काठमाडौँ — २४ वर्षीय सीडी (नाम परिवर्तन) घरपरिवारसँग टाढा काठमाडौंमा बस्छन् । पढाइको सिलसिलामा काठमाडौं आइपुगेका उनी २ वर्षे कोर्स पढिरहेका छन् । तर ४ वर्ष पुग्न लाग्यो, कोर्स अझै सकिएको छैन । भएको के रहेछ भने एक्लै बस्ने सीडी राति स्क्रिनमा धेरै समय बिताउने रहेछन् । सुत्नुपर्छ भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि अब एकैछिन भन्दै स्क्रिनमा समय बिताउँदा रहेछन् ।

नसुतेकामा वा कुनै फाइदा पुग्ने काम नगरेकामा उनलाई हरेक रात पछुतो हुन्छ । बिहान निद्रा नपुगेर कक्षामा जान नसक्दा आफैंसँग वाचा गर्छन्– आज त समयमै सुत्छु । तर अर्को दिन फेरि उस्तै समस्या दोहोरिन्छ । पछि यही बानी हटाउनका लागि उनी मनोचिकित्सक डा. युजलमान सिंहकहाँ पुगे । 

२८ वर्षीया एबी दिनभरि अफिसको काममा व्यस्त हुन्छिन् । बेलुका अफिसबाट थाकेर घर पुग्छिन् । दिनभरि अफिसको काममा व्यस्त हुने भएकाले उनलाई सधैं आफ्ना लागि पर्याप्त समय नभएको महसुस हुन्छ । हरेक दिन बाँच्न पाएको छैन भन्ने पछुतो लाग्छ ।

त्यसैले ‘मी टाइम’ अर्थात् आफ्ना लागि समय दिनकै लागि उनी राति अबेरसम्म एक्लै ननिदाई बस्छिन् । डिभाइसहरू प्रयोग गर्छिन् । अन्तिम एउटा ‘एपिसोड’ भन्दै सिरिजको सिजन नै हेरेर सक्छिन् । ‘घर आइपुग्दा थकान हुन्छ । दिनभरिको कामले स्ट्रेस पनि भएको हुन्छ । निद्रा पनि लाग्दैन । अनि माइन्डलाई भुलाउन फोन प्रयोग गर्न मन लाग्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘फोन प्रयोग गरुन्जेल राम्रो महसुस त हुन्छ । फेरि बिहान उठ्न नसक्दा बेकार प्रयोग गरेछु भन्ने रिग्रेट पनि हुन्छ ।’

मनोचिकित्सक डा. सिंहका अनुसार अचेल सीडी र एबीको जस्तै समस्या लिएर धेरै व्यक्ति आउने गरेका छन् । यो साझा समस्या बनिसकेको सिंह बताउँछन् ।

निद्रासम्बन्धी दुई खाले समस्या देखिइरहेको उनको भनाइ छ । एक, निद्रासम्बन्धी कुनै ‘डिसअर्डर’ भएकाले चाहँदा चाहँदै पनि निदाउन नसक्ने । अर्को निदाउन आवश्यक छ भन्ने जान्दाजान्दै र निद्रा लाग्दा लाग्दै ननिदाउने । अर्थात् सुत्ने समय क्रमशः पछि धकेलिँदै जाने । 

***

सुत्ने समय धकेल्दै जानेहरूको संख्या डरलाग्दो रूपमा बढिरहेको विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएको छ । ‘फ्रन्टायर इन साइकोलोजी’ मा सन् २०२१ मा प्रकाशित एक अध्ययनका अनुसार विशेष गरी युवाहरूले जानीजानी ढिलो सुत्ने गरेका छन् । अध्ययनले स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पर्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि धेरैजसो युवाले राति अबेरसम्म मोबाइलमा ‘स्क्रोल’ गर्ने, सोसल मिडिया प्रयोग गर्ने वा अनलाइन भिडियो हेरेर समय बिताउने गरेका छन् ।

अध्ययनका एक सहभागीले भनेका छन्, ‘भोलि बिहान क्लास छ भन्ने थाहा भए पनि टिकटक र इस्टाग्राम स्क्रोल गर्दै दुई बजेसम्म बस्छु ।’ किन मानिसहरू राति अबेरसम्म स्क्रिनमा समय बिताउँछन् ? विभिन्न अध्ययनहरूका अनुसार यसको विविध कारणहरू छन् । जसमा मनोवैज्ञानिक, जैविक र प्राविधिक कारणहरू छन् ।

यसमा पनि बढी मोबाइललगायतका डिजिटल उपकरणको अधिक प्रयोग बढी जिम्मेवार पाइएको छ । विज्ञहरूका अनुसार सामाजिक सञ्जाल प्लाटफर्मले मानिसको मस्तिष्कको खुसी महसुस गराउने प्रणाली अर्थात् ‘डोपामिन’ सक्रिय गराउने गरी डिजाइन गरिएको हुन्छ । हरेक ‘लाइक’, ‘कमेन्ट’ वा ‘स्क्रोल’ मात्रै गर्दा पनि डोपामिन सक्रिय हुन्छ र प्रयोगकर्तालाई खुसी महसुस गराउँछ । यसैले प्रयोगकर्ताहरू बारम्बार त्यो खुसी पाउन सुत्ने समय धकेलिरहन्छ । यो प्रक्रियाले उनीहरूलाई लत बसाउँछ । 

त्यस्तै, स्टानफोर्ड मेडिसिनको एक लेखमा उल्लेख भएअनुसार ‘स्क्रोल’पिच्छे नयाँपन अनुभव गराउँछ । ‘हाम्रो मस्तिष्कले नयाँ कुरा पत्ता लगाउने र खोजको क्रममा डोपामिन उत्पादन गर्छ । जसले भन्छ– ‘ध्यान दे, केही नयाँ कुरा आयो ।’ यसैमा ‘एआई एल्गोरिदम’ पनि थपिन्छ । जसले हामीलाई अघिल्लो पटक केके मन पर्‍यो भन्ने सिक्छ र उस्तै प्रकृतिका नयाँ सामग्री सुझाउँछ । त्यसपछि हामी निरन्तर ‘स्क्रोल’ गर्न थाल्छौँ । एकपछि अर्को सामग्रीमा फस्छौं,’ लेखमा उल्लेख छ ।

मनोसामाजिक परामर्शदाता आदित्य डंगोल सबैभन्दा पहिलो लतको चक्र बुझ्न सुझाउँछन् । ‘एक पटक कुनै कुरामा एडिक्ट भएपछि जे गर्न पनि त्यसमै भर पर्नुपर्ने हुन्छ । अलिकति नकारात्मक अनुभूति हुनेबित्तिकै त्योसँग डिल गर्ने नभई लत लागेको कुराको प्रयोग गर्ने बानी पर्छ । दुःख, रिस, खुसी जे महसुस गर्दा पनि डिभाइस प्रयोग बढ्छ । एङ्जाइटी पनि बढाउँछ,’ भन्छन्, ‘फोनलाई पनि त्यसरी नै प्रयोग गर्न सकिने हुनाले प्रयोग बढ्छ ।’

त्यस्तै विज्ञहरूका अनुसार ‘फोमो’ अर्थात् ‘फियर अफ मिसिङ आउट’ पनि यसकै अर्को कारण हो । ‘कतै छुटें कि ? केही छुटाएँ कि’ भन्ने डर नै ‘फोमो’ हो । मानिसहरू कुनै पनि रमाइलो वा महत्त्वपूर्ण कुरा छुटोस् भन्ने चाहँदैनन् । यही कारण उनीहरू व्यग्रताका साथ सामाजिक सञ्जाल ‘स्क्रोल’ गर्छन् ।

बेलायतको ट्रिनिटी कलेजका मनोविज्ञान विषयका प्राध्यापक ब्रायन एन चिनले ‘साइन्टिफिक अमेरिकन’ पत्रिमा प्रकाशित लेखमा फोमो उच्च भएकाहरूले सामाजिक सञ्जाल बढी प्रयोग गर्ने गरेको उल्लेख गरेका छन् । ‘फोमो उच्च भएका व्यक्तिले राति सामाजिक सञ्जालको बढी प्रयोग गर्ने गर्छन् । उनीहरूको निद्राको गुणस्तर कमजोर हुन्छ । नयाँ मेसेज, पोस्ट वा अपडेटको अपेक्षाले अनलाइन बसिरहन सामाजिक दबाब सिर्जना गर्न सक्छ र निद्राको समय ढिलो गर्ने बानीलाई अझ बढाउन सक्छ’, उनको निष्कर्ष छ । 

त्यस्तै ‘करेन्ट साइकोलोजी’ जर्नलमा प्रकाशित एक अध्ययनअनुसार तनाव, चिन्ता वा धेरै जिम्मेवारी बोकेका व्यक्तिहरू रातको समयमा ती समस्याबाट केही समय भए पनि टाढा रहन ‘स्क्रिन’को प्रयोग गर्छन् । सामाजिक सञ्जालमा समय बिताउँछन् । तनाव वा नकारात्मक भावनाबाट अलिकति भए पनि राहत पाउन उनीहरूले क्रमशः सुत्ने समय ढिलो गरिरहेका हुन्छन् । तर यस्तो अस्थायी राहतले गहिरो निद्रालाई बिगार्न सक्छ ।

एक अध्ययनले युवाहरू ढिलो सुत्नुको प्रमुख कारणमध्ये ‘रिभेन्ज बेडटाइम प्रोक्रास्टिनेसन’ पनि हो । यसलाई ‘आरबीपी’ पनि भनिन्छ । दिनभरिको जिम्मेवारीले आफूलाई दिन नपाएको समय दिन, रातिसम्म एक्लै ननिदाई बस्ने वा एक्लोपनमा रमाउने र सुत्ने समय धकेल्दै लग्नुलाई ‘रिभेन्ज बेडटाइम प्रोक्रास्टिनेसन’ हो ।

‘जर्नल अफ हेल्थ साइकोलोजी’ मा प्रकाशित एक अध्ययनमा नेदरल्यान्ड्सका झन्डै २५ सय युवालाई लिएर ‘रिभेन्ज बेडटाइम प्रोक्राटिनेसन’बारे अध्ययन गरिएको थियो । उक्त अध्ययनका अनुसार ७४ प्रतिशत युवा सातामा कम्तीमा एक पटक कुनै ठोस कारणबिना ढिलो सुत्छन् । अर्थात् ‘रिभेन्ज बेडटाइम प्रोक्रास्टिनेसन’ गर्छन् । मनोविद् खुश्बु अग्रवालका अनुसार सुत्नुको सट्टा अबेरसम्म जागा बसेर मनोरन्जनात्मक कार्यमा लाग्नु हाम्रो व्यस्त दैनिक तालिकाविरुद्ध गरिएको ‘प्रतिशोध’ हो ।

‘यो अभ्यासले अत्यधिक व्यस्त दिनचर्या भएका व्यक्तिहरूलाई केही समय फुर्सद निकालेर आफूलाई समय दिन सहयोग गर्छ । यद्यपि यसले निद्रासम्बन्धी गहिरो समस्या निम्ताउँछ,’ उनी भन्छिन् ।

विज्ञहरूका अनुसार आरबीपी र अन्य ‘इन्सोम्निया’ जस्ता निद्रा नलाग्ने समस्यामा धेरै फरक छ । कतिपय व्यक्तिलाई रातको समयमा काम गर्नु प्रभावकारी लाग्न सक्छ । ती व्यक्ति र निद्रा जानाजान धकेल्ने व्यक्तिमा पनि फरक हुन्छ । अग्रवालका अनुसार ‘प्रोक्रास्टिनेसन’ भनेको सुत्नुपर्ने समय भएको थाहा हुँदाहुँदै पनि जागा बस्नु हो । जसको कारणले बिहान थकान र निद्राले सताउने समस्या देखिन सक्छ । तर ‘इन्सोम्निया’ भनेको निदाउन चाहेरै पनि निदाउन नसक्नु हो ।

अग्रवालका अनुसार व्यक्तिगत समयको कमी, तनावपूर्ण तालिका, आत्म नियन्त्रणको अभाव र डिजिटल विचलनहरू जस्तैः फोन र सामाजिक सञ्जाल पनि आरबीपीको कारण बन्न सक्छन् ।

विभिन्न अध्ययनका अनुसार फोन, ल्यापटपको ‘स्क्रिन’ बाट ‘ब्लु लाइट’ अर्थात् नीलो प्रकाश आउँछ । त्यही प्रकाशले मानिसको शरीरमा ‘मेलाटोनिन’ नामक हर्मोन उत्पन्न हुन रोक्छ । ‘मेलाटोनिन’ निदाउन मद्दत गर्ने हर्मोन हो । जब ‘मेलाटोनिन’ कम हुन्छ, मानिसलाई स्वतः निद्रा पर्न गाह्रो हुन्छ । त्यस्तै राति कुनै गम्भीर समाचार, भिडियो गेम वा कुनै पनि भिडियो हेर्दा हाम्रो मस्तिष्क सक्रिय अवस्थामा जान्छ । यसले दिमागलाई ब्युँझाउँछ, जसले गर्दा शान्त भएर सुत्न गाह्रो हुन्छ ।

त्यस्तै राति अबेरसम्म फोन चलाएर बस्नुका अन्य प्राविधिक कारण पनि छन् । माथी उल्लेख गरिएजस्तै प्रायः सामाजिक सञ्जाल प्लाटफर्ममा निरन्तर ‘स्क्रोल’ गर्न सकिन्छ । ‘स्क्रोल’ गर्दा नयाँ पोस्ट आफैं लोड हुन्छन् । यसले हाम्रो मस्तिष्कलाई बन्द गर्नुपर्ने संकेत दिँदैन । बरु मस्तिष्कमा अरू के छ भन्ने जिज्ञासा पलाइरहन्छ । त्यसैले समय कसरी बित्यो थाहै हुँदैन ।

यसले सुत्ने समयमा नै कसरी हानि गर्छ त ? विज्ञहरूका अनुसार रातिको समयमा थकानका कारण पनि निर्णय गर्ने क्षमता कम हुन्छ । ‘स्क्रोल’ बन्द गर्ने कुनै बिन्दु नै नहुने भएकाले मानिसहरू धेरैबेर ‘स्क्रिन’मा व्यस्त हुन्छन् । त्यस्तै मोबाइललगायतका डिभाइसमा आउने ‘नोटिफिकेसन’ पनि ध्यान तान्नकै लागि बनाइएका हुन्छन् । प्रत्येक ‘भाइब्रेसन’ ले पटक–पटक डिभाइस खोल्न बाध्य बनाउँछ ।

‘फ्रन्टायर इन साइकोलोजी’ मा सन् २०२१ मा प्रकाशित एक अध्ययनकै अनुसार जो व्यक्तिहरू दिनभरि बढी थकित महसुस गर्छन्, उनीहरू राति ढिला सुत्ने सम्भावना बढी देखिएको छ । त्यस्तै ढिला सुत्ने बानीकै कारण उनीहरूको थकान बढिरहेको हुन्छ । यसरी थकान र निद्राको ‘साइकल’ नै बनिरहेको हुन्छ ।

मनोचिकित्सक सिंहकै अनुसार मानिसहरू अनिद्रा र अनिद्राको असरको ‘साइकल’मा फस्ने गर्छन् । ‘हामी निद्रा लागेन भनेर डिभाइस चलाउन थाल्छौं । डिभाइसले निद्रा लाग्न दिँदैन । दिमागलाई पोजिटिभ डिस्टर्सन हुन्छ । अर्थात्, हामीले दिमागलाई रिवार्ड दिएको भनेर झूट बोल्छौं । दिमागले झूट पक्डन सक्दैन । यो साइकल सुरु भएपछि छुटाउनै कठिन हुन्छ ।’

त्यस्तै, ‘जेस्टाल्ट थेरापिस्ट’ र ‘साइकोलोजिस्ट’ आशिष काफ्ले ‘स्क्रिन’ हेर्ने बानी नै विस्तारै लतमा परिणत हुने गरेको बताउँछन् । ‘तनाव, एङ्जाइटी, एक्लोपना, अल्छीपना, खाली समय वा अन्य जे कारणले भए पनि दैनिक हामी डिजिटल्ली सक्रिय हुन्छौं भने लत लाग्छ । यसले हामीलाई निदाउन दिँदैन,’ उनी भन्छन्, ‘निद्राको साइकल बिगार्न मानिसहरूकै धेरै बानी हुन्छ भन्ने धेरैलाई थाहा हुँदैन । थाहै नपाई निद्राको साइकल बिगार्ने गरेका हुन्छन् ।’

जानाजान निद्राको समय धकेल्ने बानी कम गर्न ‘स्लिप हाइजिन’ बनाउनुपर्ने काफ्ले बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘हाइजिन मेन्टेन गर्न सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भनेको राति डिजिटल्ली एक्टिभ नहुनु हो । त्यस्तै साँझमा कम खाने, साँझमा क्याफिनको प्रयोग कम गर्ने, खाट सुत्नका लागि मात्र प्रयोग गर्ने जस्ता कुराहरू पनि हाइजिनभित्र पर्छ ।’