रौतहट — पूर्व–पश्चिम राजमार्गस्थित चन्द्रनिगाहपुर चोकबाट झन्डै एक किलोमिटर पश्चिम लागेपछि डिभिजन वन कार्यालयको आडैमा एउटा ठूलो नर्सरी छ। जहाँ बिरुवा सुमसुमाइरहेका भेटिन्छन्—७४ वर्षीय हरिप्रसाद आचार्य।

उनको दिनचर्या बिरुवाको हेरचाहबाट सुरु हुन्छ। चार दशकदेखि यही काममा लागेका आचार्यलाई सधैं बोटबिरुवा हुर्काउने चटारो लागिरहन्छ। बुढ्यौली उमेरमा पनि बोटबिरुवाको रेखदेख गर्ने जाँगरमा कुनै कमी आएको छैन। चन्द्रपुर–४ घर भएका आचार्य बिहान सबेरै नर्सरी पुग्छन्, चारैतिर नियाल्छन्—पशुचौपाया छिरेका छन् कि छैनन्, हेर्छन्। वन्यजन्तु छिरेर बिरुवा खाने खतरा पनि उत्तिकै छ।

नर्सरी नजिकै नै उनको घर छ। विभिन्न जातका हुर्किँदै गरेका बिरुवाले नर्सरीमा हरियाली भरिएको छ। परिवारका सदस्य जस्तै माया गर्छन् बिरुवालाई। 'सारा जीवन नर्सरीमै बिताएको छु,' आचार्यले सुनाए, 'मैले यो काम सुरु गर्दा धेरैले हाँसो र टीकाटिप्पणी गरे। तर, म आफ्नो काममै लागिरहे।'

अहिले रुख–बिरुवा उनका साथीजस्तै भएका छन्। कुनै बिरुवा सुक्न थाल्यो भने मनमै पीडा हुने उनी बताउँछन्। बिहान ५ बज्न नपाउँदै नर्सरी पुग्ने उनी राति ८ बजेसम्म बिरुवाकै हेरचाहमा खटिन्छन्।

डिभिजन वन कार्यालय चन्द्रनिगाहपुरको नर्सरीमा काम गर्न थालेको ४० वर्ष बितिसकेको उनले बताए। अहिले उनी अढाई लाख बिरुवाका अभिभावक बनेका छन्। अहिले उनी पुराना ४/५ जातका बिरुवाको संरक्षणमा लागेका छन्। 'बिरुवा हुर्केन भने चिन्ता लाग्छ। परिवारका सदस्यजस्तै माया गर्छु,' उनले भने, 'पानी पुग्यो कि पुगेन, मल हाल्नुपर्ने हो कि होइन हेर्छु। आँखा लगाएर हेर्छु—कसलाई के चाहिएको हो। यहीमा रमाएको छु। बाँकी जीवन पनि यहीँ बिताउने योजना छ।'

यस सिजन नर्सरी बेडमा मसला, सिसौ, सतिसाल, टिक, ज्याकारान्डा, मलेसियन साल, खयर, राजवृक्ष, बेल, अर्जुन, अमला, कल्की, क्यासिया, मगी र एकोसिया जातका अढाई लाख नयाँ बिरुवा उत्पादन गर्ने योजना रहेको उनले बताए।

बिरुवा हुर्काउने, संरक्षण गर्ने र रोप्नेसम्बन्धी तालिम समेत लिइसकेका आचार्य भन्छन्, 'एउटा बिरुवा हुर्कन ४ महिना लाग्छ। हुर्किएको बिरुवा वन कार्यालयले स्थानीयलाई निःशुल्क वितरण गर्दै आएको छ।'

उनी कार्यरत नर्सरीमा सबैभन्दा धेरै, २ लाखभन्दा बढी बिरुवा उत्पादन हुने गरेको छ। १ बिघा क्षेत्रफलमा फैलिएको नर्सरी चारैतिर घेराबार गरिएको छ।

डिभिजन वन प्रमुख हेमन्त साह भन्छन्, 'बिरुवा उत्पादन र संरक्षणमा आचार्यको लगाव देखेर अचम्ममा परेका छौँ। यसरी बोटबिरुवालाई माया गर्ने कमै भेटिन्छन्। चार दशक एउटै काममा लाग्नु सामान्य कुरा होइन।'

जग्गाको नाममा एक धुर पनि नभएका सुकुम्बासी आचार्यलाई वन कार्यालयले मासिक रूपमा नर्सरी नाइकेका रूपमा करारमा नियुक्त गरेको छ। उनी बिरुवा हुर्काउन खप्पिस भएकाले धेरैजसो मानिसहरू फोन गरेर बिरुवा लिन आउँछन्।

करारको अवधि एक वर्षको हुने र उनी मासिक १५ हजार रुपैयाँ पारिश्रमिक पाउँछन्। बिरुवा लगाउने ठाउँ तयार पार्ने, गोड्ने, बिरुवा बनाउने, माटो भर्ने, रोप्ने, हुर्काउने र संरक्षण गर्ने सबै काम उनी एक्लैले भ्याउँछन्।