काठमाडौँ — हिउँदमा खोला तथा नदीमा पानीको बहाव घटेर बिजुली उत्पादन कम हुने भएकाले आन्तरिक माग धान्न नेपालले बर्सेनि भारतबाट विद्युत् आयात गर्दै आएको छ । पछिल्लो समय भारतले ६ सय ५४ मेगावाट बिजुली भारतीय इनर्जी एक्सचेन्ज (आईएक्स) को प्रतिस्पर्धी दरमा आयातका लागि नेपाललाई १७ चैतसम्मका लागि अनुमति नवीकरण गरेको छ । जुन आगामी मंगलबारसम्म मात्रै लागू हुनेछ । बुधबारदेखि आईएक्समार्फत बिजुली ल्याउन भारतले फेरि अनुमति नवीकरण गरिदिनुपर्नेछ ।

प्राधिकरणले चौबीसै घण्टा (आरटीसी) ढल्केवर–मुजफ्फरपुर ४०० केभी प्रसारण लाइनमार्फत ६ सय मेगावाट र टनकपुर–महेन्द्रनगरबाट ५४ मेगावाट गरी ६ सय ५४ मेगावाट बिजुली प्रतिस्पर्धी दरमा आयात गर्न अनुमति पाएको छ । हालसम्म भारतले नवीकरण गरेको जानकारी नपठाएको प्राधिकरणका प्रवक्ता राजन ढकालले बताए । 

‘हरेक पटक म्याद सकिन लाग्दा अन्तिममा मात्रै नवीकरण गरिदिने गरेको छ । यस वर्ष पनि त्यस्तै हुन्छ,’ ढकालले भने । तर भारतले आयात अनुमति नवीकरण गरिदिँदा आरटीसी मोडमा गर्छ कि सोलार आवरमा, प्राधिकरण अनभिज्ञ छ । 

प्राधिकरणले औसतमा ४ सय मेगावाट बिजुली आयात गर्दै आएको छ । गर्मी सुरु भएयता नेपालमा पनि विद्युतीय उपकरणको प्रयोग बढ्दा मुलुकमा पनि बिजुलीको माग बढिरहेको प्राधिकरणले जनाएको छ ।मंसिर २०८१ मा हिउँदमा बिजुली आयात गर्ने अनुमति दिँदा भारतले २ चैतसम्म दिनको २० घण्टा र चैत ३ देखि २०८२ असार १६ सम्म सोलार आवर (बिहान ६ देखि साँझ ६ बजेसम्म) मात्रै आयात गर्ने अनुमति दिएको थियो । 

३ चैत २०८१ यता प्राधिकरणले दैनिक १२ घण्टा बिजुली आयात गर्दै आएकामा चैत १५ मा दैनिक १६ घण्टा बिजुली आयात गर्ने अनुमति दिएको थियो । त्यसपछि बिहान ६ बजेदेखि साँझ ५ बजेसम्म र राति ११ बजेदेखि बिहान ४ बजेसम्म बिजुली आयात गरेको थियो । अहिले अनुमति नवीकरणसँगै कसरी गर्छ भन्ने प्रश्न रहेको ढकाल बताउँछन् 

गत वैशाखमा मागअनुसार भारतबाट बिजुली नआउँदा उद्योगमा आंशिक बिजुली कटौती गरेको थियो । भारतमा आईपीएल जारी रहँदा माग बढेकाले आईएक्सको दररेट पीईसीको दररेटभन्दा बढी भएकाले बिहारसँग जोडिएका १३२ केभी लाइनबाट अधिकतम प्रयास गर्दासमेत विद्युत् प्राप्त हुन नसकेको प्राधिकरणले नै भनेको थियो । 

इन्डियन प्रिमियर लिग (आईपीएल), बढ्दो तापक्रमलगायत विभिन्न कारणले भारतमै माग उच्च हुँदा नेपालले चाहे जति बिजुली किन्न नपाउँदा औद्योगिक क्षेत्रमा बिजुली कटौती गरिएको भन्दै प्राधिकरणले विज्ञप्ति जारी गरेको थियो । भारतमा यस पटक पनि शनिबारदेखि आईपीएल सुरु भएको छ । अर्कोतिर नेपालमा पनि माग बढेको छ । गत फागुन ११ मा १८ सय ६२ मेगावाट रहेको माग चैत ११ मा १९ सय ८ मेगावाट पुगिसकेको छ । 

प्राधिकरणले औसतमा ४ सय मेगावाट बिजुली आयात गर्दै आएको छ । गर्मी सुरु भएयता नेपालमा पनि विद्युतीय उपकरणको प्रयोग बढ्दा मुलुकमा पनि बिजुलीको माग बढिरहेको प्राधिकरणले जनाएको छ । सुक्खायाममा ऊर्जा सुरक्षा नै चुनौती रहेको भन्दै सरकारले जलाशययुक्त र अर्धजलाशययुक्त जलविद्युत् आयोजना अघि बढाउनुको विकल्प नरहेको जानकार बताउँछन् । 

प्राधिकरणले आईएक्सको डे–अहेड र रियल टाइम बजारमा प्रतिस्पर्धामार्फत बिजुली खरिद गर्दै आएको छ  । यसअनुसार खरिद गर्ने अघिल्लो दिन नै मूल्य र परिमाणसहित ‘बिडिङ’ हुन्छ  । प्राधिकरणले द्विपक्षीय सम्झौतामार्फत भारतको पावर ट्रेडिङ कम्पनी (पीटीसी इन्डिया) सँग १ सय ८० मेगावाट बिजुली प्रतियुनिट ६.९५ भारुमा खरिद गर्ने सम्झौता गरेको थियो । यो जनवरी २०२६ देखि मे ३१ सम्मका लागि थियो । यो सम्झौता विवादित भए पनि प्राधिकरणले बिजुली आयात गर्दै आएको छ । 

भारतसँगको अनौपचारिक कुराकानीमा विद्युत् मन्त्रालयले अप्रिल महिनाका लागि आयात अनुमति नवीकरण गरिसकेको जानकारी आए पनि शुक्रबारसम्म पत्र आइनसकेको प्राधिकरणका कार्यकारी निर्देशक हितेन्द्रदेव शाक्यले बताए । ‘अप्रिलका लागि आरटीसीमै नवीकरण भयो भन्ने छ,’ उनले भने, ‘पत्र आएपछि नै थाहा हुन्छ ।’ पिक आवरबाहेक अन्य समयमा शनिबार ७० मेगावाटसम्म निर्यात गरेको शाक्यले जनाए । ‘पानी परेका कारण खोलाको बहाव बढेकाले शनिबार बिजुली निर्यात गरिरहेका छौं,’ उनले भने, ‘पिक समयमा मात्र आयात गरिरहेका छौं ।’

प्राधिकरणले नेपाल–भारत विद्युत् आदानप्रदान समिति (पीईसी) को १७ औं बैठकले १३२ केभी प्रसारण लाइनमार्फत खरिद गरिने बिजुलीको दर प्रतियुनिट ८.२२ भारु (१३ रुपैयाँ १५ पैसा), ३३ केभीमा प्रतियुनिट ८.९१ भारु (११ रुपैयाँ ५८ पैसा) तथा ११ केभी स्तरमा प्रतियुनिट ९.५५ भारु (१५ रुपैयाँ २८ पैसा) कायम गरेको छ । पीईसीमार्फत नेपालले ३५० मेगावाट बिजुली आयात गर्न सक्नेछ । चैत–वैशाख महिनामा पर्ने सुक्खा मौसममा नेपालको विद्युत् आपूर्ति व्यवस्थापनलाई थप सुदृढ बनाउने प्राधिकरणले अपेक्षा गरेको छ । 

प्राधिकरणले यही सुक्खायामलाई मध्यनजर गर्दै खुला प्रतिस्पर्धी दरबाट बिजुली आयात गर्न दुई पटक सूचना जारी गरेको थियो । प्राधिकरणले १९ जनवरीमा यही सुक्खायामका लागि भारतबाट १०० मेगावाट बिजुली खरिद गर्ने भन्दै प्रस्ताव मागेको थियो । प्राधिकरणले फेब्रुअरीदेखि मार्चसम्म प्रतियुनिट ६.६० भारु र अप्रिल र मेका लागि प्रतियुनिट ६.९० भारु बढी नहुने गरी प्रस्ताव मागेको थियो । २८ जनवरीसम्म आवेदन दिन भन्दै सूचना जारी गरे पनि त्यति बेला कुनै प्रस्ताव परेको थिएन ।

प्राधिकरणले सुक्खायाममा प्रणालीको आवश्यकताअनुसार विद्युत् आयात गर्दै आएको छ । त्यसकारण प्राधिकरणले १३ फेब्रुअरीमा १ सय मेगावाट बिजुली अप्रिल र मे महिनाका लागि खरिद गर्ने भन्दै प्रस्ताव माग गरेको थियो । त्यतिबेला प्राधिकरणले २२ फेब्रुअरीसम्म प्रस्ताव पेस गर्नुपर्ने भनेको थियो । तर प्राधिकरणले २१ फेब्रुअरीमा सूचना संशोधन गर्दै २७ फेब्रुअरीसम्म म्याद तोकिएको थियो । १ अप्रिलदेखि ३१ मेसम्म खरिद गर्ने बिजुलीको प्रतियुनिट दर ६.९० भारुभन्दा बढी हुन नहुने प्राधिकरणले तोके पनि कुनै प्रस्ताव परेन ।