काठमाडौँ — स्वदेशी उत्पादनमा उत्तारचढाव नआए पनि चालु आर्थिक वर्षको पहिलो ६ महिनामा लसुनको आयात अस्वाभाविक देखिएको छ । भन्सार विभागको ५ वर्षयताको आयात तथ्यांकअनुसार वार्षिक औसतमा १ अर्ब १५ करोड रुपैयाँको लसुन आयात हुँदै आएको छ । तर गत साउनदेखि मंसिरसम्ममा ६ अर्ब १८ करोडको आयात भएपछि प्रश्न उब्जिएको हो ।

जानकारका अनुसार स्वदेशी उत्पादनले माग नधान्ने भएकाले लसुन आयात नै गर्नुपर्छ । तर अहिलेको आयात अस्वाभाविक देखिएको कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयका वरिष्ठ तथ्यांक अधिकृत रामकृष्ण रेग्मीले बताए ।

‘घरायसीबाहेक चाउचाउ उद्योगमा पनि लसुन खपत हुन्छ । मौज्दात गर्ने उद्देश्य पनि हुन सक्छ । तर अर्बौं रुपैयाँको मौज्दात कति समयसम्म गर्ने भन्ने पनि हुन्छ,’ उनले भने, ‘उद्योगको व्यापार अत्यधिक बढेको भए लसुनको आयातलाई स्वाभाविक मान्न सकिन्थ्यो । तर अहिले त्यस्तो पनि देखिँदैन । सामान्यतः ६ गुणाभन्दा बढी खपत हुँदैन, त्यसैले आयात शंकास्पद छ ।’

चीनबाट आयात भएको लसुन भारतर्फ गएको हुन सक्ने उनले अनुमान गरे । ‘चीनको सामान नेपाल हुँदै भारतीय बजार पुगेको भारतीय अधिकारीहरूले गुनासो गर्दै आएका छन । लसुनको उत्पादन, खपत र आयात हेर्दा शंकास्पद नै छ,’ रेग्मीले भने । मुलुकको वार्षिक लसुन उत्पादन करिब ७३ हजार टन हो । 

मन्त्रालयका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा ९ हजार ७ सय ८४ हेक्टरमा लसुन खेती भएकोमा ७२ हजार ४ सय ९० टन उत्पादन भएको थियो । ०७८/७९ मा ९ हजार ९ सय ४३ हेक्टरमा खेती भएको थियो भने ७४ हजार ७ सय ६३ टन उत्पादन भएको थियो । ०७९/८० मा ९ हजार ५ सय ७० हेक्टरमा खेती भएको थियो । उत्पादन भने ७३ हजार ५ सय ६७ टन भएको थियो । 

‘स्वदेशी उत्पादन स्थानीय तहमै खपत हुन्छ, होटल, रेस्टुरेन्ट, उद्योगका लागि चीनबाटै आयात गर्नुपर्छ,’ कृषक समूह महासंघका संस्थापक अध्यक्ष उद्धव अधिकारीले भने, ‘तर अस्वाभाविक आयातले तथ्यांकमै प्रश्न उठेको छ ।’ कृषि वस्तु आयातमा भन्सारमा सुविधा पाइन्छ । सुविधा पाउनकै लागि लसुन देखाएर अन्य वस्तु आयात भएको हुन सक्ने उनको दाबी छ । 

‘विगतमा पनि धान, चामल देखाएर अन्य वस्तु आयात भएको थियो । अहिले पनि भन्सार छल्न लसुन देखाएर अन्य वस्तु आयात गरेर तथ्यांक बढाएको पनि हुन सक्छ,’ अधिकारीले भने, ‘तस्करी गर्नकै लागि पनि आयात बढेको हुन सक्छ । नियमनकारी निकायले त्यता हेर्न जरुरी छ ।’

सन् २०१४ देखि भारतले चिनियाँ लसुन आयातमा बन्देज गरेको छ । खेती गर्दा उच्च विषादी प्रयोग भएको र भारतको मापदण्डअनुसार नभएको भन्दै आयातमा बन्देज गरेको हो । सस्तो चिनियाँ लसुन आयात हुँदा आफ्ना किसान मारमा परेको पनि भारतको ठहर छ । तर अवैध रूपमा भारतमा भित्रिने क्रम रोकिएको छैन । पछिल्लो समय लसुन तस्करीका लागि  नेपाल ‘ट्रान्जिट’ बनेको व्यवसायीहरू बताउँछन् । 

‘नेपालमा भन्दा भारतमा प्रतिकिलो १२ देखि १५ रुपैयाँ बढीमा बिक्री गर्न पाइन्छ, खुल्ला सीमाका कारण तस्करी भएकै छ,’ कालिमाटी तरकारी बजारका एक व्यवसायीले भने, ‘त्यही भएर पनि आयात अस्वाभाविक छ ।’

विभागका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७६/७७ मा ३१ करोड ५३ लाख, २०७७/७८ मा १ अर्ब ५ करोड ९५ लाख, २०७८/७९ मा १ अर्ब ५ करोड ३३ लाखको लसुन आयात भएको थियो । आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा पनि १ अर्ब ११ करोड २५ लाख र २०८०/८१ मा २ अर्ब २२ करोड ५२ लाखको आयात भएको थियो । चालु आर्थिक वर्षको पहिलो ६ महिनामा ६ अर्ब १८ करोड ५४ लाखको आयात भएको उल्लेख छ । ६ महिनाको अवधिमा निर्यात भने नगन्य छ । ३ लाख ८३ हजार रुपैयाँको लसुन जापान निर्यात भएको छ ।

महिनागत अनुसार गत साउनमा चीनबाट ४९ करोड ५५ लाखको लसुन आयात भएको छ । भदौमा १ अर्ब ३ करोड २ लाख, असोजमा ७८ करोड ८१ लाखको लसुन चीनबाट आयात भएको छ । कात्तिकमा ८२ करोड ३१ लाख, मंसिरमा २ अर्ब २२ करोड ३० लाख र पुसमा ८२ करोड ३७ लाखको आयात भएको उल्लेख छ । व्यवसायीका अनुसार धेरै लसुन आयातले नेपालमा मूल्य घटेको छैन । 

‘गत वर्ष किलोको औसत मूल्य २५० रुपैयाँ थियो । अहिले २ सय ९० रुपैयाँ भन्दा घटेको छैन,’ ती व्यवसायीले भने, ‘आयातको आधारमा मूल्य घट्नुपर्ने हो । तर भारत गएको छ, त्यही भएर मूल्य घटेन । भारतमा बढी मूल्य पाएपछि नेपाललाई ‘ट्रान्जिट’ बनाइयो । त्यही भएर तुलनात्मक रूपमा मूल्य महँगो नै छ ।’ ती व्यवसायीको भनाइलाई प्रहरी प्रशासनले गर्ने अनुगमनले पनि पुष्टि गर्छ । 

गत मंसिरमा पर्सा प्रहरीले बिन्दवासिनी गाउँपालिका–३ झौवास्थित कुखुरा फर्ममा अनधिकृत रूपले भण्डारण गरी राखिएको १ हजार ७ सय ८० किलो लसुन बरामद गरेको थियो । भारततर्फ चोरी निकासी गर्न व्यापारीले लसुन सीमावर्ती गाँउमा भण्डारण गरेको प्रहरीले जनाएको थियो । त्यस्तै, गत मंसिरमै मेची नगरपालिका– ६ बाट स्थानीय प्रशासनले ७ क्विन्टल लसुन बरामद गरेको थियो । बाँस झ्याङमा लुकाएको साढे ३ लाख रुपैयाँ बराबरको लसुन बरामद गरिएको थियो ।