काठमाडौँ — कुनै समय थियो, जब व्यवसाय सुरु गर्न घर–जग्गा धितो राख्नुपर्थ्यो, पसल खोल्नु पर्थ्यो, कर्मचारी राख्नु पर्थ्यो र वर्षौं लगानी गरेर मात्र परिणामको आशा गर्न सकिन्थ्यो। व्यवसाय भनेको एउटा स्थिर संरचना थियो- जहाँ प्रवेश गर्न सबैसँग समान अवसर थिएन। तर आजको नेपालमा त्यो परिभाषा तीव्र गतिमा परिवर्तन हुँदैछ। एउटा स्मार्टफोन, इन्टरनेटको पहुँच र सिर्जनात्मक सोच- यी तीनवटा कुरा भए पुग्छ, व्यवसाय सुरु गर्न। यही परिवर्तनको केन्द्रमा छन्- सामाजिक सञ्जालमा आधारित व्यवसाय गर्ने युवा।

आजको युवा पुस्ताले सामाजिक सञ्जाललाई केवल समय बिताउने माध्यमका रूपमा होइन, अवसरको प्लेटफर्मका रूपमा बुझेको छ। फेसबुकमा एउटा पेज खोल्ने, इन्स्टाग्राममा आकर्षक फोटो राख्ने, टिकटकमा छोटो भिडियो बनाउने- यी साधारणजस्ता लाग्ने काम धेरैका लागि आज जीविकोपार्जनको मुख्य आधार बनिरहेका छन्। अझ रोचक कुरा के भने, यीमध्ये धेरै व्यवसाय कुनै औपचारिक कार्यालयबिना नै सञ्चालन भइरहेका छन्। घरको कोठाबाट सुरु भएका साना प्रयास केही महिनामै ब्रान्डमा रूपान्तरण भएका उदाहरण बढ्दै गएका छन्।

नेपालमा सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढिरहेको छ। करिब आधा जनसंख्या कुनै न कुनै रूपमा सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय छ। यस्तो अवस्थामा बजार पनि त्यहीँ सरेको छ, जहाँ मानिसहरू छन्। पहिले ग्राहक पसलसम्म आउँथे, अहिले व्यवसाय ग्राहकसम्म पुगिरहेको छ- स्क्रिनभित्रै। यही कारणले सामाजिक सञ्जाल आजको 'नयाँ बजार' बनेको हो। तर प्रश्न उठ्छ- यो बजारमा सक्रिय युवा को हुन् ? उनीहरूको पृष्ठभूमि कस्तो छ ?

सामाजिक सञ्जालको भरमा व्यवसाय गर्ने युवा कुनै अपवाद होइनन्- उनीहरू नयाँ युगका प्रतिनिधि हुन्। उनीहरूको हातमा मोबाइल मात्र छैन, सम्भावना छ; उनीहरूको स्क्रिनभित्र केवल भिडियो मात्र छैन, भविष्यको रूपरेखा पनि छ।सामाजिक सञ्जालमा व्यवसाय गर्ने युवा कुनै एउटै ढाँचामा सीमित छैन। विश्वविद्यालयका विद्यार्थी, जो पढाइसँगै केही गर्ने चाहना राख्छन्; बेरोजगारीको चापमा रहेका स्नातक, जो आफ्नै बाटो खोजिरहेका छन्; वैदेशिक रोजगारीबाट फर्किएका युवा, जसले बाहिर देखेको सीप र अनुभवलाई देशमै प्रयोग गर्न खोजिरहेका छन् र परम्परागत व्यवसायलाई आधुनिक बनाउने सोच भएका नयाँ पुस्ता- यी सबै यस प्रवृत्तिमा जोडिएका छन्। उनीहरूबीच समानता के छ भने उनीहरू परम्परागत सीमाभन्दा बाहिर सोच्ने साहस राख्छन्।

विशेष गरी टिकटकले नेपालमा साना व्यवसायलाई अभूतपूर्व अवसर दिएको छ। छोटो, सरल र मनोरञ्जनात्मक शैलीमा उत्पादन प्रस्तुत गर्ने यो प्लेटफर्मले व्यवसायलाई छिटो फैलिन मद्दत गरेको छ। धेरै युवाले कुनै ठूलो लगानीबिना, केवल नियमित कन्टेन्ट र ग्राहकसँगको प्रत्यक्ष संवादमार्फत आफ्नो व्यवसायलाई उल्लेखनीय उचाइमा पुर्‍याएका छन्। कतिपयले त भौतिक पसल खोल्नुअघि नै अनलाइन बजारमा आफ्नो ब्रान्ड स्थापित गरिसकेका छन्।

यद्यपि, सामाजिक सञ्जालमा आधारित व्यवसायको यो तीव्र विस्तारसँगै केही जटिल प्रश्नहरू पनि उठिरहेका छन्। सबै व्यवसाय औपचारिक रूपमा दर्ता भएका छैनन्। कर प्रणालीमा समेटिने प्रक्रिया अझै कमजोर छ। ग्राहक र व्यवसायबीच विश्वासको सम्बन्ध पूर्ण रूपमा सुदृढ भइसकेको छैन। कहिलेकाहीँ ठगी, गलत सूचना वा गुणस्तरहीन उत्पादनका गुनासाहरू पनि सुनिन्छन्। यसको अर्थ- यो क्षेत्र अझै विकासको चरणमा छ, जहाँ अवसरसँगै जोखिम पनि उत्तिकै छन्।

अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो- प्लेटफर्ममा निर्भरता। कुनै पनि व्यवसाय यदि पूर्ण रूपमा सामाजिक सञ्जालमा निर्भर छ भने त्यसको भविष्य प्लेटफर्मका नियम, एल्गोरिदम र नीतिहरूमा निर्भर हुन्छ। आज भाइरल भएको सामग्री भोलि देखिन पनि सक्छ, नदेखिन पनि सक्छ। यसैले दीर्घकालीन स्थायित्वका लागि केवल ट्रेन्डमा भर पर्नु पर्याप्त हुँदैन; ब्रान्डको विश्वसनीयता, गुणस्तर र ग्राहक सन्तुष्टि पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

तर यी सबै चुनौतीका बाबजुद, सामाजिक सञ्जालमा आधारित व्यवसायले नेपाली अर्थतन्त्रमा नयाँ ऊर्जा थपेको छ। यसले रोजगारीका नयाँ अवसर सिर्जना गरेको छ, विशेषगरी ती युवाहरूका लागि जो परम्परागत रोजगारीको ढाँचामा अटाउन सकेका थिएनन्। महिलाहरू, घरमै बसेर काम गर्न चाहने व्यक्तिहरू र साना सहर तथा गाउँका युवाहरूका लागि यसले सम्भावनाको ढोका खोलेको छ।