डायस्पोरा संवादको साँझ- विविधा - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

डायस्पोरा संवादको साँझ

अभि सुवेदी

अप्रत्याशित संवादहरूमा बस्नुको आफ्नै उत्तेजना र चुनौती हुन्छन् । मलाई भर्खरै एउटा त्यस्तै संवादमा बस्ने संजोग मिल्यो । असोज ११, २०७७ को साँझ गैरआवासीय नेपाली संघ अथवा एनआरएनएको भाषा साहित्य विभागबाट साहित्यिक प्रवाहअन्तर्गत मसँग नेपाली डायास्पोराको साहित्यिक पक्ष विषयमा संवाद गर्ने प्रस्ताव आयो । म झस्किएँ ।

मैले भने, ‘अहिले यो विशेषज्ञताको विषय भएको छ । छलफलहरूमा यसको परिभाषादेखि लिएर बाहिर बसेर साहित्य–रचना गर्नेहरूको विषयमा छलफल भइआएका छन् ।’

डायस्पोरा लेखनका ठेलीहरू बाहिर र नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानबाट पनि प्रकाशित भइरहेका छन् । डा. गोविन्दराज भट्टराई, सोआसका प्राध्यापक डा. माइकल हट, केन्द्रीय नेपाली विभागका डा. खगेन्द्र लुइँटेल, डा. नेत्र एटमले यस विषयमा गुणस्तरीय काम गरेका छन् । यही विषयमा केही वर्षअघि मात्रै विद्यावारिधि गरेर भिन्न दृष्टिकोण लिएर आएका मेरा पूर्वविद्यार्थी डा. रामजी तिमल्सिना, गीता खत्री, खिमानन्द आचार्य, पुरन राई, टङ्क सुब्बा, रक्षा राई, मिजास तेम्बे, डेभिड गेल्नर र काठमाडौं केन्द्र भई नेपालका बाहिरी ‘बजार’ हरूमा गई बस्ने नेवारहरूलाई डायस्पोरा भनेर लेख्ने टड लुई आदिले लेखेका विश्लेषण र तिनले सम्पादन गरेका संग्रहहरू बग्रेल्ती भएको अवस्थामा म यस विषयमा काम नगरेको मानिसले बोल्ने रहर गरिनँ । तर, यसका संयोजक अमेरिकामा बस्ने गौतम दाहाल, नाइजेरियामा बस्ने हिक्मत थापा र नेपालमा संयोजन गर्ने पत्रकार भगवती बस्नेतले म नेपाली डायस्पोराको वैचारिक र भावनात्मक पक्षमा बोल्न स्वतन्त्र छु भनेपछि मैले भाग लिएँ ।

त्यो संवादमा यस संघका पूर्वअध्यक्ष जीवा लामिछानेसँग भेट भयो । मेरा फूर्वविद्यार्थी र अहिले मेरिल्यान्ड राज्य एसेम्ब्लीको डिमोत्रेटिक पार्टीका सांसद ह्यारी भण्डारीले मसँग जोडिएका संस्मरण सुनाए । तिनले भने मानवअधिकार र स्वतन्त्रता मूल मन्त्र हुन् । मजस्तो शिक्षक र साहित्यकारको कर्म भनेको शान्ति सिर्जना गर्नु हो, तिनले मलाई लिएर थपे । आफैंतिर फर्किएर अर्थ सोचें ।

मैले आफ्ना वैचारिक पूर्वाधार राख्दै भने, ‘म आप्रवासनलाई सीमापारि जाने अवस्थाका भौगोलिक अनि भावनात्मक परिस्थितिसँग जोड्न चाहन्छु । सबै बाहिर जाने ढुक्कले एक ठाउँमा घर गरेर बस्दैनन् । तिनमध्ये कति घुमिहिँड्छन् । ठाउँहरू बदलिन्छन् । आप्रवासन एउटा खोजी हो, बाहिरिनु एउटा महाभिनिष्क्रमण नै हो ।’ यो अवस्थालाई एडवार्ड सइदले ‘एक्जाइल्’ भने । अथवा बाहिर निस्किनेहरू एक ठाउँमा बसोबासो नगरेर अनेकौं सम्भावनाको खोजी गरिरहन्छन् । ती घुम्छन् । ती दुःख पनि भोग्छन् । राष्ट्रको पहिचान गुमाउँछन् वा त्यो पहिचान बोकेरै घुमिरहन्छन् । ती सीमान्त मानिस पनि हुन्छन् । एडवार्ड सइदको यस्तो मानिस, यस्तो चिन्तकलाई ‘संसारहीन संसारी, घरहीन घर भएको मानिस’ एउटा ‘दर्पणभित्र आफूलाई हेर्ने–स्पेकुलर–सीमान्त विचारक’ सम्म पनि भने छलफल गर्नेले । तर, नेपालीको आप्रवासनको प्रक्रिया देश भताभुङ्ग भएर सइदले भनेजस्तो गरी भएको होइन । धेरै नेपालीको आप्रवासनको कारण दुःखभन्दा परको सहज जीवन अनि सुन्दर सपनाको खोजी गर्ने चाहना हो । तर, भुटानी मूलका नेपालीको कथाले अलग्गै बोल्छ । हामीले भारत, बर्मा, अहिलेको पाकिस्तान लाहोर (लाहुर) गएका मानिसको इतिहास पनि हेर्नुपर्छ । समुद्रपारि नेपाली नपुगेको बेला खुला सीमा पार गरेर नेपाली यिनै भूमितिर जान्थे ।

समुद्रपारि पुगेका नेपालीहरूको आप्रवासन वा डायस्पोरा पहिले भारतमा जाने र त्यता बस्ने नेपालीहरूको आप्रवासनको दैहिक र भावनात्मक अवस्थाबाट आरम्भ भएको थियो भन्ने मेरो मान्यता मैले सुनाएँ । त्यस विषयमा प्रमुख संवाद गर्ने गौतम दाहालले कुरा उजागर गरे । गैर–आवासीय नेपाली संघको कार्य क्षेत्र फराकिलो छ । त्यहीँ थाहा पाएँ, अहिले विश्वका ८० देशमा छन् नेपाली । सायद तिनका संघहरू छन् अनि तिनमध्ये कतिले कविता वा कथा लेखेका छन्, गीत बनाएर गाएका छन् । ती रचनामा कस्ता भावना छन् अनि मूल भूमि नेपाल त्यसमा कहाँ छ भन्ने कुरा कसरी व्यक्त हुन्छ होला, कल्पनाको विषय हो । नेपालीहरू कुन कुन अवस्थामा बाहिर गए, को फर्किए, को अड्किए त्यो बृहत् खोजीको विषय हो । संघले केही खोजेको होला ।

अखण्ड भारत जाने नेपालीहरूले भारतीय संघभित्र नेपाली भाषाको पहिचान भएको राज्य सिक्किम, अनि अर्ध्दराज्य दार्जिलिङ र अरू आफ्नो भारतीय नेपाली भएको पहिचान बनाए । उनीहरूमध्ये कति त्यहाँ भएकै बेला नेपालले त्यताको भूमि जित्यो, अनि १८१६ को सुगौली सन्धिबाट ती भूमि गुमिसकेपछि भारतमै बसेर ती हाम्रा भूमि हुन् भनेर तिनले नेपाली डायस्पोराको पहिचान नेपालको स्मृति र उताको यथार्थमा बनाए । डायस्पोराको अन्तरङ्ग चेतना हो त्यो । यता नेपालीले लगभग बिर्सेका विषयलाई तिनले बोलिरहे, तर त्यसको भावनात्मकभन्दा अर्को अर्थ थिएन । तर, आप्रवासनको स्वरूप त्यही दृश्य वा अदृश्य सीमा वारपार गर्ने नेपालीको आदिम अभ्यासबाट बनिएको हो । अहिले त्यो द्वैतता, त्यो सीमाहीन सीमाको कथा झन् उजागर भएको छ कोभिड–१९ ले । राष्ट्रको परिभाषा गर्ने, ‘इम्याजिनरी होमल्याण्ड’ लेख्ने बेनडिक्ट एन्डर्सन, श्रमिक जनताको राष्ट्र हुँदैन भन्ने कार्ल मार्क्सका भनाइहरूले अहिले मलाई सबैभन्दा धेरै हल्लाइरहेको अवस्था छ । एउटा अखबारमा ‘दसैं होइन, दशा टार्न मुग्लान जानेको ताँती’ शीर्षकमा पढें ‘रोगको डरले यता आउनेभन्दा भोकको डरले उता जानेको हूल पाँच गुणा ठूलो छ र ती विश्वमै एउटा ठूलो संक्रमित भएको देशमा जाँदै छन्’ (नयाँ पत्रिका, असोज १३) । प्रवासतिर लाग्ने नेपालीको एउटा यो आदिम कथा हो, जसको नैरन्तर्य कायमै छ । देशबाहिर गएर बस्ने वा कर्म गर्ने नेपालीको इतिहास अंग्रेजको शासनमा रहेको भारत अनि सन् १९४७ मा तिनको शासनबाट मुक्त भएको भारतीय गणतन्त्रसम्म विस्तारित छ ।

डायस्पोरा भन्दाखेरि अलिक केही पहिचान बनिसकेको अवस्था बुझिने हो, वा यो शब्दले केही विशेष ‘प्रेस्टिज्’ बोकेको हो, मैले मैले छलफलमा राखें । तर, गौतम दाहालले संवादलाई अनेकौं प्रेरक विषयतिर लगे । बीपी कोइरालादेखि, मेरा हिप्पी र एक समयका राजनीतिक आलम्बनका कुरा पनि उठाए उनले । श्रोताहरूले अनेकौं कुरा उठाए । भगवती बस्नेतले मानवोत्तर विषय उठाइन् । मैले त्यो संवादमा डायस्पोरा साहित्यलाई मूल विषय बनाइनँ ।

समुद्रपारि नेपाली डायस्पोराको इतिहासबारे ग्रन्थहरू निस्केका छन् । ब्रिटेनमा नेपालीहरू गएको इतिहास खासै लामो रहेनछ । अमेरिकामा त झन् छोटो होला । पढ्न पाएको छैन । पाँच वर्षअघि ब्रिटेन–नेपाल असोसिएसन वा बीएनएको प्रवचन गर्ने निमन्त्रणामा जाँदा मैले त्यहाँका नेपालीहरू र तिनको डायस्पोरा विषयमा पहिलो जानकारी पाएको थिएँ । लेखेको छु, ‘डायस्पोरा विषयमा एउटा प्रवचन राखेका थिए लोकेन्द्र ढकाल र डा. चन्द्र लक्सम्बाको संस्थाले । डायस्पोरा त मूल थलोबाट समय र स्थानमा हामी जति टाढा हुँदै जान्छौं त्यति नै दूरत्वमा बनिने चेतना र लेखन हो । हामीले यता भोगेका र बहस भएका विषय डायस्पोरामा पनि उठ्छन् तर ती कुरामाथिका भावनात्मक, बौद्धिक र दार्शनिक चिन्ताहरूमा दूरत्वले अर्को ‘स्पेस’ मा प्रभाव पार्दै लान्छ (कान्तिपुर १४ मंसिर २०७२) ।’ अहिले पनि त्यही नै हो मेरो धारणा । डा. सूर्य सुवेदी र अरू विद्वान्हरूका लेखहरूबाट ब्रिटेनमा नेपाली डायस्पोराको विषयमा निकै थाहा पाएँ । तर, अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयका डा. कृष्ण अधिकारीले एउटा चाखलाग्दो खोज गरेर एउटा पात्र चिनाए । सन् १८५० मा बेलायतमा भ्रमण गर्न आउने पहिलो सरकार प्रमुख थिए जङ्गबहादुर राणा । तर, ती पहिलो नेपाली होइन रहेछन् । अधिकारीले भनेका छन्– मुत्ती लोल् सिंह अथवा मोतीलाल सिंह भन्ने नेपाली यतै बसेका र जङ्गबहादुर आएपछि तिनले उनलाई भेटेर टोलीमा सामेल भएर दोभासेको काम गरेका कथा रहेछन् । त्यो बेला नै मोतीलाल सिंहले लेखेको लामो लेखमा नेपाल–अंग्रेज युद्धमा कब्जा गरेका कतिपय बन्दीहरू यहाँ श्रम गर्न ल्याइएका थिए भन्ने कुरा उल्लेख भएको छ । दुई सय वर्षजतिको कथा हो । नेपालीहरू समुद्रपारि त्यो पनि बेलायतमा गएका रहेनछन् । अहिले त ब्रिटिस गोर्खादेखि लिएर अरू नेपालीका बसोबासका कुराका अध्ययन भएका छन् । नेपालबाट ब्रिटेनमा आएर बस्ने नेपालीहरूका इतिहासका कथा पढ्दै जान्छु । एउटा अनौठो ऐतिहासिकी छ नेपाली र ब्रिटिसहरूको । दुई सय वर्षको भएछ भेटघाटको इतिहास । यो बीचमा ब्रिटिस गोर्खा भर्तीका न्यारेटिभहरू जन्मे । चन्द्र लक्सम्बाले भने– यहाँ आउने नेपाली ‘इकोनोमिक माइग्रन्ट,’ शरणार्थी होइनन्, यहाँ, रेडिङ् र अरू थलोमा बस्ने अनेकौं नेपालीले नेपालबाट पैसा ल्याएर घर किनेका छन् ।

त्यो संवादको साँझ मेरानिम्ति सिर्जनात्मक थियो । मेरो भनाइ दोहोर्‍याउँछु । नेपाली डायस्पोरा आज बृहत् छ । गौरवमय संस्था छन् । सफलताका कथा छन् । तर, डायस्पोरा भन्ने आफैंमा एउटा प्रतिष्ठाको नभएर स्थितिको यथार्थ जनाउने शब्द हो । यसको ‘जेनेसिस्’ हामी घर छोडेर निस्केको साधारण यात्राबाट सुरु हुन्छ । अनि यो गतिशील यात्राहरू हुँदै स्थायी बसोबासको रूपमा परिणत हुने पहिचानको यथार्थ रहेछ ।

प्रकाशित : आश्विन १७, २०७७ १०:२५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गरीबको पहिचान

‘हाम्रो देशमा पनि गरीब छन् र ?’ महाराज आशंकित भए, ‘कतै यो शत्रुदेशको षड्यन्त्र त होइन ?
शरच्चन्द्र वस्ती

फाटेका लुगामा, नांगै खुट्टा दरवारसामु फुटपाथमा हिंडिरहेका, ख्याउटे अनुहार र जीउडालका चार जना मानिसलाई देखेर महाराजले आफ्ना प्रिय मन्त्रीलाई सोधनी गरे, ‘यी को हुन्, मन्त्री ?’

‘यी गरीब हुन् महाराज,’ मन्त्रीले हच्कँदै निवेदन गरे ।

‘त्यसो भए पर्यटक होलान् । कुन देशबाट आएका ?’

‘यी हाम्रै देशका गरीब हुन्, महाराज !

‘के भन्दैछौ तिमी ? हाम्रो देशमा पनि गरीब छन् र ?’ महाराजले आश्चर्य जनाए ।

आश्चर्य नजनाउन् पनि किन ? तीन वर्ष अघि राजगद्दीमा बसेपछि उनले एउटै गरीब देखेका थिएनन् । हरेक दिन मानिसहरू उनलाई भेट्न दरवार आइरहन्थे, तर ती सबै सुकिलामुकिला र सम्पन्न हुन्थे । बेलाबखत उनको सवारी दरवार बाहिर पनि चलाइन्थ्यो, तर दरवारमा झैं त्यहाँ पनि मन्त्री र भारदारहरूले गरीबगुरुवा महाराजका छेउछाउ पुग्न नसक्ने प्रबन्ध मिलाएका हुन्थे । उनले जतिलाई देख्थे, ती सबै चिरिच्याँट्ट परेका, पुगीसरी आएकाहरू नै हुन्थे । त्यसैले उनलाई लाग्न थालेको थियो— मेरो प्रतापले देशबाट गरीबी समाप्त भएको छ । अब देशमा कोही गरीब छैन ।

मन्त्रीको कुरा महाराजलाई नपच्नु स्वाभाविक थियो । ‘यो कसरी सम्भव छ ?’ उनले आशंका जनाए, ‘कतै यो शत्रुदेशको मलाई अलोकप्रिय बनाउने षडयन्त्र त होइन ? तुरुन्त पत्ता लगाऊ ।’

मन्त्रीले त्यसै दिन प्रहरी प्रमुखलाई बोलाएर हप्काए, ‘गरीबलाई दरवारको एक किलोमिटर घेराभित्र छिर्न नदिनू भन्ने गम्भीर निर्देशन हुँदाहुँदै दरवार अगाडि गरीबहरू कसरी आइपुगे ? तिमीलाई जागीर खान मन छ कि छैन ?’

प्रहरी प्रमुखले भकभकाउँदै क्षमायाचना गर्‍यो र भविष्यमा यस्तो त्रुटि नहुने विश्वास दिलायो । साथै त्यस दिन ड्यूटीमा रहेका चार अधिकृत समेत दुई दर्जन प्रहरीलाई तत्काल निलम्बन गर्‍यो । साँझ पर्नु अगावै फुटपाथका चार जना गरीब गिरफ्तार गरेर अनुसन्धानका लागि खोरमा थुनिए ।

साँझ गुप्तचर विभागको प्रमुख मन्त्रीकहाँ उपस्थित भयो । मन्त्रीको निर्देशन पश्चात् विभागले गहन अनुसन्धान गरेर एक महीनामा पत्ता लगायो— उनीहरू शत्रुदेशको षडयन्त्र वा कसैको उक्साहटले होइन, आफ्नै हैसियतमा गरीब भएका रहेछन् ।

अनुसन्धानको निष्कर्ष मन्त्रीले जाहेर गरेपछि महाराजले टाउको हल्लाउँदै भने, ‘गरीब यति मात्र हुन् कि अरू पनि छन् ?’

‘होलान् नि फाट्टफुट्ट, हरेक जिल्लामा ।’

‘त्यसो भए गरीबको पहिचान गर्ने व्यवस्था मिलाऊ । तिनलाई गरीब परिचयपत्र दिनुपर्छ,’ महाराजले निर्देशन दिए र जनता समक्ष घोषणा गरे, ‘अब गरीबको पहिचान गरिनेछ र उनीहरूलाई राज्यले विशेष सुविधा दिनेछ ।’

गरीब पहिचान टोली गठन गर्न लाग्दा कसलाई गरीब मान्ने भन्ने गम्भीर प्रश्न उठ्यो । एक जनाले भने, ‘हामीकहाँ आजसम्म गरीबको मापदण्ड बनेकै छैन । मापदण्ड नै नभएपछि केका आधारमा गरीबको पहिचान गर्ने ?’

त्यो कुरा महाराजकहाँ पुगेपछि उनले विशेषज्ञहरूको कार्यदल गठन गरी गरीबको परिभाषा तथा मापदण्ड तयार गर्ने जिम्मा दिए । कार्यदलले हप्तौंसम्मको घनीभूत छलफल र विभिन्न स्थानको अध्ययन भ्रमण पश्चात् निष्कर्ष निकाल्यो, ‘जोसँग धनसम्पत्ति छैन त्यो गरीब हो ।’ त्यसका साथै विशेषज्ञहरूले गरीबीका २५ सूत्रीय मापदण्ड तयार पारे र अधिकांश मापदण्ड पूरा गर्नेलाई गरीबको मान्यता दिन सकिने सिफारिश गरे । त्यही अनुसार मन्त्रालयले फारम तयार गर्‍यो र गरीब पहिचान टोलीहरूलाई कार्यस्थलमा रवाना गर्‍यो ।

एउटा टोली गरीब खोज्दै दुर्गम गाउँमा पुग्यो । त्यहाँ छाप्राछाप्री मात्र थिए । पक्की त के, जस्तापाताको छानो भएको पनि एउटै घर थिएन । स्कूल, पसल, धारो अथवा शौचालयको नामनिशाना थिएन । भिरालो ठाउँको एउटा छाप्रो नजीकै फाटेको भोटो र कछाड लगाएको एकजना अधबैंसे रूख चढेर घाँस झार्दै थियो । टोली नेताले झोलाबाट फारम निकालेर उसलाई सोध्यो, ‘तपाईंको आफ्नो घर छ ?’

‘छ । ऊ त्यही त हो नि,’ छाप्रो देखाउँदै उसले जवाफ दियो ।

‘जग्गा छ ?’

‘साहूले नखोसेसम्म यो मेरै जग्गा हो । धान हुँदैन । आधा मकैबाली साहूलाई बुझाउनुपर्छ । आधाले तीन महीना जेनतेन टरिहाल्छ ।’

‘खानेपानीको व्यवस्था छ ?’

‘छ नि । तल नदीमा जति भने पनि पानी छ । खुरुर्र ओरालो झर्दा आधा घण्टामै पुगिन्छ । मलाई पनि प्यास लाग्या छ, जाने हो ?’

‘चौपाया पाल्नुभएको छ ?’

‘नपालेको भए किन घाँस झार्थें ? आफूले खान हुँदैन क्यारे । बाख्रा छन् दुइटा ।’

फारममा रेजा लगाउँदै टोली नेताले अर्को प्रश्न गर्‍यो, ‘तपाईं कुन सवारी साधन प्रयोग गर्नुहुन्छ ?’

अधबैंसे अलमल्ल पर्‍यो, ‘त्यो भनेको के हो ?’

घर, जग्गा, चौपाया सब भएको, स्वच्छ खानेपानीको अभाव नभएको मानिसलाई गरीब भन्न सकिने कुरै थिएन । टोली नेताले फारममा त्यही जनायो ।

अर्को टोली अलि सुगम गाउँमा एउटा साहूकहाँ पुग्यो । टोलीको उद्देश्य बुझेपछि साहूले मासु–चिउराको खाजाले खातिरदारी गर्‍यो । ढ्याउअ डकार्दै एक सदस्यले सोध्यो, ‘तपाईंको आफ्नो घर छ ?’

‘छैन ।’

‘यो घर कसको हो त ?’

‘बुबाको,’ आँगनमा घाम ताप्दै गरेका वृद्धलाई देखाएर साहूले भन्यो, ‘उहाँकै घरमा बस्तैछु ।’

‘खानेपानीको व्यवस्था छ ?’

‘कहाँ हुनु ? पल्लो गाउँमा घरघरै धारा आइसक्यो । हामीकहाँ सार्वजनिक धाराबाट पानी ल्याउनुपर्छ, त्यो पनि आँगनको पल्लो छेउमा छ । सारै दुःख छ हजूर ।’

‘चौपाया पाल्नुभएको छ ?’

‘छैन । भएका गाईवस्तु पनि रामेको जिम्मा लगाएको छु । उसैले पालेको छ । दूध–दही मात्र मेरो हुन्छ ।’

फारममा लागेका रेजा हिसाब गर्दा साहू गरीबमा दर्ता हुने ठहरियो ।

त्यही वेला रामे पनि आइपुग्यो । टोलीले ऊसँग कुरा गर्दा थाहा भयो, उसलाई गाँस–वास–कपासको कुनै समस्या रहेनछ । साहूकै गोठमा बस्दो रहेछ, साहूकै भान्साको जूठोपुरो खाँदो रहेछ, साहूकै छोराको लुगा लगाउँदो रहेछ— उसले लगाउन छाडेपछि । बीसवटा बाख्रा र चारवटा गाई पालेको रहेछ । साहूले दुई वर्षअघि १०० रुपैयाँको बैंक खाता पनि खोलिदिएका रहेछन्, अरू पैसा हालिदिन चाहिं भ्याएका छैनन् अरे । त्यस्तो मान्छे गरीबको मापदण्डमा पर्ने कुरै आएन ।

टोली साहूकहाँबाट निस्कँदा त्यहाँ बसेर चूपचाप कुरा सुनिरहेको एउटा मान्छे लुखुरलुखुर पछि लाग्यो । उसले भन्यो, ‘म यहाँको वडाध्यक्ष हुँ । तपाईंहरूको सबै खेल मैले बुझिसकें । म र मेरा २५ जना मान्छेको नाउँ गरीबमा दर्ता गरिदिनोस् । नत्र महाराजकहाँ उजूरी हाल्छु ।’

उसको माग पूरा गर्नु बाहेक टोलीसँग अर्को विकल्प थिएन । उसले ल्याएका सबै नाम गरीबको सूचीमा समावेश गरिए । वास्तवमा सबै टोलीले सबैजसो ठाउँमा त्यसै गरेका थिए ।

राजधानी फर्केपछि सकल टोलीले सल्लाह गरेर आफ्ना लागि गरीबको कोटा निर्धारण गरे । त्यस अनुसार प्रत्येक टोलीे नेतालाई ५० र सदस्यलाई २५ जनाको कोटा छुट्याइयो । उच्चपदस्थ हाकिमहरूको कोटा त्यही अनुसार तय भयो । कतिले कोटा बेचे पनि, तर धेरैजसोले आफू र आफ्ना आफन्तकै नाम गरीबको सूचीमा दर्ता गराए ।

यसैबीच एउटा मन्त्रीको सालो सय जना जतिको नामावली लिएर आइपुग्यो । उसको भनाइ थियो, ‘हाम्रो आफ्नै घर छैन, अर्काको घरमा डेरा बसेका छौं । निकाल्दैनन् र मात्र, नत्र आजसम्म भाडा पनि तिर्न सकेका छैनौं । भिनाजुले सारा सम्पत्ति पार्टीकरण गरिसक्नुभो, नेपालका बैंकमा त उहाँको एक पैसा पनि छैन । हामीजस्तो गरीब को होला ?’

ऊसँग सवालजवाफ गर्नु बेकार थियो । उसको नामावली स्वीकार नगरी सुख थिएन । तीन दिनको अन्तरालमा ऊजस्ता झन्डै दुई दर्जन साला आइपुगे । अन्ततः सबैको नामावली समावेश गरेर गरीबहरूको अन्तिम सूची तयार पारियो ।

गरीबको पहिचान गर्ने यो महान अभियान महाराजको सदिच्छाका कारण छ महीनामा सम्पन्न भइसकेको थियो । गरीबहरूका लागि राज्यले छुट्याएको मोटो बजेट त्यसको तीन महीना भित्रै बाँडिसकियो । ९० प्रतिशत गरीबले प्राडो, पजेरो, ल्यान्डक्रुजरदेखि मोटरसाइकलसम्ममा आएर रकम बुझिलिए । बाँकी १० प्रतिशत झ्याउरे, चाउरे, ख्याउटे र पैदलहिंडुवाहरू रकम लिन आएनन् । शायद तिनले थाहै पाएनन् । जे होस्, बजेट निमिट्यान्न भएको जानकारी पाएपछि महाराज दङदास भए । सोच्न थाले, ‘गरीबको पहिचान भइहाल्यो । सबैले परिचयपत्र पाइहाले । अब हरेक वर्ष यिनैलाई पैसा बाँड्छु र गरीबी निमिट्यान्न पार्छु ।’

अर्को वर्ष शुरू हुन लाग्दा दरवारसामु फुटपाथमा फेरि चार जना गरीब देखा परे— फाटेका लुगामा नांगै खुट्टा हिंडिरहेका, ख्याउटे अनुहार र जीउडालका । तिनलाई देखेर महाराजले आफ्ना प्रिय मन्त्रीलाई सोधनी गरे, ‘यी को हुन्, मन्त्री ? हाम्रै देशका गरीब जस्ता छन् नि ?’

मन्त्रीले सविनय निवेदन गरे, ‘होइन महाराज, यी पर्यटक हुन् । अर्कै महादेशबाट हाम्रो देश घुम्न आएका ।’

प्रकाशित : आश्विन १७, २०७७ १०:२५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×