शब्दको सामर्थ्य

वीणा झा

महत्त्वपूर्ण पदमा बसेकाहरू प्रायःजसो शब्द चयन र संवाद शैलीप्रति त्यति संवेदनशील भएको देखिँदैन । तिनीहरू बारम्बार विवादमा आउने बिभिन्न कारणमध्ये शब्द चयन र संवाद शैली पनि एक हो । पछिल्लो उदाहरण हेरौं । आउँदो संविधान दिवसको बिदा कसरी मनाउने भन्ने सन्दर्भमा सरकारका प्रवक्ता सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रीका शब्द चयन र संवाद शैली चर्चाको विषय बनेको छ । 

गतवर्ष सेप्टेम्बरतिर भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले पाकियोङ हवाई अड्डाको उद्घाटनपछि सिक्किमेलीलाई गरेको सम्बोधन सामाजिक सञ्जालमा खुब मनपराइएको थियो । कारण तिनले नम्र तरिकाले नेपाली भाषामा गरेको सम्बोधन थियो । मोदीका शब्द चयन र संवाद शैलीले सिक्किमेलीहरूले सम्मानित भएको अनुभूति गरे । त्यसले मोदीको प्रतिष्ठा बढाएको थियो ।

सिक्किम भारत भित्रकै भाग हो र पनि तिनले किन त्यस्तो गरे होलान् ? सम्भवतः एउटै उद्देश्य होला, अपनत्वको अनुभूति गराउने । केही महिनाअघि अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पकोट्विटप्रति बिभिन्न व्यक्ति र निकायले तिनलाई आफ्नो धरातल बिर्सेर ‘रेसियल’ अभिव्यक्ति दिएको आरोप लगाएका थिए । यसबाट के प्रस्टिन्छ भने शब्द चयन र संवाद शैलीले व्यक्तिप्रतिको दृष्टिकोण अथवा भनौं छवि निर्माणमा ठूलो भूमिका खेल्छ ।

सम्बन्धहरूको विस्तार र संकुचनलाई प्रत्यक्ष प्रभावित गर्छ । त्यसैले राज्यका महत्त्वपूर्ण पदमा आसिनहरूले शब्द चयन गर्दा संवेदनशील हुनुपर्छ । तिनका शब्द, शैली र संवादले कुनै पेसाकर्मी र सर्वसाधारणलाई उपेक्षित, अपमानित र मूल्यहीन भएको महसुस नहोस् । सरकार तिनका समस्याप्रति संवेदनशील छ भन्ने अनुभूति भइरहोस् । सार्वजनिक पद धारण गर्नेले आफ्नो इच्छालाई मात्रै केन्द्रमाराख्न मिल्दैन ।

लिखित नभए पनि समाजले पद अनुसारको मर्यादा अपेक्षा गरेको हुन्छ । सत्तासिन, प्रतिपक्षी तथा जुनसुकै तन्त्रमा पनि प्रायः सत्ता वरिपरि देखिने केही खास पदमा आसिनका शब्द चयन र संवाद शैली देख्दा हाम्रो राजनीतिक संस्कार कस्तो छ र हामी कुन युगमा छौं भन्ने प्रश्न मनमा उठ्छ । तिनका शब्द, शैली र संवादले बेलाबखत सत्ताको उन्माद प्रस्ट देखाउँछ । तिनका असंवेदनशील प्रस्तुतिले बेलाबखत सरकारलाई विवादमा समेत तान्ने गरेको अनेकौं उदाहरण छन् ।

कहिले ट्विटमा दोहोरी खेल्नेत कहिले मिडियासामु औंलाठड्याउँदै आफू ज्ञानले पूर्ण रहेको भान दिने प्रस्तुतिमा प्रयोग गरिने शब्द चयन, शैली तथा प्रस्तुतिले तिनका संवेदनहीनता प्रस्ट देखिन्छ । अहिले आम नागरिकले पत्रिका हेर्दा, टिभी खोल्दा वा सामाजिक सञ्जालभित्र छिर्दा जताततै सरकारमा बसेकाहरूको असंवेदनशील शब्द, शैली र प्रस्तुति देख्छन् ।

यसले समाज र सरकारको दूरी घटाउनुको सट्टा बढाएको छ । केही दिनअघि गृह मन्त्रालयको एक वर्षको कार्य समीक्षा सुनाउन पत्रकार सम्मेलन आयोजना गरिएको थियो । जुन शैलीमा निर्मला पन्तको बलात्कार र हत्याप्रति गृहमन्त्रीले शब्द चयन गरे, त्यो कुनै पनि हालतमा नेपाली समाजमा स्वीकार्य थिएन ।

निषेध र नियन्त्रण बिलकुलै फरक अर्थ दिने शब्दहरू हुन् । गृह मन्त्रालय छ । प्रहरी प्रशासन छ । न्याय सर्वोपरी हो भन्ने विश्वासले गर्दा समाजलाई ढुक्क बनाउँछ र सर्वसाधारणको ढुक्क भएर बाँच्ने आत्मविश्वास बढ्छ । तर गृहमन्त्रीका शब्द चयनले सर्वसाधारणका जीवनप्रति सम्बन्धित निकायको संवेदनशीलता कतिको छ भन्ने शंका उब्जायो । प्रयोग गरिने शब्द र शैली आफ्नालागि भन्दा पनि अरुका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । त्यसैले आफूले के सोचेर प्रयोग गरेको भन्दा पनि जसका लागि प्रयोग गरियो, तिनले के अनुभूति गरे त्यो महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

सम्मानित पदमा आसिनहरूलाई लक्षित गरी सामाजिक सञ्जाल र बिभिन्न मिडियामा प्रयोग गरिने अनुपयुक्त शब्द चयन र शैलीले विश्वसामु हाम्रो संस्कारलाई गिज्याउने गरेको छ । यसले भावी पुस्तालाई कस्तो संस्कार सिकाउला र समाजमा कस्तो प्रभाव पार्ला भन्नेप्रति संवेदनशील हुन आवश्यक छ । किनकि समृद्धिका लागि सम्मानको अनुभूति आवश्यक हुन्छ ।

‘दिनभरि बीपी रातभरि विप्लव’, ‘भेट्ने बानी परेकाहरूले भारतबाट आएकालाई भेटेका होलान्’ जस्ता शब्द चयन र प्रस्तुति सही र आवश्यक थिए ? के विशिष्टहरूले बोल्ने शब्द यिनै हुन् ? शब्दको सही प्रयोगले समाजलाई उत्साहित बनाउन सकिन्छ भने गलत तरिकाले प्रयोग गरियो भने निराशा र अन्योल बढाउँछ ।

अकर्मण्यताका कारण बेलाबखत कुर्सी असुरक्षित महसुस हुँदा समाजलाई त्रसित बनाउँदै बिभिन्न शब्द चयन गरेको पाइन्छ । ‘गणतन्त्र खतरामा’, ‘हाम्रो सार्वभौमिकता खतरामा’ जस्ता प्रस्तुति पनि कम खतरनाक होइनन् । सही शब्द प्रयोग गरेर बोल्दा या लेख्दा शब्दको मात्र होइन, समाजकै सामर्थ्य बढ्छ । जसले स्वस्थ समाज निर्माणमा टेवा पुग्छ ।

जुन कुरा किताबबाट भन्दा समाजबाट सिकिन्छ ।

प्रकाशित : भाद्र २१, २०७६ ०८:३२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

एसिड आक्रमण : खातुनको शल्यक्रिया आइतबार

अतुल मिश्र

काठमाडौँ — एसिड आक्रमणमा परेकी मुस्कान खातुनको शरीरको दस प्रतिशत भाग डढेको र अवस्था खतरामुक्त भइनसकेको चिकित्सकले बताएका छन् । 

वीरगन्जकी मुस्कानलाई स्थानीय नारायणी अस्पतालमा प्रारम्भिक उपचारपछि शुक्रबारै कीर्तिपुरस्थित नेपाल क्लेफट एन्ड बर्न सेन्टरल्याइएको छ ।

‘मुस्कानको अनुहारको दायाँ भाग, घाँटी, छाती र हातमा एसिड परेको छ,’ उपचारमा संलग्न डा. सुरेन्द्र बस्नेतले भने, ‘प्रारम्भिक जाँचअनुसार आँखामा भने असर देखिएको छैन ।’ उनका अनुसार एसिडले जल्नेबित्तिकै गहिरो घाउ बनाउने भएकाले शल्यक्रिया नै गर्नुपर्ने हुन्छ ।

चिकित्सकहरू आइतबार मुस्कानको शल्यक्रिया गर्ने तयारीमा छन् । शल्यक्रियाका क्रममा एसिड परेको भागबाट डढेको अंश बाहिर निकालिन्छ । यो शल्यक्रियाको दुई–चार दिनपछि घाउको अवस्था पुनः हेरिने र त्यसपछि उपयुक्त देखिए छाला प्रत्यारोपण गरिने डा. बस्नेतले बताए । चिकित्सकका अनुसार एसिड र विद्युतीय डढाइमा परेकाहरूलाई तत्काल खतरामुक्त भनिहाल्न सकिँदैन । पीडितहरूमा पछि छाती, मिर्गौला, मुटुमा असर पर्न सक्ने सम्भावनासमेत रहन्छ ।

वरिष्ठ कन्सल्टेन्ट प्लास्टिक सर्जन डा. किरण नकर्मीका अनुसार अस्पताल आउनेमध्ये धेरैजसोको अनुहारमै एसिड छ्यापिएको हुन्छ । सन् २०१८ यता कीर्तिपुर अस्पतालमा आठ जना एसिडपीडित आएका छन् । तीमध्ये तीन जना प्रयोगशालामा आफ्नै गल्तीले पोलाइमा परेका छन् ।

बाँकी ५ जनामा ४ महिला र एक पुरुषलाई अन्यले रिसइबीका कारणछ्यापिदिएका हुन् । एसिड आक्रमणमा मुख्य रूपले प्रेम–प्रकरण र अन्य रिसइबी कारण हुने गरेको जनाउँदै नकर्मीले भने, ‘७ वर्षअघि बन्दका बेला दुई चेलीलाई बसको झ्यालमा
एसिड हानेर घाइते बनाइएको घटनासमेत छ ।’

रासायनिक पोलाइमा के गर्ने ?
अमेरिकन कलेज अफ इमर्जेन्सी फिजिसियन्स (एसीईपी) का अनुसार कसैलाई एसिडले पोले अर्को व्यक्तिले ब्रसको माध्यमबाट प्रभावित व्यक्तिको छालाबाट सुक्खा रसायनलाई हटाउन सक्छ । तर, ब्रस प्रयोग गर्ने व्यक्तिले ग्लोब्स लगाउन बिर्सनु हुँदैन । डढेको भाग १५ देखि २० मिनेट पानीमा थापिरहनुपर्छ ।

तर यसो गर्दा आँखामा रसायन नपर्ने गरी ध्यानपूर्वक गर्नुपर्छ । त्यसपछि प्रभावितलाई सकेसम्म छिटो अस्पताल पुर्‍याउनुपर्छ । रसायन निलेको अवस्थामा भने यो झनै जोखिमपूर्ण भइदिन्छ । यस्तोमा तुरुन्त अस्पताल लगिहाल्नुपर्छ ।

प्रकाशित : भाद्र २१, २०७६ ०८:२७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्