अमेरिकी चाणक्य

रमेश के.सी.

हेनरी किसिन्जर ती राजनेताहरूमा पर्छन्, जसका हरेक शब्दलाई गम्भीरताका साथ लिइन्छ । उदारवादीहरूद्वारा देवत्वकरण र वामपन्थीहरूद्वारा दानवीकरण गरिएका अमेरिकाका पूर्व विदेशमन्त्री किसिन्जर विश्व कूटनीतिका विश्वकोश हुन् ।

जर्मनीको बाभरियामा सन् १९३८ मा जन्मिएका किसिन्जर अमेरिकी राष्ट्रपति जेराल्ड फोर्डको कार्यकालमा विदेशमन्त्री थिए भने रिचर्ड निक्सनको कार्यकालमा राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार । बौद्धिक रूपमा तीक्ष्ण, रणनीतिक र तार्किक किसिन्जरले विशव प्रसिद्ध हार्वर्ड विशवविद्यालयमा बीस वर्ष प्रध्यापनसमेत गरेका थिए ।

शीतयुद्धको चरम अवस्थामा अमेरिकी कूटनीतिको शीर्ष स्थानमा रहेका उनको लेखन पनि अत्यन्त प्रभावशाली मानिएको छ । यिनै किसिन्जरको पाँच दशकभन्दा लामो प्राज्ञिक र कूटनीतिक जीवनलाई चिन्तक एवं लेखक वाल्टर आइज्याक्सनले बेलिविस्तार लगाएका छन्, पुस्तक ‘किसिन्जर’ मा ।

दोस्रो विश्वयुद्धताका यहुदी विरोधी नाजीहरूको उदय भइरहेको जर्मनीबाट आप्रवासीको रूपमा न्युयोर्क आएका किसिन्जरको यो असुरक्षा भाव पछिसम्म रहेको लेखक बताउँछन् । एउटा महत्त्वाकांक्षी यहुदी केटा कसरी अमेरिकी शक्तिको करिडोरमा पुग्यो भन्ने कथालाई लेखकले अनुसन्धानमार्फत व्यक्त गरेका छन् । न्युयोर्कमा लेखापाल पदबाट जागिर सुरु गरेका किसिन्जर पछि दोस्रो विश्वयुद्धकालमा सेना हुँदै हार्वर्डको विद्यार्थी र प्राध्यापक बने । पुस्तकमा किसिन्जरको प्राज्ञिक जीवनको विवरण आइज्याक्सनले दिएका छन् ।

कूटनीतिक जीवनमा किसिन्जर जहिले पनि विवादास्पद बने । उनको समयमा अमेरिका भियतनाम युद्धमा फँसेको थियो । दक्षिण–पूर्वी एसियामा साम्यवादको विस्तार र प्रभाव रोक्न लडिएको यो युद्धका प्रमुख योजनाकारका रूपमा किसिन्जर आलोचित छन् । भियतनामको युद्धको भूमिकालाई लिएर नोबेल शान्ति पुरस्कार पाए पनि उनी त्यहाँ भएको बमवर्षाका कारण नरसंहारका निम्ति बदनाम नै बने ।

सन् १९७२ मा चीनसँग सम्बधको सुरुवात नै किसिन्जरको जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो । तत्कालीन प्रतिस्पर्धी सोभियत संघबाट चीनलाई साम्यवादी गठबन्धनबाट रोक्न उनले सन् १९७२ मा राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकारको रूपमा राष्ट्रपति निक्सनलाई चीनको भ्रमण गराएका थिए ।

अत्यन्त चलाख चाणक्य किसिन्जर साम्यवादी सोभियत संघसंँग चीनको गठबन्धन नहोस् भन्ने चाहन्थे । उनले चीन–सोभियत मतभेदको फाइदा उठाए । यसै कालमा चीन र सोभियत संघबीच सीमायुद्ध भएको थियो । को अन्तर्राष्ट्रिय कम्युनिष्ट आन्दोलनको केन्द्र बन्ने भन्ने विवाद थियो । सन् १९७२ को अमेरिकी–चीन सम्बन्धले गर्दा आजको चीन सम्भव भएको हो । जसको श्रेय किसिन्जरलाई जान्छ । जसको विस्तृत विवरण उनले ‘अनचाइना’ पुस्तकमा दिएका छन् ।

प्रसिद्ध ‘टाइम’ पत्रिकाका प्रबन्ध सम्पादक र सीएनएन टेभिभिजन सीईओ भइसककेका लेखक आइज्याक्सन अहिले अस्पिन इन्स्टिच्युटका प्रमुख हुन् । किसिन्जर मूलतः युरोपेली चिन्तन र परम्पराका कूटनीतिज्ञ हुन् । स्नाकोत्तर पढ्दै उनले युरोपेली राजनेता विश्मार्क र कूटनीतिज्ञ म्याटरनिखबारे थेसिस लेखेका थिए ।

अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा यथार्थवादी धाराका कूटनीतिज्ञ किसिन्जर राष्ट्रपति विड्रो विल्सनको आदर्शवादी धाराभन्दा भिन्न छन् । जहिले पनि शक्ति सन्तुलनमा जोड दिने किसिन्जरले शीतयुद्धको जटिल अवस्थामा पनि तत्कालीन सोभियत संघसित आणविक हतियार सम्बन्धी साल्ट सन्धिबारे सोभियत नेता ब्रेजनेभसंँग वार्ता गरेका थिए । तर उनलाई सोभियत साम्यवादको पतनका लागि योजनाकारका रूपमा चिनिन्छ ।

उनले अमेरिकाको विश्वव्यापी भूमिका बढाउन अहम् भूमिका खेलेका थिए । मध्यपूर्वको शान्ति प्रक्रियालाई इजिप्टका नेता सदातसँग समझदारी गरे भने हाम्रै दक्षिण एसियाको बंगलादेशको स्वतन्त्रता संग्राममा पाकिस्तानप्रति झुकाव राखेका थिए । पूर्वी युरोपबाट सोभियत प्रभाव कम गर्न उनले कूटनीतिक कसरत गरे ।

अहिले ९५ वर्षको उमेरमा पनि किसिन्जर पुस्तक लेखनमा व्यस्त छन् । उनको पछिलोपटक प्रकाशित पुस्तक ‘वर्ल्ड अर्डर’ हो । किसिन्जर सञ्चार माध्यमहरूका लागि कसरी सेलिब्रेटी बने भन्ने बारेमा लेख्न लेखकले एक भाग नै खर्चिएका छन् । विशेष गरेर भियतनाम युद्धमा कम्बोडियामाथि भएको बमवर्षाको दोषी किसिन्जरलाई ल्याटिन अमेरिकी देशहरूमा कम्युनिष्ट दबाउन एकाधिकारवादी शासकहरूलाई सघाएको आरोप वामपन्थी पत्रकार क्रिस्टोफर हिचेन्सले लगाएका छन् ।

सन् १०४८ मा जन्मिएको युरोप केन्द्रित वेस्टफेलिया विश्व व्यवस्थाका पक्षधर किसिन्जर अहिले पनि विश्वमा अमेरिकाको अविचलित नेतृत्व हुनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छन् । चीनको उदयलाई व्यवस्थापन गर्न उनी एसिया प्रशान्त समूह बनाउनुपर्ने अडानमा छन् । जहाँ जापान, अष्ट्रेलिया र भारत संलग्न हुनेछन् ।

जीवनकोपछिल्लो चरण किसिन्जर एसोसिएट नामक सल्लाहकार फर्म खोलेर सक्रिय उनी संसारका विभिन्न सरकार तथा व्यापारी कम्पनीहरूसँग काम गरिरहेका छन् । अत्यन्त महत्त्वाकांक्षी र बौद्धिक क्षमता भएका किसिन्जरको जीवन विशेषतः कूटनीति सम्बन्धी चिन्तन र नीतिले भरिएको छ । यिनै अमेरिकी चाणक्यको जीवन कथा आइज्याक्सनले भनेका छन् ।

‘न्युक्लियर वेपन एन्ड फरेन पोलेसी’ नामक किताबबाट प्रशस्त चर्चा कमाएपछि अमेरिकी विदेश नीतिको संस्थापन पक्षको आँखामा परेका किसिन्जर हार्वर्डको प्राध्यापक जीवनबाट राष्ट्रपति निक्सनको राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार बनेका थिए । पूर्व प्राज्ञिक हान्स मोर्ग्यान्थ्युको यथार्थवादी विचारधाराका पक्षपाती किसिन्जरलाई कठोर कूटनीतिक अभ्यासकर्ताको रूपमा पनि लिइन्छ ।

भनिन्छ— उनी विश्व राजनीतिकको शक्ति सन्तुलनका लागि द्वन्द्व पनि सहन तयार छन् । आज अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको रैथाने राष्ट्रवाद र लोकप्रियतावादको सिकारबाट अमेरिका विश्व रंगमञ्चबाट पछाडि फर्किरहेको छ । यस्तो अवस्थामा अमेरिकी शासकहरूका लागि यो पुस्तक पक्कैलाभदायी हुनेछ ।

भावना र आदर्शभन्दा शक्तिको राजनीतिमा रुचि राख्ने किसिन्जरको सन् १९४५ पछि विश्वमा अधिपत्य जमाउन सफल अमेरिकाको हैसियत घट्दै गइरहेको छ । अमेरिकी साम्राज्यको क्षयले पक्कै पनि किसिन्जरजस्ता राजनेतालाई चिन्तित तुल्याउनु स्वाभाविक हो । किसिन्जरको यो जीवनी त्यो युगको कथा हो, जहाँ अमेरिकाले चुनौतीपूर्ण कालखण्ड गुजारेको थियो । यही कालखण्डको दस्तावेजका रूपमा यसलाई पढ्नुपर्ने हुन्छ ।

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७६ ०८:३१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अमेजनमा भीषण डढेलो 

विश्वको सबैभन्दा ठूलो ‘रेन फरेस्ट’ अमेजनले पृथ्वीको २० प्रतिशत अक्सिजन उत्पादन गर्छ
एजेन्सीहरू

साओ पाउलो/पेरिस — ‍विश्वकै ठूलो वनक्षेत्र अमेजनमा लागेको डढेलोले फैलिँदै गएपछि त्यसले अन्तर्राष्ट्रिय चासो बढाएको छ । अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमका अनुसार गत सोमबारदेखि ब्राजिलको अमेजन क्षेत्रमा फैलिएको डढेलो हाल २ हजार ५ सयभन्दा बढी स्थानमा सक्रिय छ ।

अमेजन वनक्षेत्र लागेको डढेलोबाट आएको धुवाँका कारण करिब २ हजार ७ सय किलोमिटर टाढाको साओ पाउलोमा दिउँसै अन्धकारसमेत भएको जनाइएको छ ।

डढेलो फैलिँदै गएपछि ब्राजिलको छिमेकी देश बोलिभियामा समेत ठूलो असर पुगेको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले जनाएका छन् । अधिकारीहरूका अनुसार देशको दक्षिण–पूर्वी सन्तक्रुज प्रान्तको ५ लाख हेक्टर क्षेत्र डढेलोले नष्ट भइसकेको छ ।

विश्वको निकै गरिबमध्येको एक बोलिभियाले डढेलो नियन्त्रणका लागि छिमेकी पाराग्वे र ब्राजिललाई सहयोग गर्न आग्रह गरेको छ । राष्ट्रपति इभो मोरालेसले अग्नि नियन्त्रण हवाईजहाज सुपर ट्यांकर ७४७ भाडामा लिएर डढेलो नियन्त्रण प्रयास गरेको बताएका छन् । जहाजले ७० हजार लिटर पानी बोक्न सक्छ । यद्यपि, उक्त जहाज कहिलेसम्म आइपुग्ने भन्ने स्पष्ट छैन ।

वातावरण क्षेत्रमा क्रियाशील संस्था तथा अनुसन्धानमर्कीले डढेलो फैलिनुमा मानिस जिम्मेवार भएको बताएका छन् । गैरनाफामूलक संस्था ‘अमेजन वाच’ का कार्यक्रम निर्देशक क्रिस्टियन पोइरियरले भनेका छन्, ‘अमेजनमा फैलिएका मध्ये अधिकांश डढेलो मानिसले लगाएका हुन् ।’ उनका अनुसार त्यसका लागि गोठाला र कृषकहरू जिम्मेवार छन् । वातावरणविद्का अनुसार डढेलोका लागि जंगल फँडानी गरी बस्ती विस्तार गर्न खोज्नेहरू जिम्मेवार छन् ।

फ्रान्सका राष्ट्रपति इमानुएल म्याक्रोंले अमेजनमा फैलिएको दशकयताकै ठूलो डढेलोलाई ‘अन्तर्राष्ट्रिय संकट’ को संज्ञा दिएका छन् । म्याक्रोंले उक्त विषय आसन्न ‘जी–७’ सम्मेलनको प्राथमिकताको विषय हुनुपर्ने बताएका छन् ।
ठूला अर्थतन्त्रहरूको समूह जी–७ सम्मेलन शनिबार फ्रान्सको राजधानी पेरिसमा सुरु हुँदै छ । सम्मेलनको आयोजकका तर्फबाट म्याक्रोंले अमेजनको स्वास्थ्यसँग अन्तर्राष्ट्रिय सरोकार जोडिएको बताएका छन् ।

‘हाम्रो घर जलिरहेको छ,’ म्याक्रोंले ट्वीटरमा लेखेका छन्, ‘पृथ्वीमा २० प्रतिशत अक्सिजन उत्पादन गर्ने अमेजन अहिले आगोमा छ ।’ उनले भनेका छन्, ‘यो अन्तर्राष्ट्रिय संकट हो । जी–७ सम्मेलनका सदस्यहरू, आउनुस् यो आपत्कालीन अवस्थाबारे कुरा गरौं ।’

ब्राजिलका राष्ट्रपति जैर बोल्सोनारूले यसअघि डढेलोसँग जुध्न साधनस्रोतको अभाव रहेको बताएका थिए । वातावरणसम्बन्धी नीतिका कारण आलोचित बोल्सोनारूले गैरसरकारी पक्षहरूले डढेलो फैल्याएको दाबी गरेका छन् । तर काठ व्यापारी र कृषकलाई जमिन खाली गर्न बोल्सोनारूको सरकारले प्रोत्साहन गरेपछि अमेजनको यस्तो हबिगत भएको संरक्षणकर्मीहरूको आरोप छ ।

बोल्सोनारूले फ्रान्सका राष्ट्रपति म्याक्रोंकोट्वीटप्रति कडा टिप्पणी गरेका छन् । म्याक्रोंले ब्राजिलको आन्तरिक विषयलाई ‘आफ्नो राजनीतिक फाइदा’ को विषय बनाएको उनको आरोप छ ।

बोल्सोनारूले आफू अमेजनबारे छलफल गर्न तयार रहेको बताउँदै त्यो ‘वस्तुगत विवरण र आपसी सम्मान’ मा आधारित हुनुपर्ने बताए । तर त्यो ‘जी ७’ जस्तो अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा छलफल गर्नुपर्ने विषय नभएको उनको भनाइ छ ।
बोल्सोनारूले सामाजिक सञ्जालमार्फत् ‘अमेजन वनक्षेत्र पर्ने देशहरू जी–७ मा नभएकाले फ्रेन्च राष्ट्रपतिको सुझाव अप्रासंगिक भएको जनाएका छन् । उनले भनेका छन्, ‘म्याक्रोंको सोच उपनिवेशवादी हो, २१ औं शताब्दीमा यस्तो सोचलाई कुनै स्थान छैन ।’

संयुक्त राष्ट्रसंघीय महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले अमेजन वनक्षेत्र जैविक विविधताको मुख्य स्रोत रहेको भन्दै ‘संरक्षणका लागि सक्रिय’ हुनुपर्ने बताएका छन् । गुटेरसले ट्वीट गरेका छन्, ‘विश्वव्यापी रूपमा जलवायु संकट बढिरहेका बेला हामी अक्सिजन र जैविक विविधतामा थप क्षति बेहोर्न सक्दैनौं । अमेजनको संरक्षण हुनैपर्छ ।’

‘नेसनल इन्स्टिच्युट फर स्पेस रिसर्च’ (आईएनपीई) का अनुसार गतवर्षको तुलनामा यस वर्ष ब्राजिलमा डढेलोको संख्या ८५ प्रतिशतले बढेको अन्तरिक्षबाट लिइएका विवरणले पुष्टि गरेको जनाएको छ । तीमध्ये अधिकांश अमेजन वनक्षेत्रमा फैलिएको हो ।

आईएनपीईले गत जनवरीदेखि अगस्टसम्ममा ७२ हजार स्थानमा डढेलो लागेको पहिचान भएको जनाएको छ । सन् २०१३ पछिकै यो सबैभन्दा बढी संख्या हो ।

ब्राजिलको उत्तरी राज्य रोराइमाको वनक्षेत्रमा संकटकाल घोषणा गरिएको छ । अन्तरिक्षबाट खिचिएका तस्बिरमा उक्त क्षेत्रका अधिकांश भाग कालो मुस्लोले ढाकेका देखिन्छ । सुक्खायाममा डढेलो लाग्ने क्रम ब्राजिलमा नौलो नभए
पनि गैरकानुनी रूख कटान गर्ने र पशुपालनका लागि मानिसले जानीजानी आगो लगाउनथालेको बताइन्छ ।

अन्तरिक्षबाट संकलित तथ्यांकअनुसार नयाँ बाली लगाउनुअघि किसानले खोस्टा जलाएपछि डढेलो फैलिएको दाबी गरिएको छ । विश्वको सबैभन्दा ठूलो ‘रेन फरेस्ट’ अमेजन कार्बन भण्डारण भएको मुख्य क्षेत्र हो । यद्यपि, विश्वव्यापी तापमान वृद्धिसँगै त्यो घट्दो क्रममा छ ।

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७६ ०८:२८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्