हेटौंडा — संघीयतापश्चात् सरकारी तथा निजी क्षेत्रको नेतृत्वमा महिलाको संख्या बढ्दो छ । राजनीति, शिक्षा एवं वित्तीय क्षेत्रसँगै न्याय सम्पादनमा पनि महिलाहरू नेतृत्वदायी भूमिकामा पुग्न थालेका छन् । महिलाले नेतृत्व गरेका न्यायालयमा कार्य–सम्पादन पनि सन्तोषजनक पाइएको छ । यसैका पछिल्ला उदाहरण हुन्, उच्च अदालत पाटन हेटौंडा इजलास र मकवानपुर जिल्ला अदालत ।

हेटौंडा इजलास र मकवानपुर जिल्ला अदालत महिला न्यायाधीशले हाँकिरेहका छन् । उच्च अदालत पाटन हेटौंडा इजलासमा ५ जना महिला न्यायाधीश छन् । उनीहरूले दुई वर्षदेखि हेटौंडा इजलासलाई अब्बल साबित गरेका छन् । मकवानपुर जिल्ला अदालतमा पनि ४ महिला न्यायाधीशले न्याय सम्पादन गरिरहेका छन् । जुन न्याय सम्पादन उत्कृष्ट साबित भएको छ ।

हेटौंडा इजलासमा न्यायाधीशहरू यमुना भट्टराई, शकुन्तला घिमिरे, मीना गौतम सेढाईं, निर्मला पौडेल र सानुमाया डंगोल कार्यरत छन् । सात जना न्यायाधीशको दरबन्दी भए पनि ५ जनाले हेटौंडा इजलासलाई हाँकिरहेका छन् । केही समयअघिसम्म ६ जना महिला न्यायाधीश थिए । न्यायाधीश शान्ता सेढाईको एक महिनाअघि सरुवा भएपछि ५ जनामात्र कार्यरत छन् । 

उच्च अदालत पाटनले सुरुमा हेटौंडा इजलासमा न्यायाधीश यमुना भट्टराईलाई खटाएको थियो । पछि थप ४ जना न्यायाधीश पनि महिला नै पठाएको रजिस्ट्रार रामु शर्माले बताए । महिला भएकै कारण न्याय सम्पादनमा ढिलाइ वा अन्य समस्या भएको भन्ने गुनासो सुन्नु नपरेको बरु न्याय सम्पादनमा अगाडि रहेको उनले सुनाए ।

‘महिला न्यायाधीश मात्र भएको यो इजलासमा न्याय सम्पादनका क्षेत्रमा हामी निकै अगाडि छौं,’ रजिस्ट्रार शर्माले भने, ‘कुन इजलासमा कसलाई खटाउने भन्ने माथिकै निर्णयमा भर पर्छ । न्याय सम्पादन दुई वर्षदेखि सहज ढंगले अगाडि बढेको हेटौंडा इजलासका अधिकृतहरू बताउँछन् । भन्छन्, ‘मुद्दाहरूको न्याय सम्पादन समयमै भएको छ, मुद्दाको संख्या बढेसँगै फैसलाको दर पनि राम्रै छ ।’_{मकवानपुर जिल्ला अदालत हाँकिरहेका महिला न्यायाधीशहरू ।}

न्याय सम्पादन अझ निष्पक्ष र गम्भीरतापूर्वक हुने गरेको मकवानपुरका कानुन व्यवसायीको ठम्याइ छ । इजलासका न्यायाधीश मात्रै होइन, अदालतमा अन्य कर्मचारी पनि आधाभन्दा बढी महिला छन् ।

मुलुकभर रहेका ७ वटा उच्च अदालतका १८ वटा इजलास छन् । उच्च अदालत पाटनको हेटौंडा इजलासमा मात्रै सबै न्यायाधीशसहित महिला कर्मचारी मात्रै ३० जना छन् । ५ जना न्यायाधीशसहित ५३ जना कर्मचारी रहेको हेटौंडा इजलासमा २३ जनामात्र पुरुष कर्मचारी छन् । यसअघि यहाँ रजिस्ट्रार पनि महिला थिए ।

उच्च अदालत पाटन हेटौंडा इजलासले गत आर्थिक वर्षमा ७२ प्रतिशत मुद्दा फर्स्योट गरेको छ । हेटौंडा इजलासमा ०८१/८२ मा जिम्मेवारी सरेर आएका सहित १ हजार ७ सय २७ थान मुद्दा दर्ता भएका थिए । दर्तामध्ये १ हजार २ सय ४७ थान मुद्दा फर्स्योट गरिएको थियो । यहाँ अघिल्लो आर्थिक वर्षमा १ हजार ६ सय १९ मुद्दा रहेका थिए । तीमध्ये १ हजार २ सय ४५ मुद्दा फर्स्योट गरिएको थियो । चितवन र मकवानपुर कार्यक्षेत्र रहेको हेटौंडा इजलासमा १ वर्ष र २ वर्ष नाघेका मुद्दा शून्य छन् ।

मकवानपुर जिल्ला अदालतमा कार्यरत पनि चारै जना न्यायाधीश महिला छन् । न्यायाधीशहरू अवनी मैनाली भट्टराई, गीता श्रेष्ठ, शकुन्तला कार्की र पूर्णिमा कोइरालाले जिल्लाको इजलास सम्हालिरहेका छन् । जिल्ला अदालतका स्रेस्तेदार पनि महिला नै छन् । जिल्ला अदालतमा रोशी भण्डारी स्रेस्तेदार र बबिता बस्नेत तहसीलदार पदमा कार्यरत छन् ।

महिलाले संचालन गरेको अदालतको न्याय सम्पादनमा राम्रो प्रगति छ । ४ न्यायाधीशसहित कुल ६० जना कर्मचारी कार्यरत रहेको जिल्ला अदालतमा २६ महिला र ३४ पुरुष कर्मचारी छन् । ‘एकैपटक ४ जना महिला न्यायाधीशले जिल्ला अदालत हाँकेको पहिलो पटक हो,’ अदालतका सूचना अधिकारी केशवराज कौशिकले भने, ‘महिला न्यायाधीशले गरेको न्याय सम्पादनमा हालसम्म प्रश्न उठेको छैन ।’