बुटवल — ७१ वर्षीय दीर्घबहादुर कुमाल चुरे संरक्षित क्षेत्र नुवाकोटको तीव्र विकास देख्दा दंग छन् । पाल्पाको तिनाउ गाउँपालिका–१ नुवाकोटका उनी बाल्यकालदेखि नै नुवाकोटको डाँडामा खनिखोस्री गर्दै आइरहेका छन् । आफूले जान्दा ८/१० घर मात्र रहेको नुवाकोटमा अहिले दैनिक घर बन्ने र होटल खुल्ने क्रम बढ्दो छ । दीर्घबहादुरले खनजोत गरेर अन्न उब्जाउने बारीमा बन्दै गरेका घरसँगै उनको विगतको भोगाइ र अहिलेको हेराइमा पनि व्यापक उचारचढाव छ ।

दीर्घबहादुर १५/१६ वर्षे जवान हुँदा नुवाकोटमा थोरै घर र धेरै जंगल थियो । तर, मानिसहरुको थामिनसक्नु भीड हुन्थ्यो । पाल्पा, गुल्मी, अर्घाखाँची, स्याङ्जा लगायतका पहाडबाट घ्यु बोकेर खस्यौली नुन लिन झर्थे मानिस । खस्यौली झर्नु अगाडि सँगै आएका मानिसको रेकर्ड राख्ने ठाउँ थियो, नुवाकोट डाँडा । घोडा, खच्चर र पैदलयात्रा गरेर आउने मानिसको चहलपहल हुन्थ्यो ।

हेर्दाहेर्दै त्यो अवस्था फेरियो । दीर्घबहादुर ३५ वर्षका लक्का जवान भए । यता बुटवल–पाल्पा सडक बन्यो । सडक खुलेपछि नुवाकोटको चमकधमक हरायो । चहलपहल देखिनै छोड्यो र सुनसान बन्दै गयो । समयको गतिसँगै अवस्था पनि फेरियो । दीर्घबहादुरको उमेर चढ्दै गयो । उनी ६० वर्ष लाग्दै गर्दा बढ्न थालेको नुवाकोटको चमक अहिले कहाँ हो कहाँ पुगेको छ । दैनिक ५० मोटरसाइकल, १५/२० कार जिप पुग्ने गरेका छन् । केबलकार चढेर जानेको संख्या पनि उत्तिकै छ ।

आफ्नो उमेरको बुढ्यौलीसँगै नुवाकोटले कोल्टे फेरेर आफ्नो सान फर्काएको दीर्घबहादुरले सुनाए । ‘हेर्नुस् त हेर्दाहेर्दै निमिछान्न पनि भयो, अहिले फेरि यी मान्छेको भीड !,’ उनले भने, ‘बैंस र ऐस फर्केर आउँछ भन्थे बुढापाका हो रै'छ त ।’ पहिला दु:ख गर्दै मान्छे नुवाकोट आउने गरेकोमा अहिले मोजमस्ती गर्न आउन थालेको उनले बताए ।

‘जमाना भने फेरिए, उतिबेला नुनका भारी बिसाउने चौपारी र रात पर्दा बास बस्ने थलो थियो नुवाकोट,’ उनले भने, ‘अहिले त दु:खेको मनलाई यहाँ ल्याएर हल्का गराउने र मोजमस्ती गर्ने थलो पो भयो ।’ अहिले नुवाकोटमा बुटवलबाट ४ घण्टाको पैदल हिँडाइदेखि हाइकिङ गर्दै पुग्नेहरु पनि छन् । केबुलकार चढेर जाने पनि छन् र ८ किलोमिटरको सडक यात्रा गर्दै पुग्ने पनि पर्याप्त छन् । पैदल, केबलकार र सवारी साधनमार्फत जाने मानिसको संख्या बढ्दै गएपछि अहिले नुवाकोट आन्तरिक र बाहृय पर्यटकको गन्तव्य बनिरहेको छ ।

नुवाकोटमा जानेका लागि होटल, रेस्टुरेन्ट र होमस्टे सञ्चालनमा छन् । अंग्रेज युद्धको इतिहाससँग जोडिएको नुवाकोट डाँडामा पछिल्ला पाँच वर्षयता पूर्वाधारको विकास, होटल, रेस्टुरेन्ट र मनोरञ्जनका क्षेत्रमा लगानी गर्नेको संख्या बढ्दो छ । नुवाकोटमा मात्र पछिल्लो दुई वर्षमा साना, ठूला गरी १२ वटा रेस्टुरेन्ट थपिएका छन् । तिनमा बुटवल र पाल्पाका युवा व्यवसायीको २५ लाखदेखि २ करोडसम्म लगानी भएको छ ।

नुवाकोट जस्तै चुरे क्षेत्रमै पर्ने बुटवलको शिरमा रहेको अर्को बसन्तपुर डाँडा पनि दुई वर्षदेखि गुल्जार बन्दै छ । साँझ परेपछि बसन्तपुर डाँडोमा बल्ने बत्तीले भैरहवा सहरलाई पहाडको नजिकै पुर्‍याएको आभाष दिलाउँछ । बसन्तपुरबाट देखिने बुटवलको झिलिमिली र सिद्धार्थ राजमार्गमा जोडिएका सडकबत्तिसँगै डोहोर्‍याउँदै क्षणभरमै भैरहवासम्म पुर्‍याउँछ । बसन्तपुरबाट देखिने दृश्यावलोकन जत्तिको मनमोहक छ, तर बसन्तपुरमा स्थानीयको बस्ती र चहलपहल भने छैन । २/३ घर मात्र स्थानीय छन् । झन्डै ८/१० घरलाई लुम्बिनी केबुलकारले मुआब्जा दिएर अन्यत्रै सारेको छ । केबुलकारको मात्र व्यवसायीक क्षेत्र रहेको बसन्तपुरले भारतीय पर्यटकको आकर्षण बढाइरहेको छ । बुटवलको उखरमाउलो गर्मीबाट केबुलकार चढेर बुटवलबाट १० मिनेटमै बसन्तपुर पुग्न सकिने भएकाले भारतीय पर्यटकचिसोको आनन्द लिन बसन्तपुर पुग्ने गरेका छन् । यहाँ बास बस्न मिल्ने ठूला होटल छैनन् । तर, साना रेस्टुरेन्ट भने केबलकार कम्पनीकै स्वामित्वमा चलिरहेका छन् । लुम्बिनी केबलकार सञ्चालन गरिरहेको आईएमई ग्रुपले बसन्तपुमै ३ अर्ब बढीको लगानीमा ५ तारे होटल खोल्ने तयारी गरिरहेको छ ।

महाभारतका चुरे क्षेत्रमा पर्ने यी दुवै डाँडामा पछिल्ला २ वर्षमा व्यावसायिक आकर्षणले तीव्र रुपमा गति लिएको छ । नुवाकोटमा बुटवल उपमहानगरपालिका र पाल्पाको तिनाउ गाउँपालिकाले पूर्वाधार विकासमा प्राथमिकता दिइरहेका छन् । केबलकारसँगै नुवाकोट जोड्न बुटवलतर्फबाट सडक निर्माण भएर कालोपत्रे पनि भइसकेको छ । नुवाकोट र बसन्तपुर दुवै डाँडालाई छुट्टाछुट्टै दुई केबलकारले जोडेपछि बुटवलको समिप्यमा रहेका दुई डाँडा गुल्जार बन्न थालेका हुन् । गुल्जारसँगै चुरे क्षेत्रमा अतिक्रमण बढ्न थालेकोमा सरोकावालाको चिन्ता पनि बढ्दो छ । बसन्तपुरमा लुम्बिनी केबलकार सञ्चालनमा छ भने नुवाकोटमा सिद्धार्थ केबलकार चलिरहेको छ । दुवै केबुलकामा स्थानीयको लगानी र स्वामित्व भने छैन । लुम्बिनी केबलकारमा व्यवसायी चन्द्र ढकाल समूहको आईएमई ग्रुप र सिद्धार्थ कबलकारमा प्रभु ग्रुपको लगानी छ । दुवै डाँडामा केबलकारले चहलपहल बढाएपछि नुवाकोटमा रेस्टुरेन्ट खोल्ने, पर्यटकीय क्षेत्र विस्तार गर्ने क्रम बढेको छ । त्यस्तै, बसन्तपुरमा भने केबलकार ग्रुपबाटै थप पूर्वाधारका संरचना निर्माण भइरहेका छन् ।

हिमालय उत्पत्तिको क्रममा बनेको चुरे श्रृंखला भारतको ब्रम्हपुत्र नदीदेखि पाकिस्तानको इन्डस नदीसम्म फैलिएको छ । कान्छो पहाडका रुपमा चिनिने चुरे श्रृंखलालाई ‘शिवलिक’ भन्ने गरिन्छ । चुरे श्रृंखलाले नेपालका ३६ जिल्लाको झन्डै ८ सय किलोमिटर भूभाग समेटेको छ । पूर्व इलामदेखि पश्चिम कञ्चनपुरसम्म फैलिएको चुरे श्रृंखला लुम्बिनी प्रदेशमा भने दाउन्ने पश्चिमको बर्दघाटदेखि बर्दियासम्म रहेको छ । यसको उत्तर दक्षिण चौडाइ डाँडा अनुसार १० देखि १५ किलोमिटरसम्म रहेको छ । दाउन्ने पश्चिममा फुकेर रहेको चुरे क्षेत्र दाङको देउखुरी पुग्दा साँघुरो घाँटी बन्दै बाँके र बर्दिया क्षेत्रमा फेरि फुकेको छ । समथर तराईबाट उत्तरतर्फ देखिने होचा पहाडका श्रृंखला हुँदै दक्षिणतिरका होचा पहाड, समथर मैदानी भाग, खोंच र दुनलाई चुरे क्षेत्रका रुपमा संरक्षण गर्ने गरिएको छ ।

तिनै तराईको समथर जमिनको नजिकै बनेका अग्ला र हरियाली डाँडामा आन्तरिक र बाहृय पर्यटकको आकर्षण बढ्दै गएपछि गुल्जार बन्न थालेका हुन् । नुवाकोट, बसन्तपुर जस्तै नारायणी पश्चिमदेखि बर्दियासम्मका झण्डै एक दर्जन चुरेका पहाडमा अहिले व्यावसायिक होटल रेस्टुरेन्ट खोल्ने, पर्यटकीय पूर्वाधारको विकास गर्ने श्रृंखला पनि बढ्दै गइरहेको हो । नारायणी पश्चिम नजिकैको गैंडाकोट माथिको चुरे डाँडामा आईएमई ग्रुपले नै मौलाकालिका केबलकार सञ्चालन गरेको छ । ग्रुपकै १ अर्ब बढी लगानीमा चुरे क्षेत्रको जंगलमै इला होटल एन्ड रिसोर्ट पनि सञ्चालनमा छ । मौलाकालिका धार्मिकस्थल पनि हो । त्यसले पनि चुरेको क्षेत्रलाई धार्मिक पर्यटन पूर्वाधारका रुपमा विकास गरिरहेको छ । त्यस्तै, चुरेको दाउन्ने क्षेत्र, बर्दघाटको संसारकोट, सुनवलको घैयाबारी, रूपन्देहीको सैनामैना माथिको झिंगामारा, कपिलवस्तुको धानखोला क्षेत्र, दाङको राप्ती गाउँपालिका–९ को देवीकोट लगायतमा मानव बस्ती विकाससँगै होटल, रेस्टुरेन्ट खुलिरहेका छन् ।

पश्चिम नवलपरासीको बर्दघाट नगरपालिका–२ मा पर्ने संसारकोट बर्दघाट बजारबाट ६ किलोमिटर दुरीमा पर्छ । त्यहाँ स्थानीय व्यवसायीले लोकल कुखुरा पाल्ने र त्यसकै परिकार त्यहाँ पुग्ने आन्तरिक पर्यटकलाई खुवाउने गरेका छन् । त्यस्तै, सुनवल नगरपालिकाको सुनवल बजारबाट ८ किलोमिटरको दुरीमा पर्ने घैयाबारीमा पनि रेस्टुरेन्ट खुलेका छन् । पाल्पाको सिमानामा पर्ने घैयाबारीबाट पाल्पा र तराईका धेरै क्षेत्रको दृश्यावलोकन गर्न सकिने भएकाले पनि आकर्षण बढ्दो छ । घैयाबारीमा स्थानीयको पनि बसोबास रहेको छ । रूपन्देहीको मुर्गिया बजारबाट झन्डै १२ किलोमिटरको दुरीमा पुग्न सकिने पाल्पाको तिनाउ गाउँपालिका–१ झिंगामारामा पनि पछिल्लो समय होटल तथा रेस्टुरेन्ट खुल्ने क्रम बढीरहेको छ । होटल क्षेत्रमै ख्याती कमाएको पौवा होटल प्रालीले झिंगामारामा २ अर्ब बढी लगानी गर्ने गरी ५ तारे होटल खोल्ने तयारी गरिरहेको छ ।

पौवाले होटल खोल्ने तयारी गरेको क्षेत्र पूरै चुरे पहाड हो । पछिल्ला वर्षमा पहाडको हरियाली र शितलताले भारतीय पर्यटकलाई आकर्षण गरिरहेकाले आफूहरुले चुरे पहाडमा लगानी गर्ने तयारी गरेको पौवा होटलका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत ध्रुव न्यौपानेले बताए । ‘हामीले झिंगामारामा ३ सय ५० रोपनी जग्गा खरिद गरिसकेका छौं,’ उनले भने, ‘विस्तृत परियोजना तयार गरेर निर्माणको काम सुरु गर्दैछौं ।’ पर्यटन व्यवसायका लागि तराईसँग जोडिएका चुरेका पहाड अहिले उपयुक्त क्षेत्र बनेको उनले बताए ।

दाङको राप्ती गाउँपालिका–९ स्थित देवीकोट पनि पछिल्लो समय पर्यटकीय आकर्षणको केन्द्र बनिरहेको छ । रिडी राप्ती ग्रुप प्रालीले झण्डै २ करोडको लागतमा राप्ती एग्रो रिसोर्ट र प्याराग्लाइडिङसहितको योजना अघि बढाएपछि देवीकोटमा आकर्षण बढ्दै गएको छ । देवीकोटलाई पोखरापछिको उत्कृष्ट प्याराग्लाइडिङको रुपमा विकास गर्न सकिने र त्यो लुम्बिनी प्रदेशकै पर्यटकीय गन्तव्य बन्ने सम्भावना देखिएको रिडी राप्ती ग्रुप प्रालिका अध्यक्ष मानबहादुर बुढा मगरले बताए ।

‘चुरे क्षेत्रमा पर्ने देवीकोट आन्तरिक र बाहृय पर्यटकका लागि उत्कृष्ट गन्तव्य बन्न सक्ने सम्भावना देखिएपछि हामी त्यसमा लगानीका लागि उत्साहित भएका हौं,’ उनले भने, ‘प्याराग्लाइडिङको सफल परीक्षण उडान गरिसकेका छौं । २ करोड बढीको लागतमा रिसोर्ट पनि खोल्दै छौं ।’ चुरेका डाँडाकाँडाको उपयोग गर्दै पर्यटक रमाउन सक्ने पूर्वाधार तयार हुँदा त्यहाँबाट देखिने मनमोहक राप्तीका फाँट, राप्ती नदी, बंगलाचुली र भारतका भूभागले पर्यटक आकर्षण गर्ने उनले बताए ।

चुरे क्षेत्र अन्तर्गत रहेका तराई नजिकका पहाड र तराईको दृश्यावलोकनसँगै त्यहाँको शितल वातावरणले पनि आकर्षण बढाइरहेको छ । मौलाकालिकादेखि बसन्तपुर, नुवाकोट, झिंगामारा हुँदै देविकोटसम्मकै चुरेका डाँडामा १२ महिना नै सिरसिर चिसो हावा चलिरहन्छ । तराईको समथर जमिनमा ४० डिग्री तापक्रम हुँदा चुरेका डाँडामा बढीमा २५ डिग्रीसम्म मात्र हुन्छ । त्यसले स्वदेशीसँगै भारतीय पर्यटकलाई तान्ने भएकाले पनि चुरेका पहाडमा होटल व्यवसाय खुल्ने क्रम बढेको बुटवलका होटल व्यवासयी एवं नुवाकोट विकास समितिका अध्यक्ष माधव नेपालले बताए ।

‘चुरेलाई संरक्षण गर्ने हाम्रो दायित्त्व हो,’ उनले भने, ‘त्यसको संरक्षण गर्दै उपयोगिता पनि लिनुपर्छ । त्यसैले पनि चुरे क्षेत्रको आवादी जमिनमा अहिले व्यवसाय गर्नेहरु बढ्दै गएका हुन् ।’ नुवाकोटमा खोलिएका अधिकांश होटल रेस्टुरेन्टहरु निजी जमिनमै खोलिएको र चुरेको क्षेत्र अतिक्रमण नभएको उनले बताए ।

राष्ट्रपति चुरे तराई मधेश संरक्षण विकास समितिको कार्यक्रम कार्यान्वयन इकाइ कार्यालय बुटवलले लुम्बिनी प्रदेश अन्तर्गतका ९ जिल्लामा पर्ने चुरे क्षेत्रमा संरक्षणको काम गर्दै आएको छ । ९ जिल्लाका ५४ वटा स्थानीय तह कार्यालयको कार्यक्षेत्र भित्र पर्छ । चुरेमा मानव बस्ती र पूर्वाधार निर्माणले भइरहेको अतिक्रम नियन्त्रण गर्ने वा त्यसको अध्ययन गर्ने कार्यक्षेत्र वन कार्यालय र राष्ट्रपति चुरे तराई मधेश संक्षण विकास समिति अन्तर्गत नै रहेको कार्यक्रम कार्यान्वयन इकाइ बुटवलका प्रमुख अणनाथ बरालले बताए । ‘चुरेका डाँडाहरुमा मानव बस्ती र पूर्वाधारका काम बढ्दो छ,’ उनले भने, ‘अनियन्त्रित बस्ती, पूर्वाधार विकास, खानीजन्य उत्खनन्, नदी दोहन चुरे अतिक्रमणका प्रमुख चुनौती हुन् ।’ तर, त्यसको नियमन र नियन्त्रणको अधिकारसमेत चुरे संरक्षण कार्यान्वयन इकाइ कार्यालयलाई नभएको र त्यसको अनुगमन, नियन्त्रणको काम समितिको बोर्ड र वन कार्यालयबाट मात्र हुने गरेको उनले बताए ।