ताप्लेजुङ,जुम्ला — पूर्वका हिमाली जिल्लामा दशक अघिसम्म यहाँ याक, चौंरी परिवार हुनेखानेमा गनिन्थे । पशुपालक खर्कभरि चौंरी बनाउन हरसम्भव प्रयत्न गर्थे । सीमापारि चीनको तिब्बत र भारतको सिक्किमका चौंरीपालक पनि नश्ल सुधारका लागि नेपाली गोठमा आँखा लगाउँथे । नेपालका चौंरीको मूल्य हरेक वर्ष बढेको बढ्यै हुन्थ्यो । त्यो मूल्य बिक्रेता नेपालीले नभएर किन्ने तिनै छिमेकी देशका पशुपालकले बढाउँथे र रोजीरोजी लैजान्थे ।

समय यसरी बदलियो कि, अहिले चौंरी, याक सल्टाएर (बिक्री गरेर) गोठ चिटिक्क (सानो) बनाउने चिन्ता ताप्लेजुङका अधिकांश याक, चौंरीपालकलाई छ । किसानलाई खर्कमा भरिएका चौपायालाई नुन–भुस खुवाउन हम्मे परेको छ । 

कोरोना संक्रमणसँगै बन्द भएका ताप्लेजुङको टिप्ताला भञ्ज्याङ, संखुवासभाको किमाथांका नाका २०८१ जेठ ११ गतेदेखि खुलेका थिए । तर, नाकाबाट अहिलेसम्म चौपाया ओसारपसार खुला नहुँदा सबैभन्दा बढी मार याक, चौंरीपालकलाई परेको छ । 

चीनमा कोरोना संक्रमणको सबैभन्दा लामो असर हिमाली भेगमा पालिने चौंरी र याक व्यवसायी किसानलाई परेको छ । चौंरी, याक कृषक महासंघ ताप्लेजुङका अध्यक्ष नुपु शेर्पा आफूहरूले कल्पना नै नगरिएको असर परेको बताउँछन् । आफ्नो खर्क र रेखदेखको हिसाबले अधिकतम ६० वटासम्म पाल्न सक्ने नुपुको खर्कमा अहिले ९५ वटा चौपाया छन् । उनले ८० याक र १५ चौंरी पालेका छन् । 

चौंरी भारी बोकाउने प्रयोजनका लागि पालेका हुन् । याक हुर्काएर बिक्री गर्ने उद्देश्य हो । तर अहिले दुवैको उपयोग कम छ । यातायातको बिस्तारले अहिले लामो दुरीमा भारी बोकाउने सामान पनि भेटिँदैन । बिक्रीका लागि चिनियाँ बजार ठप्प छ । 

बाबुबाजेले गरेको व्यवसायलाई निरन्तरता दिएका नुपुले चार वर्षयता सुको पैसा साट्न पाएका छैनन् । हरेक वर्ष २५ देखि ३० वटासम्म बाच्छाबाच्छी थपिन्छन् । वर्षमा १५ देखि २० वटासम्म मर्छन् । ‘कुनै वन्यजन्तुको आक्रमणबाट मर्छन्, कुनै बुढो भएर त कुनै रोगले मर्छन्,’ नुपुले भने, ‘पशुपालनबाट भविष्य के हुन्छ पत्तो भएन ।’ वयस्क भएपछि बेचिदिने, नगद साट्ने र बाच्छाबाच्छीलाई हुर्काउने हो । तर उनीहरूले त्यो अनुसारको क्रियाकलाप गर्न पाएका छैनन् ।

कोरोना संक्रमणसँगै बन्द भएको चिनियाँ सीमा नाका खुलेपनि चौपाया बिक्री प्रतिबन्ध नखुलेका कारण नेपाली पशुपालक समस्यामा परेका हुन् । हिउँ पर्ने सिजन मंसिर/पुसमा औलतिर झार्ने र चैत/वैशाखदेखि भदौ/असोजसम्म चीनसँगको सिमाना टिप्ताला भन्ज्याङ, मौवाटारसम्म पुर्‍याउने नेपाली किसान यिनै खर्कमा वरिपरि घुमाइरहनु परेको बताउँछन् । हिउँ, पानी, पहिरो छल्दै एकपछि अर्को डाँडामा पुर्‍याउने किसानले गोठ राख्नका लागि वार्षिक २५ देखि ६० हजारसम्म दिएर साहुको खर्क किन्नुपर्छ । मिक्वाखोला–५ पापुङका नाइके चुङदाक शेर्पा गोठमा अढाई सय चौपाया भएर पनि बिक्री गर्न नपाएको गुनासो गर्छन् । गत वर्ष लम्पी स्किनको संक्रमणमा उनले ६७ याक, चौंरी र बाच्छाबाच्छी गुमाएका थिए । अहिले रोगको समस्या देखिएको छैन तर बिक्रीको समस्या उस्तै छ । 

यस्तो समस्या ताप्लेजुङ मात्रै नभएर देशको उत्तरी ताप्लेजुङ, पाँचथर, संखुवासभा, सोलुखुम्बू, तेहृथुमसम्मका किसानलाई छ । ताप्लेजुङ, तेहृथुम र संखुवासभाको संगमस्थल गुफापोखरीमा टम्म चौंरी, याक भेला पार्ने किसानहरू हरपल बजारको समस्यामा छन् । नुपुले भने, ‘सबैको प्रतीक्षा चीनको बजार कहिले खुल्छ भन्ने मात्रै छ । बिक्री नभएकाले नुनभुस खुवाउन सक्ने अवस्था कम छ ।’ पूर्वका ताप्लेजुङ, पाँचथर, इलाम, तेहृथुम, संखुवासभा, सोलुखुम्बुलगायतका हिमाली तथा पहाडी जिल्लामा पालिने चौपाया तिब्बत र भारतको सिक्किममा किनबेच हुन्थ्यो । तिब्बत, नेपाल, भारतको सिक्किमका खर्कमा पालिने चौंरी, याकको आयात निर्यात दोहोरो हुन्थ्यो । ती देशको पैसा ठूलो र जनसंख्या धेरै भएकाले नेपाली किसानले खर्कमा पाल्ने र छिमेकी देशमा बिक्री गरेर राम्रै नगद आर्जन गर्थे । 

पशुसेवा कार्यालय ताप्लेजुङको तथ्यांक अनुसार जिल्लामा ८ हजार बढी बिक्रीयोग्य चौंरी, याक छन् । सबैभन्दा बढी मिक्वाखोला गाउँपालिका–५ पापुङ र वडा–४ साँवाका गोठमा पालिएका छन् । यो पालिकामा ३५ सयको संख्यामा रहेको तथ्यांक छ । त्यसपछि फक्ताङलुङ गाउँपालिकामा २५ सय बढी पालिएका छन् । मेरिङदेन, मैवाखोला, सिदिङवा र सिरिजंगा गाउँपालिकामा पनि किसानले गोठ डुलाइरहेका छन् । फुङलिङ नगरपालिकामा पनि दुई वटा गोठ छन् । चीनको बजार खुले पाँच हजार चौंरी, याक तत्काल बिक्री गर्ने अवस्थामा रहेको नुपु बताउँछन् । चीनले भने यहाँका याक, चौँरी नश्ल सुधारदेखि दूध, मासुका लागि खरिद गर्ने गरेको छ । याक, चौंरी कृषक महासंघका अनुसार जिल्लामा १ सय ८० कृषक परिवार यही पेसामा पूर्णरुपमा संलग्न छन् । चार/पाँचदेखि आठ/दस वटासम्म पाल्नेको परिवार संख्या तीन सयभन्दा बढी छ । चीन निर्यातमा भएको अवरोध नै अहिले सबै चौंरीपालकको साझा समस्या हो ।  

चीनसँग नाका जोडिएको फक्ताङलुङ–७ ओलाङचुङगोलाका वडाध्यक्ष छेतेन शेर्पा लामा चीनले क्वारेन्टाइन राखेर मात्रै लैजाने सोच बनाएको पाइएको बताउँछन् । ‘हामीले डिङ्जे काउन्टीमा सोध्दा केन्द्रको निर्देशन हो भन्छन्,’ वडाध्यक्ष छेतेनले भने, ‘नेपालसँगको कुनै नाकाबाट पनि पशुचौपाया छाडेको छैन, यसलाई संघीय सरकारले अपनत्व लिएर पहल गर्नुपर्छ ।’

^{फाइल तस्बिरहरु}

गत मंसिर २९ गते सीमा बैठकका लागि चीनको डिङ्जे काउन्टी गएका ताप्लेजुङका प्रमुख जिल्ला अधिकारी नेत्रप्रसाद शर्माले पनि चिनियाँ समकक्षीसँग यो समस्याको विषय उठाएका थिए । ‘मैले कृषि उपज अन्तर्गतको विषयमा राखेर यसलाई एजेन्डाकै रूपमा उठाएँ, चिनियाँहरूले माथिल्लो निकायबाट सबै नाकामा रोक लगाएकाले यो कुरा त्यहाँ पुर्‍याउने जवाफ दिए ।’

दुवै देशका स्थानीयको आवश्यकतालाई बुझिदिन र आफ्नो निकायमा बुझाइदिन आग्रह गरेको दोभासेको भूमिकामा रहेका वडाध्यक्ष छेतेनले बताए । चौपाया बढ्दा खर्कको अभाव हुने र त्यसलाई चलायमान बनाउने किसानसँग पैसा नहुने छेतेन बताउँछन् । ‘हामी जनप्रतिनिधिलाई पनि दबाब छ तर खै के गर्नु र ?,’ शेर्पाले भने । 

चीनको बजार मूल्य र अहिलेको संख्यालाई आधारमान्दा एक अर्ब बढीको चौंरी, याक ताप्लेजुङका खर्कमा रहेको याक, चौंरी किसान महासंघको तथ्यांकले देखाएको छ । तत्कालका लागि ६० प्रतिशत बिक्री गर्ने वातावरण बने किसानमा उत्साह बढ्ने र कलिला बाच्छाबाच्की हुर्काएर थप प्रवर्द्धन हुनसक्ने पशु सेवा कार्यालयको बुझाइ छ । 

जुम्लामा लोभलाग्दो चौंरीपालन गरिरहेको चोत्रागाउँ

जुम्ला गुठीचौर गाउँपालिका–१ चोत्रा गाउँका साङबु गुरुङ ९० चौंरी गाईको गोठालो छन् । उनी हरेक तीन वर्षमा ३० देखि ३५ वटा चौंरी बेच्छन् । चौंरीको दूधबाट उनले घ्यू र छुर्पी बनाएर पनि बेच्ने गरेका छन् । ‘हाम्रो आम्दानीको स्रोत अरू केही छैन,’ उनले भने, ‘पुर्खाले गर्दै आएको चौंरीपालन हामीले पनि छाडेका छैनौँ ।’ उनका अनुसार याक किन्न मनाङ र चीनबाट व्यापारी गाउँमै पुग्छन् । याक ५० हजार रुपैयाँ र चौंरी अधिकतम ६५ हजार रुपैयाँसम्म किनबेच हुने गरेको उनको भनाइ छ । चौंरी गाउँमै पनि किनबेच हुने गरेको छ । चोत्राकै टोन्डुल गुरुङको गोठमा १ सय १५ चौंरी छन् । उनले घरबाट चराउन लैजाँदा देखिने चौंरीको लोभलाग्दो हूल देखिन्छ । टोन्डुलले भने, ‘हाम्रो रोजीरोटी पनि चौंरी हो । बालबच्चाको पठनपाठन, औषधि उपचारदेखि तीर्थव्रत जानेसम्मको खर्च चौंरीबाटै भइरहेको छ ।’

६४ घरधुरी रहेको चोत्रा गाउँका हरेक घरमा १० देखि १ सय १५ सम्म चौंरी पालिएको छ । उनीहरूले घाट, आकाशेताल, भित्रखोला, चिनडाब, अगुल्टे, व्याउलीपाटन, भरर्भरे, पातारासी हिमालको आधारशिविरसम्म चौंरी चराउन लैजाने गरेका छन् । बर्खामा खुर्सको डाला, निगाली झारदेखि हिउँदको बुकी पाटनसम्म चौंरी चराउन अनुकूल स्थान मानिन्छ । अहिले चोत्रा गाउँलाई चौंरी पकेट क्षेत्रका रूपमा विकास गर्ने प्रयास भइरहेको छ । एक साताअघि मात्रै स्थानीय किसानलाई पशु अस्पताल तथा पशु सेवा कार्यालय जुम्लाले ४० वटा चौंरी वितरण गरेको छ । किसानहरूको चौंरीपालनप्रतिको आकर्षणका कारण चौंरी दिइएको पशु अस्पताल तथा पशु सेवा कार्यालय जुम्लाका प्रमुख ज्ञानेन्द्रसिंह बुढथापाले जानकारी दिए । ३७ वटा चौंरी र ३ वटा याक दिइएको हो । याक ७० हजार रुपैयाँ र चौंरी ८५ हजारका दरले खरिद गरेर किसानलाई कुल ३० लाख रुपैयाँ लगानी भएको उनले बताए । ‘चोत्रा गाउँको चौंरीपालन निकै लोभलाग्दो छ । किसानमा जागरूकता छ । व्यावसायिक चौंरी पालनले गाउँको भविष्यसमेत उज्ज्वल छ,’ प्रमुख बुढथापाले भने, ‘किसानको हौसला बढाउनको लागि दुई वर्षदेखि किसानलाई चौंरी उपलब्ध गराइरहेका छौँ ।’