काठमाडौँ — वनको जैविक सन्तुलन गुमेर मिचाहा झार (इन्भेन्सिभ प्लान्ट) फैलिँदा जडीबुटी र उपयोगी वनस्पतिको तीव्र ह्रास भइरहेको पाइएको छ । चैपाया चरिचरनले मिचाहा स्वभावका झार फैलिन रोकिएको थियो ।

जंगलमा गाईबस्तु लैजाने क्रम रोकिएपछि अनावश्यक झार फैलिएर वनबाट जडीबुटी मात्र होइन, चौपायाले खाने घाँससमेत हराउन थालेको स्थानीयले गुनासो गरेका छन् । 

डिभिजन वन कार्यालय म्याग्दीको पाँच वर्षयताको अभिलेखअनुसार जिल्लाबाट संकलन र निकासी हुने यार्सागुम्बा, सतुवा, निरमसी, विषजरालगायत बहुमूल्य जडीबुटीको उत्पादन पनि घट्दै गएको छ ।

राम्चे सामुदायिक वन उपभोक्ता समितिका सदस्य भक्त पुर्जाका अनुसार सामुदायिक वनमा खुल्ला चरन र घुम्ती गोठ रोकिनु र युवा विदेश लागेपछि परम्परागत पशुपालन पेसातर्फ आकर्षण घट्दा अनावश्यक वनमारा जस्ता नयाँ झारपात फैलिएका छन् । ‘लेकका खर्कमा भैंसी, गाईगोठ लैजाने क्रम बन्द भयो । ठूला चरनखर्क फाँटमा गाईभैंसी र भेडाबाख्रोको मल हुने क्षेत्रमा प्रशस्त उम्रने अल्लो त अहिले मुस्किलले पाइन्छ,’ पुर्जाले भने । 

नेपालको वन तथा वातावरण संरक्षणमा ख्याति कमाएको सामुदायिक वन विकास मोडेलका केही नकारात्मक पाटामध्ये यो पनि पर्ने सरोकारवालाले बताउन थालेका छन् । सामुदायिक वन विकासले वन संरक्षण भए पनि खुल्ला चरन र घुम्ती गोठ घट्दा अर्थतन्त्र र जैविक विविधतामा असर परिरहेको डिभिजन वन कार्यालयका वन अधिकृत तथा जडीबुटी अध्यता चन्द्रमणि सापकोटा बताउँछन् । 

‘नेपालको वन व्यवस्थापनमा एक समय सफल मानिएको सामुदायिक वन अवधारणा अब समय सान्दर्भिक मोडेल रहेन । यसले वनको विकास त गर्‍यो तर वनमा आधारित मान्छेको अर्थतन्त्र र जैविक विविधतामा गम्भीर असर देखिन थालेका छन्,’ वन अधिकृत सापकोटाले भने, ‘खुल्ला चरन छँदा कतिपय झार बस्तुभाउले खान्थे । कति कुल्चन्थे । अल्लो प्रजाति त चरनखर्क र खेतीयोग्य जमिनमा मात्रै उम्रन्थ्यो । अहिले घुम्ती गोठ बन्द भए, लेकका आलु, कोदो रोप्ने खर्क–फाँट बाँझो छन् । चाहिने प्रजातिका बिरुवाभन्दा अनावश्यक बिरुवा बढी फैलिए ।’ बहुउपयोगी धेरै रैथाने जडीबुटीलगायत वनस्पति नासिँदै गएको र धेरै जडीबुटीको उत्पादन केही वर्षमै हृवात्तै घटेको पाइएको उनले सुनाए । 

राजस्वमा पनि गिरावट

म्याग्दीबाट २ सय ८ प्रकारका जडीबुटी संकलन गर्न सकिने भए पनि केही वर्षदेखि जडीबुटी संकलनको परिणाम लगातार घटिरहेको देखिन्छ । डिभिजन वन कार्यालयको पछिल्ला ५ आर्थिक वर्षको अभिलेख अनुसार ०७७/७८ मा ५ हजार ५ सय केजी संकलन भएको अल्लो गत वर्ष २ सय केजीमा र चालु आर्थिक वर्षमा एक केजी पनि संकलन भएको छैन । 

त्यस्तै ०७७/७८ मा ८ सय ५० केजी नागबेली संकलन अनुमति दिएकामा चालु आर्थिक वर्षमा जम्मा २ सय केजीमा झरेको छ । ५ वर्षअघि ३ हजार ५ सय केजी संकलन भएको सेतकचिनी चालु आर्थिक वर्षमा ४ सय केजीमा झरेको छ । 

१२ वर्ष अघिसम्म वार्षिक १० केजीभन्दा बढी संकलन भएको यार्सागुम्बा ०७७/७८ मा घटेर ३ दशमलव ५ केजी संकलन भएको थियो । गत वर्ष यार्सा जम्मा आधा केजीमा झरेको छ । त्यस्तै, ५ वर्षअघिसम्म वार्षिक २५ केजीसम्म संकलन हुने गरेको सतुवाको गाना चालु आर्थिक वर्षमा आउँदा शून्य परिणाममा झरेको छ । सुगन्धवाल १ हजार १ सय केजीबाट घटेर यो वर्ष ४५ केजी मात्र संकलन भएको छ । यसले राजस्व संकलनमा पनि भारी गिरावट आएको छ । 

डिभिजन वन कार्यालय म्याग्दीले जडीबुटी संकलन इजाजत पत्र जारी गर्दा ०७७/७८ मा ३ लाख ७७ हजार ४ सय १० रुपैयाँ राजस्व संकलन गरेकामा गत वर्ष १ लाख ९१ हजार ८ सय रुपैयाँमा सीमित भएको छ । 

‘जिल्लामा जडीबुटीको संकलन बर्सेनि घट्दो छ । वनमा जडीबुटी उत्पादन र संकलन दुवै घटेकाले राजस्व मात्र घटेको छैन, स्थानीयको रोजगारी र आम्दानीको स्रोत पनि गुमेको छ,’ म्याग्दीका डिभिजन वन अधिकृत विष्णुप्रसाद अधिकारीले भने, ‘जडीबुटीको अथाह सम्भावना भएको भनिएको जिल्लाको वनबाट संकलन घटेर राजस्व र आम्दानी कम हुनुभन्दा बढी जैविक विविधता नाश होला भन्ने चिन्ता बढी हो ।’ 

पेसा परिवर्तन गर्दै संकलक

अध्ययनअनुसार जलवायु परिवर्तन, हिमपात र वर्षाको ढाँचामा परिवर्तन, अवैज्ञानिक संकलन विधि र फेरिएको चरनशैलीका कारण जडीबुटी उत्पादन अघिल्लो दशकको तुलनामा २०–४० प्रतिशतसम्म कमी आएको छ । 

नेपालबाट निर्यात हुने जडीबुटीको अर्न्तराष्ट्रिय माग स्थिर भए पनि वैदेशिक रोजगारी र सहरतिर बसाइँसराइका कारण संकलकको संख्या कम भएकाले जडीबुटीको आम्दानी घट्नु अर्को प्रमुख कारण हो । जडीबुटीको प्रशोधन गर्ने सीप अभावमा उचित मूल्य नपाउने र सबै महिना आम्दानी सुनिश्चित नहुँदा संकलकहरु पेसा परिवर्तन गर्न थालेको जडीबुटी ओसारपसारमा संलग्न व्यापारी बताउँछन् ।

नेपाल वन अनुसन्धान तथा तालिम केन्द्र (एफआरटीसी) ले प्रकाशित गरेको ‘नेपालको वन स्रोत मूल्यांकन ०७९’ मा प्रकाशित अध्ययन प्रतिवेदनअनुसार म्याग्दीको रघुगंगा र मंगला गाउँपालिकास्थित राष्ट्रिय तथा सामुदायिक वनमा पछिल्लो ५ वर्षमा चिराइतो, जटामसी, पाखनवेद लगायका जडीबुटीको उत्पादन ३०–३५ प्रतिशतले घटेको उल्लेख छ । 

कार्यालयले जारी गर्ने जडीबुटी संकलन पुर्जीको रेकर्डअनुसार जिल्लाको वनबाट बर्सेनि संकलन घट्दै गएको देखिन्छ । 'जडीबुटी उत्पादन वा संकलन घट्नुमा जलवायु परिवर्तन, विगतमा अव्यवस्थित संकलन, वनमा मिचाहा स्वभावका झार फैलिनु मुख्य कारण हुन् । पूरै नासिएको अवस्था होइन, संरक्षण र व्यवस्थापन गरी फेरि उत्पादन बढाउन सक्छौं,’ डिभिजन वन कार्यालयका सूचना अधिकृत विनयबहादुर अधिकारीले भने ।