काठमाडौं — कांग्रेसको आन्तरिक कलह बीपी कोइरालाको समयदेखि नै निरन्तर चलिनै  रहेको छ । पञ्चायतविरुद्धको संघर्षपछि प्राप्त प्रजातन्त्रपछि २०४८ सालमा कांग्रेसले एकलौटी सरकार बनाएको थियो । सरकार बनेपछि पनि कांग्रेसमा आन्तरिक द्वन्द्व कायमै थियो ।  पुस २०८२ मा भएको विशेष महाधिवेशनपछि यो द्वन्द्वले झन् नयाँ रुप लिएको छ । उतिबेलादेखि अहिलेसम्म पनि आन्तरिक कलह साम्य हुने भन्दा झन् चर्केर गएको छ । संसदीय निर्वाचनमा एउटाले अर्कोलाई हराउने मात्र होइन आन्तरिक विवादले पार्टी नै विभाजन गरेको  कांग्रेसको इतिहास छ  ।  

आन्तरिक द्वन्द्व कै कारण २०४८ र २०५० सालमा गिरिजाप्रसाद कोइरालामाथि संसदीय निर्वाचनमा कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई हराएको आरोप लागेको थियो । मदन भण्डारीको जीप दुर्घटनामा मृत्यु भएपछि ३ मंसिर २०५० को उपनिर्वाचनको पूर्वसन्ध्यामा तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले काठमाडौं–१ का कांग्रेस उम्मेदवार कृष्णप्रसादविरुद्ध १७ मिनेटको अडियो वक्तव्य सरकारी सञ्चारमाध्यमबाट सार्वजनिक गरेका थिए । उक्त वक्तव्यको आशय प्रष्ट रुपमा कृष्णप्रसादलाई पराजित गराउनु थियो । २०४८ सालको निर्वाचनपछि गणेशमानसँग त झन् गिरिजाप्रसादको सम्बन्ध कहिल्यै राम्रो भएन ।

फागुन २०५३ मा शेरबहादुर देउवालाई प्रधानमन्त्रीबाट हटाउन गिरिजाप्रसाद र उनको टिमले भूमिका निर्वाह गरेको आरोप लागेको चर्चा थियो । त्यो बेला देउवालाई संसदीय दलबाट हटाएर गिरिजाप्रसाद आफैं नेता बनेका थिए । यसले देउवा र कोइरालाबीचको खाडल झन् फराकिलो बनेको थियो । ३० चैत २०५४ मा गिरिजाप्रसाद दोस्रो पटक प्रधानमन्त्री बनेका थिए । त्यो बेलासम्म देउवाले आफूलाई पार्टीभित्रको फरक समूहको नेताको रुपमा प्रस्तुत गर्न थालिसकेका थिए ।

पार्टी सभापति र प्रधानमन्त्री एउटै भएकाले धेरैजसो निर्णयहरू गिरिजाप्रसादले केन्द्रीय कार्यसमितिलाई बेवास्ता गरेर सानो घेरामा बसेर गरेको असन्तुष्टि सबैभन्दा धेरै थियो । गिरिजाप्रसादले गरेको कयैन निर्णयमा कृष्णप्रसादको असहमति थियो ।  तर पार्टी विभाजन हुन सक्ने वा कमजोर बन्ने डरले कतिपय ‘इस्यु’मा कृष्णप्रसाद आफैं झुकेर प्रस्तुत भएका धेरै उदाहरण थिए । गणेशमानले पनि गिरिजाप्रसादलाई ठिक बाटो हिँडाउन नसकेको भन्दै कृष्णप्रसादप्रति पनि असन्तुष्टि पोख्ने गरेका थिए । एकातिर गणेशमान रिसाउने अर्कातिर गिरिजाप्रसादले आफूखुसी निर्णय गर्दै जाने कृष्णप्रसाद दोहोरो मारमा थिए ।

यही सिलसिला चलिरहेका बेला पार्टी सभापति गिरिजाप्रसादले २० असोज २०५५ मा केन्द्रीय सदस्य सुशील कोइरालालाई पार्टीको उपसभापति मानोतित गरेपछि द्वन्द्व झन् चर्केको थियो । सुशीलको मनोनयनले कृष्णप्रसाद र देउवा रुष्ट भएका थिए । गिरिजाप्रसादले मन्त्रीमण्डल बनाउँदा पार्टीमा सन्तुलन कायम नगरेको आरोप लागिरहेका बेला सुशीलको मनोनयनले असन्तुष्टिको आगोमा घ्यु थपेजस्तो भएको थियो । त्यसैले देउवाले असन्तुष्टि जनाउँदै व्याङ्गयात्मक शैलीमा भनेका थिए, ‘सुशीललाई महामन्त्रीबाट किन हटाइयो ? मलाई थाहा छैन । अहिले उपसभातिमा किन ल्याइयो त्यो पनि मलाई थाहा छैन ।’ सुशीलको नियुक्तिले गिरिजाप्रसादले आफ्नो उत्तराधिकारी चयन गरेको चर्चा समेत सुरु भएको थियो । सुशील लामो समयदेखि संघर्षपूर्ण इतिहास बोकेका नेता भएकाले उपसभापतिमा नियुक्त हुनु स्वभााविक भएको प्रतिक्रिया पनि सुरु भएको थियो । 

कांग्रेसभित्रका जानकारहरूले भने गिरिजाप्रसादले अब कांग्रेसमा दोस्रो पुस्ताको नेता सुशील भएको सन्देश दिएको भनाइ राखेका थिए । कृष्णप्रसादले मेलमिलाप दिवसको सम्झनामा आयोजना गरेको कार्यक्रममा आगन्तुकलाई स्वागत गर्ने नेताहरूमा देउवा र रामचन्द्र पौडेललाई राखेका थिए । भनिन्छ, त्यो घटनामा कृष्णप्रसादले देउवा र पौडेललाई अघि बढाउन खोजेको सन्देशको रुपमा धेरैले बुझेका थिए । त्यसकै ‘काउन्टर’को रुपमा गिरिजाप्रसादले दोस्रो पुस्ताका नेता अब सुशील हो भन्ने सन्देश दिन खोजेको विश्लेषण पनि भएको थियो । सुशीलले भने मालेलाई सरकारमा सामेल गराएको विषयमा असन्तुष्टि पोख्दै आएका थिए । गिरिजाप्रसादेले उक्त असन्तुष्टि कम गराउन खोजेको भनाइ पनि त्यतिबेला सार्वजनिक भएको थियो । 

कृष्णप्रसादको असन्तुष्टि विष्फोट 

गिरिजाप्रसादले सुशीललाई उपसभापति बनाएकोमा कृष्णप्रसादले असन्तुष्टि जनाएका थिए । उनले उपसभापति नियुक्तिलाई पार्टीमा ‘पारिवारिक प्रभुत्व’ स्पष्ट देखिएको प्रतिक्रिया दिएका थिए । सुशीलको नियुक्तिले कांग्रेसमा राजनीतिक सन्तुलन धरमर हुने अनुमान गरिका बेला कृष्णप्रसादको उक्त प्रतिक्रियाले पार्टीमा हलचल भएको थियो । स्वर्गीय गणेशमानले कोइरालालाई परिवारवादको आरोप लगाउने गरेका थिए । कृष्णप्रसादले गणेशमानकै ‘लाइन’मा पहिलो पटक यस्तो प्रतिक्रिया दिएका थिए ।

कृष्णप्रसादले कान्तिपुसँगको कुराकानीमा भनेका थिए, ‘कोइरालाले आफ्नो भाइ सुशीललाई पार्टीको उपसभापतिमा मनोनयन गर्नुभएको छ । यस कार्यले मुलुकको सबैभन्दा ठूलो पार्टी कांग्रेसमा पारिवारिक प्रभुत्व प्रष्ट रुपले देखा परेको छ ।’ यसअघि पनि परिवारका अन्य सदस्यलाई पार्टीको विभिन्न पदमा नियुक्त गरेको प्रसङ्ग कोट्याउँदै कृष्णप्रसादले भान्जी शैलजा आचार्यलाई केन्द्रीय सदस्य र उपप्रधानमन्त्री तथा भाउजु नोना कोइरालालाई केन्द्रीय सदस्यमा मनोनयन गरेकोमा असन्तुष्टि जनाएका थिए ।

लामो समय मौन रहेका उनले गिरिजाप्रसादको कार्यशैलीप्रति गम्भीर असन्तुष्टि जनाएका थिए । उनले गिरिजाप्रसादको एक्लै निर्णय गर्ने शैलीप्रति बढी असन्तुष्टि देखाएका थिए । ‘मेरो प्रतिकूल टिप्पणीको उद्देश्य मुलुकमा प्रजातन्त्र पुनर्स्थापनाको संघर्षमा सुशील, शैलजा र नोनाले भोग्नुभएको कष्ट होच्याउनु कदापी होइन्,’ कृष्णप्रसादले भनेका थिए । उनले गिरिजाप्रसादले अप्रिय निर्णयहरूलाई केन्द्रीय कार्यसमितिबाट अनुमोदन नगरेको प्रति आफ्नो सबैभन्दा बढी असन्तुष्टि रहेको बताएका थिए ।

मंसिर २०५४ मा नेपालगन्जमा भएको महासमिति बैठकमा कृष्णप्रसादसँगको मतभेदको निकास खोज्न गिरिजाप्रसादले सबै केन्द्रीय सदस्यको राजीनामा मागेका थिए । तर त्यसपछि केन्द्रीय समितिमा मनोनयन गरिएका सदस्यहरूको विषयमा कृष्णप्रसाद सन्तुष्ट थिएनन् । असन्तुष्टिका कारण कृष्णप्रसादले केन्द्रीय सदस्यबाट राजीनामा दिएका थिए । पार्टीमा असन्तुष्टिको स्वर बढेपछि माघ २०५४ मा कृष्णप्रसाद र गिरिजाप्रसादले गोदावरी सम्झौता गरेका थिए ।