KP Sharma Oli, who resigned as Prime Minister after the Gen-G movement on Bhadra 23 and the protests on Bhadra 24, is at the center of this turmoil. Oli, who was under the protection of the Nepali Army from Bhadra 24 to 10 days, is now running the party from Gundu in Bhaktapur and criticizing this government. He is interpreting the incidents of Bhadra 23 and 24 as a conspiracy and is also claiming that this government will not be able to hold elections as announced. An edited excerpt of an interview with the same Oli by Rupesh Shrestha on Kantipur Television's popular program 'Fireside':

Many are calling the incident that happened on Bhadra 23 a massacre. You may have heard about it, you may have read about it. What are you hearing? What are you saying?

Not only that day, but before that, I was accused and falsely accused. I was being attacked severely. That was a political attack. It was an attack by certain elements for political interests. Some young people lost their lives that day, which made it even bigger. That was just a matter of adding to the problem. There was nothing to criticize me about there either. There was some suspicion. Not only here, but in other countries too, there is a trend in the name of Gen-G. Generations are being distinguished based on the development of computers. Is this the generation of humans or the generation of computers? Because after reaching this level of computers, this generation, after reaching this level, this generation . There can be no jet generation for humans! The gen-jet generation is the last generation, right? A human generation cannot be measured like that! 

Especially on the day when 19 people died, at least their families are accusing you, Home Minister Ramesh Lekhak, as the leader of the then government, of being a murderer . What is your comment on that ? 

Does the Prime Minister have a gun ? Where does the Prime Minister fire a gun, give or not give the order to fire ? Is the field commander the Prime Minister ? Or in that regard, if the weapon is given to the person to whom it is given, if the weapon is taken away or if his life is in danger, there is a standby order to fire . Another thing is that the Chief District Officer gives the order . How much is said for such places at that time, how much is not said, is the order already being given or whether such a curtain should be used . Even if another order has to be given immediately or if it is something that has to be given in advance, according to the law, it is the Chief District Officer and the Commanding Officer . I don't know whether he takes orders above that . He should take it from the departmental head first . Otherwise, this would not happen with the Prime Minister . As far as the incident of Bhadra 23 . 

On Bhadra 23, it was called the Genji Movement . One thing is whether the campuses sent the students or they came themselves . In campus uniform, in school uniform . Carrying bags like this, this or that thing should be carried in hand, carrying water . The police do not shoot when they come in school dress, the police are afraid . Such a circular was issued since the previous day . That is, there was a rumor that it was a planned preparation to use the students. But the students came in uniform. When they reached Maitighar Mandala before the time they had said, the group was already ready. They were surprised and a little shocked when they saw that. They were also miking. Our movement will be absolutely peaceful. They were saying that our main demands were these: 'Corruption should be controlled and ended, good governance should be provided, and the blocked social media should be opened.' These were three things.

A misleading story was spread regarding the blocking of social media that social media was banned. It was not a ban, we had urged companies to register social media that have been running in Nepal for more than a year and a half. Since they were running in Nepal, there had to be transparency in Nepal. If taxes have to be paid and something has to be controlled, who should we complain to? It is happening haphazardly here. Propaganda, lies, extreme lies, misinformation, disinformation, abuse, character assassination and many other things are going on unhindered. This is disrupting society. We should be held accountable for this. It is always open for factual news, true reviews and entertainment.

Things like social freedom or freedom of speech should never be stopped. They should be open. But in the name of that, there should not be anything that spreads hostility and hatred against others in a chaotic manner, spreads hatred in society and increases communalism or incites. We talked about it many times. They gave answers that insulted the nation. That is not the pressure given to register.

There is a corrupt government in Nepal, so X said not to come to register, right?

Where did corruption come from? Is the operator of a social media platform the judge to decide whether there is corruption in a country or not? Can they do such a thing? This is not right. Not registering and undervaluing and ignoring the sovereignty of a country, the constitution and laws of a country cannot be considered right anywhere.

In the evening of Bhadra 23, in the meeting of the Council of Ministers, I requested the Chief Secretary to read out a letter of such behavior. He read out the letter. In that meeting too, no decision was made on opening the social media platform. But 1 hour later, the government spokesperson came out and announced that it had been decided to open the social media platform!

It was not opened like that. It is not that we opened it without registering it formally. We did not open it formally. The youth group was using it informally in other ways. It was not completely banned, but other means were used. It was being operated. It was said to have been stopped. Even if it was stopped, it was not having much effect. Another thing is that I myself would not open it formally, but it was running practically and if they demanded that the youth group be opened, I would stop opening it informally and we would talk later.

There was pressure on you to open the closed social media. Sher Bahadur Deuba, the president of the ruling party, the Nepali Congress, came and spoke to you on this issue, right?

We did talk. There was no pressure from anyone. There was no disagreement on the fact that everyone should abide by the law on the issue of national self-respect. We did everything with consensus. What is more, it started on Bhadau 23 from the Maitighar Mandala. Then there was no barricade like the one in front of Everest Hotel. A piece of iron was placed like this. Even if the police were not present, it would have happened. It was empty.

You were the then Prime Minister. Were you aware of this or not?

What I knew about this was that on Bhadra 20, 21 and 22, our second legislative convention was held in Godavari. It ended at around 8 pm on the 22nd. Then I called the Home Minister from there. I was going to the residence, the meeting of the Security Committee, which is led by the Home Minister, and I asked him to come there with his friends. There is a demonstration by the Zen-jis tomorrow. When I said that I want to get information about that, they came. Around 10 pm, we discussed the matter. 'Yes, students, they have said that it will be done peacefully, it will be peaceful.' There is no need to panic,' they said.

Did this information come from the Nepal Army, Nepal Police or Armed Police?

Their investigation was briefed. They had said that these are the demands and that the movement would be peaceful. Others also agreed with that. The army representative, some general, some colonel, was there. He also agreed with that. I think you should prepare well. They said that the presence of police on the streets is not necessary to scare many students. However, you should keep the police in such a way that they can reach you within two minutes when needed. Even if you don't keep them right on the street, you should keep them somewhere else. If someone infiltrates and someone leads them to incitement, in that case you have to control it. You have to control it at the beginning so that it doesn't go to an unpleasant situation. Various types of elements can infiltrate. They said we will pay attention to it . They told us that we are prepared for it . We were told that we will be careful, nothing like that will happen . We were confident in that . 

The Genji movement was called on Bhadra 23  And then on Bhadra 23, around 11/12 am, when the procession moved forward from Everest Hotel, after hearing that it would not stop there, I called the Home Minister. I heard that it did not stop at Everest, that there were fewer police, fewer barricades, and I asked what happened. Allowing it to move forward from there meant going to the International Conference Center again. Going there meant going to the confrontation, and it was said that those coming from anywhere would be stopped completely. Now the main procession will go from Maitighar Mandala. Bijuli Bazaar is the restricted area in front of Everest Hotel. There was a plan to not allow people to enter the restricted area, to stop them there in advance, why did they go? I am listening. Now other elements have mixed in there. Our demonstration was successful with the students and the youth using mikes. Now, various types of infiltration have been seen here, we have returned, I also heard that we should return as soon as possible . What is it ? I talked about it . ‘I am here in the committee’ said the Home Minister . 

Parliamentary committee meeting ? 

Yes . I was surprised . And I told him, ‘Where are you stuck in the parliamentary committee meeting ? Go immediately to the security committee meeting . They are sitting where you command . They must be sitting in the Home Ministry . Go there and understand the situation . What is happening ? Pay attention to not having an unpleasant situation,’ I said. He said, ‘Yes, I will go’ . He returned there . Then the protest from Maitighar Mandala to Everest here is peaceful . Focus on your demands . When it was 12:30, what time was it? As a result, the procession broke the barricade and started moving towards the restricted area, and infiltration also occurred. There was also a violation of the rules and regulations. There is no need to break the barricade even after the restricted area has been declared. There should be no breaking, there should be no going. When it comes to peaceful processions and demonstrations, where there is a restricted area, there should be no breaking of the barricade.

Was it not known to anyone in the Nepali Army, Armed Police Force, or police, or was it not taken seriously? Had our security apparatus, our administration stopped trusting the Prime Minister or were they themselves involved in the deception?

That is not something I can say. What was done to you? What was it like? I did not know that either. I will know what I was told. I was told that it would be peaceful. What is being done in the name of students, gen-ji – it was said that it would be peaceful. I was also sure that it would be peaceful. Then there is another aspect, I said that caution should be taken. The main thing is that no unpleasant situation should be created.

If an attempt is made to provoke violence, it is not just an attempt to provoke violence. For the preparation after that, to incite violence. To incite violence, that is to incite the sentiments of the masses, to bring the masses into passion and excitement. Therefore, this is to prepare the infrastructure, for more violence, vandalism and arson. Why should there be control over social media, over such things from the beginning, if there is no one to be held accountable for it. The scene of burning Singha Durbar comes, no one is accountable.

You said that anarchic elements have entered. Which element has actually entered? You yourself have repeatedly said that there is no information yet. तर, निष्कर्षमा भन्ने हो भने भदौ २३ गते १९ जनाको छातीमा गोली लागेको छ । टाउकोमा गोली लागेको छ । तत्कालीन प्रधानमन्त्री तपाईं, तत्कालीन गृहमन्त्री रमेश लेखक र तत्कालीन सुरक्षा प्रमुखहरूले त्यसको जिम्मेवारी नलिने ? 

जसरी पनि जिम्मा लगाउनुपर्छ भन्ने कुरा छ । अहिलेको सरकारको एउटा उद्देश्य र भनाइ नै के छ भने उसले निकोलस भुसालजस्ता मान्छेलाई बोलाइ–बोलाइ ‘गिरफ्तार गर्न दबाब देऊ । हामीलाई दबाब देऊ’ भन्ने छ । यो त जेन–जीकै मुखबाट सुनेको छु । उनीहरूलाई बोलाएर ‘मलाई दबाब देऊ, मलाई गाली गर, तुरुन्तै गिरफ्तार गर्दैनौं भने तिमीहरूलाई हटाउँछौं, नालायक भन’ भन्न लगाइएको छ । उनीहरूको पनि उद्देश्य त्यही हो । यहाँ रमेश लेखकको पनि नाम यसो जोडिएको छ । तर, मुख्य प्रहार गर्ने त केपी ओलीलाई हो । ‘केपी ओलीलाई गिरफ्तार गरिएन भने यसो गर्छौं, उसो गर्छौं’ भनेर एउटा–एउटा मान्छे उचाल्या छ । आरोप प्रत्यारोप गर्ने हो भने सामाजिक सञ्जालले, स्थापित मिडियाले यसरी जानु हुँदैन । यस्तो हुनुहुँदैन भनेर हतोत्साहित गर्नुपर्ने होइन र ? मिडियाका सम्पादकहरू उफ्री उफ्री सम्पादकीय लेख्छन् । समाचार दिन्छन्, यस्तो–यस्तो आइरहेको छ भनेर खुसी मनाएजसरी । कलाकारहरू, खेलाडीहरू कस्तो–कस्तो पहिरनमा, कस्तो कस्तो अनुहारमा, कस्तो भाषाशैलीमा त्यहाँ पुगेका छन् । आगो आफैंले झोसे झोसेनन् ? म जान्दिनँ । तर, त्यहाँ उपस्थित छन् र एकदम दुरुत्साहन गर्ने काम त गरिराख्या छन् त ! 

यो भदौ २४ गतेको कुरा गर्नुभयो ?

हो । २४ गते के गरेका थिए, को–को के–केमा थिए ? म त्यहाँ स्थलगत रूपमा छैन । त्यसमा एकदम नैतिक जिम्मेवारी भन्ने हो भने जहाँ जो सम्बन्धित हुनुहुन्छ, त्यसको नैतिक जिम्मेवारी हुन्छ । त्यो अफिसर जसले गोली चलाएको छैन, त्यसको नैतिक जिम्मेवारी त हो । त्यसमा के गर्नुपर्छ त ? परिस्थिति के थियो ? परिस्थिति हेर्नु परेन ? 

त्यो दिन जे–जे घटना भए त्यसको छानबिन त हुनुपर्ला ? 

२३ गते क्याबिनेट बसेर पूर्वन्यायाधीशको नेतृत्त्वमा निष्पक्ष छानबिन आयोग गठन गर्ने भनेर मैले निर्णय नै गरेको थिएँ । भोलिपल्ट मैले राजीनामा गरें, त्यो बेग्लै कुरा भो । उतिबेलै त समिति बनाउन सकिँदैन थियो । किन कि बस्ने मान्छेलाई पनि त सोध्नुपर्‍यो नि ! बस्छन् कि बस्दैनन् । मञ्जुर छ कि छैन । सदस्यहरूलाई, अध्यक्षलाई सोध्नु पर्‍यो । त्यतिबेलाको त्यतिबेलै त समिति बनाउन सकिँदैन थियो । त्यतिबेला त हामीले नीतिगत निर्णय गरेका थियौं कि समिति बनाउने । छानबिन आयोग बनाउने, जसले निष्पक्ष छानबिन गर्न सकोस् । र, विश्वसनीय हुन सकोस् भनेर हामीले निर्णय गरेका थियौं । 

त्यसको मतलब केपी शर्मा ओली निष्पक्ष छानबिन हुनुपर्छ भन्ने पक्षमा हुनुहुन्छ, आज पनि ? 

छानबिन किन हुने भन्दा यदि कारबाही गर्नुपर्ने अवस्था देखियो भने कारबाही हुनुपर्छ । नियतबस कोही हतियार खोस्न गएको रहेछ, त्यतिबेला गोली चलाउनुपरेको रहेछ भने त्यो त बेग्लै कुरा भयो । त्यसमा त कसैले जवाफदेहिता लिनु पर्दैन । त्यसमा सुरक्षा निकायको कसैले जवाफदेहिता लिनुपर्दैन । या राज्यको सम्पत्ति सुरक्षा गर्नकै लागि जिम्मा दिएको हुन्छ । त्यसको सुरक्षा उसले गर्न नसक्ने परिस्थिति सिर्जना हुँदा सुरक्षाका लागि उसले गोली चलाएको हुन सक्छ । 

निष्पक्ष छानबिनले तपाईंको कुनै हिसाबले संलग्नता देखियो, तपाईं दोषी देखिनु भयो भने तपाईं कारबाहीका लागि तयार हुनुहुन्छ ? 

अवश्य नै । जोकोही तयार हुनुपर्छ । त्यो त सरकारकै, क्याबिनेटकै निर्णय थियो नि ! आयोग त बनाएकै थिएन । आयोग बनाउने अर्को निर्णय गरियो फेरि । अर्थात् निर्णय त उपयुक्त नै थियो नि आयोग बनाउने । आयोग जो व्यक्तिले पहिल्यै फलानो व्यक्तिलाई कारबाही गर्नुपर्छ भनेर भनिसक्नु भएको छ । यस्तो गर्नुपर्छ भनेर आग्रह देखिसकेको छ । उहाँले एउटा धारणा बनाइसक्नु भएको छ, निर्णय गरिसक्नु भएको छ । उहाँको नेतृत्वमा आयोग बन्यो । 

आयोग गठन गर्ने निर्णय आफैंमा गलत त होइन होला । तर, जो व्यक्ति त्यसमा परे अथवा राखिए त्यसमा तपाईंको असन्तुष्टि होला, हैन ? 

एउटा अहंकार छ त्यसभित्र । कि आयोग बन्ने निर्णय त भइसकेको थियो । त्यस निर्णयअन्तर्गत आयोग बन्दा त हुन्थ्यो त । व्यक्ति त छानिएको थिएन । प्रश्न व्यक्तिमा होला । पहिले नै धारणा बनाइसकेका प्रधानमन्त्री हुने, पहिल्यै नै प्रधानमन्त्री बनाइसकेका र ‘प्रोभोकेटिङ एलिमेन्ट’ गृहमन्त्री हुने । पहिल्यै नै धारणा बनाइसकेकै मान्छे आयोगको प्रमुख बनाएर ल्याउने । र, तालमेल एवं साँठगाँठमा काम गरिएको के देखियो भने पहिल्यै गृह मन्त्रालयले स्थान हद तोक्नुपर्छ, पासपोर्ट रोक्का गर्ने, ह्यानत्यान भनेर २/४ दिनअगाडि भन्यो । यसरी त कसरी मिल्छ र भन्ने कुरा आएपछि आयोगतिर तेर्स्याइएको छ । अब आयोगमा गएर आयोगले छानबिन नगरी यी काम भएका छन् । घटनामाथि केन्द्रित भएको आयोगले घटनाको नतिजा आएपछि भन्न सक्थ्यो । कि त गोली चलाउने प्रहरीको छानबिन गरेर रोक्नु पर्थ्यो कि ? आदेश दिनेलाई रोक्नु पर्ने हो कि ? त्यसो नगरेर केपी ओलीमाथि ताकेर किन उसले पासपोर्ट रोक्का गर्नुपर्ने ? एरिया हदबन्दी गर्नुपर्ने ? यस्तो ढंगले आग्रहपूर्ण देखिएन र ? पहिले मन्त्रालयले भन्ने अनि यत्तिकै हुँदैन भनेपछि आयोगलाई प्रयोग गरेर यी चिजहरू गर्ने । यसमा आग्रहबाहेक त अरु केही पनि देखिएन नि ! 

२३ गते ज्यान गुमाउने भाइबहिनीप्रति तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली र नेकपा एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीको अफिसियल स्टेटमेन्ट किन आएन ?

हामीले तत्काल क्याबिनेट बसेर अफिसियल स्टेटमेन्ट जारी गरी अत्यन्तै गहिरो दुःख व्यक्त गरेका छौं । नहुने अप्रिय घटना घट्यो, म मर्माहित भएको छु भनेको छु र परिवारको सदस्यामा संवेदना व्यक्त गर्‍यौं । र, अर्को कुरा घाइतेहरूको आवश्यक उपचार राज्यले गर्ने भन्ने कुरा गर्‍यौं । त्यस दिनको घटना अप्रिय घट्यो । यस्तो घटना कसरी भयो, यो सामान्य घटना लागेन । त्यसैले छानबिन आयोग बनाउने कुरा हामीले निर्णय गर्‍यौं । अब त्यतिबेलै फैसला गर्ने कुरा त भएन । हामी त्यसमा संवेदनशील थिएनौं भन्ने कुरा त हुँदै होइन । नत्र कुनै गोली काण्ड हुने बित्तिकै पनि छानबिन आयोग त बन्दैन नि । त्यसमा छानबिन गर्नुपर्ने खालको परिस्थिति लागेर न छानबिन आयोग बनाउने हो । 

पार्टीमा र पार्टीबाहिर तपाईंलाई ‘बा’ भनेर सम्बोधन गर्नेहरू पनि छन् । बाहिर पनि बेलाबेलामा तपाईंले मेरा छोराछोरी भनेर लेख्नुहुन्छ । तिनै १९ जना, जसको त्यतिबेला आन्दोलनका क्रममा गोली लागेर मृत्यु भयो । तिनका परिवारमा गएर, उनका पनि बा छन् । आमा छन् । त्यहाँ गएर ती बाआमालाई सान्त्वना दिंदै ‘जे भयो नहुनु भयो । तपाईंको साथमा म छु । सरी, मैले माग्नुपर्ने माफी माग्दछु’ भनेर भेट्न जाऊँ भन्ने लाग्दैन ? 

पहिलो कुरा १० दिनसम्म म बाहिरै सेनाको सुरक्षाभित्र थिएँ । त्यसपछि म यहाँ (गुन्डु) आएको हो । ती जो मारिए, उनीहरूले मलाई भन्ने पनि बा नै हो । अहिले पनि म जेन–जी हरूलाई भेटिरहेको छु, बा नै भन्छन् । मैले घर–घरमा भएका जेन–जीको कुरा गरेको होइन । आन्दोलनमा जो सरिक छन्, ती जेनजीहरूको कुरा गरेको । उनीहरूले पनि मलाई बा नै भन्ने हुन् । र, उनीहरूको आन्दोलनको पृष्ठभूमिमा मैले राजीनामा गरें । मैले राजीनामा गर्दा भोलिपल्टको आगलागी भएको थिएन । मैले त अघिल्लो दिनको घटनालाई लिएर, तपाईंले भनेजस्तो नैतिक दायित्व सम्झेर राजिनामा दिएको हुँ । एउटा न्यारेटिभ के बनाए भने– केपी ओली हत्यारो हो । केपी ओलीले मार्‍यो, केपी ओलीले मरायो । त्यही भनाउनु थियो । जुन युवाहरूको, त्यसरी हत्या हुनुमा म आफैं यति पीडित छु, दुःखी छु । तपाईं हाम्रो सुरक्षा गर्ला भनेर प्रधानमन्त्री बनाएको । हाम्रो छोराछोरी मार्‍यो केपी ओलीले । त्यसलाई पाए के गर्नुहुन्थ्यो बा भनेर उनलाई उचालेर । भावनामा बगाएर । मलाई खुकुरी दिनुस् म काट्छु भनेर एउटा सेन्टिमेन्टमा पुर्‍याउने । ढुंगा पाए हान्छु, जे भेट्टायो त्यसले हान्छु । केही नभेटे नङले चिथोर्छु भन्ने खालको सेन्टिमेन्टमा मान्छेलाई ल्याइयो । त्यतिबेला मैले उहाँहरूलाई सहानुभूति दिन जाँदा पनि एउटा अप्रिय स्थिति हुन सक्ने थियो । किनभने, उहाँहरूको मनमा त घृणा फैलाइएको थियो । आग्रह उहाँहरूको मनमा उब्जाइएको छ । त्यो घृणाको स्थितिमा मैले टाढैबाट भन्नु पर्छ, न मेरो यसमा दोष छ, न मैले हत्या गरेको हो । न मैले हत्या गराएको हो । न म त्यस्तो हत्याको पक्षको मान्छे हो । हिंसाको पक्षको मान्छे म कहिल्यै होइन । त्यसो भएर म दुःखी छु नि ! त्यो कुरा मैले उहाँहरूलाई बुझाउनुपर्छ, सम्प्रेषण गर्नुपर्छ । कमसेकम हात समाएर, म प्रधानमन्त्री भएको बेलामा यो सबै भयो । मैले अहिले पनि हस्पिटल गएर घाइतेहरू भेट्ने गरेको हुँ ।

म प्रधानमन्त्री भएका बेला तिम्रो सन्तानको रक्षा भएन भनेर एकपटक ‘सरी’ भनौंजस्तो लागेन ? 

त्यसरी भन्ने भन्दा पनि भावनामा बग्ने कुराको खास अर्थ हुँदैन । मचाहिँ अत्यन्तै दुःखी छु । यस्तो परिस्थिति आउनै हुने थिएन । यस्तो परिस्थिति बनाउनै हुने थिएन । म त्यसमा एकदमै दुःखी छु । उहाँहरूलाई म संवेदना भन्छु । मेरा आफ्नै छोराछोरी मारिए जत्तिकै पीडा मैले महसुस गरेको छु । त्यसमा मैले कुनै गल्ती गरेको छैन । त्यसकारण मबाट कुनै गल्ती भएको छ, कमी भएको छ भने क्षमायाचना गर्छु । त्यो गल्तीका लागि, त्यो कमीका लागि । जुन हल्ला फैलाइएको छ, त्यो हल्लालाई पुष्टि गर्ने खालको काम गर्नुपर्छ भन्ने म ठान्दिनँ । मैले के ठान्छु भनें, म युवाहरूलाई, नवयुवाहरूलाई, बालबालिकाहरूलाई अत्यन्त माया गर्ने मान्छे हुँ । मेरो भावना त्यो हो । जुन अप्रिय घटना घट्यो, त्यसप्रति म अत्यन्त दुःखी छु । त्यस घटनाबाट जुन युवाहरूको निधन हुने स्थिति भयो, त्यसबाट म मर्माहत भएको छु । दुःखी भएको छु । 

भदौ २३ गते ती सबै घटनाक्रम त्यसरी नभइदिएको भए सम्भवतः २४ गते विध्वंस हुँदैन थियो होला । त्यही बीचमा तपाईंले राजिनामा दिने परिस्थिति कसरी बन्यो ?

गोली नचलेको भए पनि यो कोसिस हुन्थ्यो । त्यस दिन गोली नचलीकन खुसी भएको होइन र ? अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्रमा आगो लगाउने कोसिस भएको होइन र ? अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्रको पर्खाल तोडिएको, फोडिएको होइन र ? प्वाल पारिएको होइन र ? त्यहाँको फलाम काटिएको होइन र ? पर्खाल नाघेर मान्छे भित्र जलाउन भनेर पसेको होइन र ? कोसिस त जलाउने थियो त । एक ठाउँमा जलाउन पाएपछि, अर्को ठाउँ जलाउने । अर्को ठाउँ जलाएपछि झन् झन् सल्काउँदै जाने भन्ने थियो नि त ! त्यसका निम्ति विभिन्न प्रकारका घृणाको राजनीति पहिल्यैदेखि छँदै थियो त ! सबभन्दा बढी एमालेलाई टार्गेट गरियो । एमालेका घरहरू जलाइए, एमालेका कार्यालय जलाइए । एमाले जनप्रतिनिधि भएका जनप्रतिनिधि संस्था जलाइए । त्यसपछि झन्डै झन्डै उस्तै उस्तै गरी नेपाली कांग्रेसको पनि जलाइयो । अलिकति नेपाली कांग्रेसको कम क्षति छ । नेपाली कांग्रेसप्रति कुनै राम्रो दृष्टिकोण राखेको देखिएन । सभापति शेरबहादुर देउवा, परराष्ट्रमन्त्री आरजु राणा कुटाइ थेग्न सक्ने मान्छे होइन । उहाँहरू पनि ६५ को आसपास या त ६५ भन्दा त माथिकै हुनुहोला । त्यो उमेरको महिलालाई लात्ताले हान्ने, मुक्का हान्ने, ढुंगाले हिर्काउने जुन खालको क्रियाकलाप भयो, त्यो अत्यन्त आततायी क्रियाकलाप हो । शेरबहादुर देउवा यस देशको स्थापित नेता हो । यस देशका लागि जसले ६१ वर्षदेखि काम गरेको छ । जेलनेल भोगेको छ, यातना सहेको छ । त्यस्तो व्यक्तिलाई जुन प्रकारको अभद्रता, शारीरिक हमला भएको छ– नेपाली समाजको शिष्टता, भद्रता, मर्यादा कहाँ छ ? हाम्रो नयाँ पिँढीको भद्रता, शिष्टता, मर्यादा कहाँ छ ? नेपालीको मन कहाँ पुगेको छ भन्ने कुरा त्यो हिंसात्मक, शारीरिक आक्रमण र मार्ने प्रयासले छर्लंग पार्दैन र ?

तपाईंको कार्यकालमा बितेका वर्षमा जुन खालको गतिविधि रह्यो वा तपाईंहरूले जे काम गर्नुभयो, त्यसकारण यो परिस्थिति सिर्जना भएको हो भनेर भनिरहेका छन् । यो परिस्थिति आउनुमा तपाईंहरूको जिम्मेवारी कतै थिएन ? 

के भएको थियो देशमा ? अहिलेजस्तो के बाटामा हिँड्न नसक्ने अवस्था थियो ? अहिलेजस्तै त्रासको स्थिति थियो ? तेरो घरमा आगो लगाइदिन्छु भन्ने अवस्था थियो ? पत्रकारले लेख्न पाएको छैन, बोल्न पाएको छैन । अर्काले पठाएको आर्टिकल छाप्न पाएको छैन । घरमा गएर ढुंगा हान्छु भन्छ, साँच्चिकै हान्छ । हानिरहेको छ त ! के हिजो यस्तै अवस्था थियो ? दण्डहीनताको के अवस्था थियो ? प्रहरी मार्ने, हतियार खोस्ने लुटेरालाई समाउँदाखेरी नसमाऊँ छोडिदेऊ भन्ने । घर आगो लागेको छ, कार्यालय जलेको छ । उजुरी हाल्दा उजुरी नगर्नु भन्ने आदेश दिइएको छ । तपाईंलाई एउटा कुरा भनुँ, तपाईंको घर कसैले जलायो, तपाईं सहनु होला ? सानो कुरा हो घरमा आगलागी गर्नू ? कति घरमा आगो लगाउँदा मान्छे मरेका छन् । सम्पत्ति खत्तम भएको छ । अब बस्ने कहाँ ? मान्छेले जिन्दगीभर खाएको जागिरबाट एउटा घर बनाएको हुन्छ, त्यसैमा आगो झोसिएको छ । 

यो सबै परिस्थिति निर्माण हुनुमा नेपाली नागरिक जिम्मेवार हो ? कांग्रेस सभापति देउवाको घर जलाउन जाने पनि नेपाली नागरिक नै हो । बालकोटमा तपाईंको घर जलाउन आउने पनि नेपाली नागरिक नै हो । भन्नेले त के–के समेत भनिरहेका छन् भने कांग्रेसको घर जलाउने एमाले छन् । एमालेको घर जलाउने कांग्रेस छन् । त्यो त देखिएको पनि छ । यो आगजनी गर्ने, तोडफोड गर्ने, नेताहरूप्रति घृणाभाव सिर्जना गर्ने परिस्थितिको जग त शीर्ष तहको नेतृत्त्व नै हो । यसबीचमा बनेको सरकार हो भन्दा त्यहाँ के गलत भयो ?

के भएको थियो र आगो लगाउनुपर्ने ? सिंहदरबार आगो लगाउनुपर्ने, अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र आगो लगाउनुपर्ने ? सिंहदरबार आगो नलाई नहुने ? के गरेको थियो शेरबहादुरले ? केपी शर्मा ओलीले के गरेको थियो या पुष्पकमल दाहालले के गरेको थियो ?

तपाईं प्रधानमन्त्री हुनुभएको बेलामा संसदमा उभिएर पुष्पकमल दाहालले यो देश बंगलादेश बन्छ भनेर घोषणा गर्नु भएको होइन र ?

गर्नु भएको हो । उहाँ तयारीमा हुनुहुन्थ्यो र त्यो तयारीका क्रममा उहाँका लडाकुहरू पनि खटाउनु भएको हो । त्यो यथार्थ हो । तर, यति ठानिएन कि उहाँजत्तिको राजनीतिज्ञले यस्ता क्रियाकलापलाई प्रोत्साहन गर्छ । आफैँ सहभागी हुन्छन् । आफ्ना मान्छेलाई सहभागी गराउनु आफैँ सहभागी हुनुजस्तै हो । एक जना होइन, दुई जना हैन । जेन–जी बनाएर पठाएको छ । मान्छे खटाइएको छ । र, एकखाले सत्यतालाई ढाकछोप गर्ने प्रयास भयो । यसलाई केपी ओलीको जिम्मेवारी हो भनेर देखाउने नियत पनि देखियो ।

म एक कार्यकालजति प्रधानमन्त्री भएको छु । भारतमा नरेन्द्र मोदी तीन कार्यकाल चलाइरहनु भएको छ । त्यहाँ यस्तो धेरै कुरा उठेको छैन । पुरानो नेता भयो भनेको छ । काम गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने कुरा हो । मेरो कार्यकालमा के भएन ? कृषिमा आधुनिकीकरण भएन ? त्योभन्दा अघि कहिल्यै भएको थियो ? मेरो समयमा कृषिमा आधुनिकीकरण भयो । अर्को औद्योगिकीकरण पनि भएको थियो र पूर्वाधार विकास पनि भएको थियो । बाटाघाटा, पुल, एयरपोर्ट जस्ता परियोजना निर्माण भएका थिए । त्यसमा पनि केही भएको भए भ्रष्टाचार भएको भए, छनबिन गरे भयो नि ! म आफैं पनि छनबिन गराउँदै थिएँ । अख्तियारले काम गर्दै पनि थियो । मेरो स्वभाव यस्तो हो कि हरेक कुराको आफ्नै ठाउँ हुन्छ । अख्तियारले स्वतन्त्र रूपमा काम गर्न पाउनु पर्छ । तर अहिलेको अख्तियार प्रमुखलाई बोलाएर निर्देशन दिई यसो गर भनिएको छ । सम्पत्ति शुद्धीकरण विभागलाई बोलाएर ‘लौ न त्यो केपी ओलीलाई मुद्दा लगाएर फसाऊ’ भनेकै हो त ।

तपाईंले जे–जस्तो कुरा गर्नुभयो, त्यो सामान्य परिस्थितिको कुरा थियो । अहिले परिस्थिति फेरिएको छ, स्थिति बेग्लै छ । 

प्रधानमन्त्रीले सम्पत्ति शुद्धीकरण विभागका प्रमुखलाई बोलाएर तीन पटक निर्देशन दिनुभयो । विभाग प्रमुखले मबाट हुँदैन हजुर, म गर्न सक्दिनँ, यो अपराध हो । केही नभएको ठाउँमा कसरी पक्राउ गरौं ? कसरी नचाहिने मुद्दा खडा गरौं ? म एउटा कर्मचारी हुँ, मसँग यस्तो आँट छैन । मसँग हिम्मत छैन । बरु गैरकानुनी हिसाबले चल्न सक्ने कसैलाई जिम्मा लगाइदिनु भनेपछि त्यो कर्मचारीलाई हटाएर अर्को कर्मचारी ल्याइयो । कस्तो ल्याउनु भयो, मलाई थाहा छैन । प्रधानमन्त्रीले फसाउनका लागि प्रपञ्च गर्नुभएको छ । भन्नु नै भयो– दुई महिनाअघि एउटा कर्मचारी सार्नु भयो ।

भदौ २४ गतेको यति ठूलो विध्वंसको नेतृत्व कसले गर्‍यो ?

त्यो त खुलेको छैन । अनुमानका आधारमा केही व्यक्तिले भनेका छन् । नेपालको राज्यले गरेन, नेपालका राजनीतिक पार्टीहरूले गरेनन्, गैरसरकारी कुनै संस्थाहरू यसमा संलग्न देखिए । केही पूर्वखेलाडी, सञ्चारकर्मी र कलाकारहरू पनि देखिए । उनीहरूको हाउभाउ आपराधिक देखियो । फिल्मको भिलेनले सुटिङ गरेको जस्तो देखिन्छ । कहाँबाट जागिर खाँदै छन्, त्योप्रतिको उनीहरूको लोयल्टीबाहेक नेपालीपन छैन । ‘देखिस्, तेरो देश जल्दै छ’ भनेर खुसी छ ऊ ।

सडकमा त त्यो दिन लाखौं मानिस निस्किएका थिए, तिनीहरू कसको जागिर खाँदै थिए ?

सबै जागिर खाँदै थिए भन्ने हैन । कोही कोही लुट्न निस्किएका थिए । भाटभटेनीहरू लुट्न त धेरै मान्छे चाहिन्छ । भाटभटेनीहरू लुट्न आएकाहरू आन्दोलनमा आएका भन्नु भएन । योजनाकार को थिए म भन्न सक्दिनँ । तर कोही छ । सिमानाभित्रकै मान्छेले त यसरी देश जलाउन सक्दैन । देशभित्रका मान्छे पनि संलग्न त छन् । ल्याउने र आउने दुवै संलग्न छन् । त्यो देखिरहेकै छ त ! अब निष्पक्ष छानबिन आयोग बनाउनु पर्छ र त्यसले छानबिन गर्नु पर्छ । सही छानबिन गर्न सक्नु पर्छ । अहिलेको आयोगबाट यो काम हुँदैन । 

सरकार बनाउन सेनाले सहजकर्ताको भूमिका निर्वाह गर्दा उसको भूमिका कस्तो लाग्यो ?

सेना आफ्नो गतिविधिभन्दा बाहिर गएर गर्‍यो । नियत खराब भन्दा पनि तरिका नपुगेको हो । म काठमाडौं उपत्यका भन्दा बाहिर थिएँ । सेनाले मलाई सुरक्षा दिएको थियो । भदौ २६ गते शुक्रबार राष्ट्रपतिज्यू र प्रमुख सेनापतिज्यूसँग भेट गर्दा मैले भनेको थिएँ– शेरबहादुर देउवा र पुष्पकमल दाहालजीको सहमतिबिना अघि बढ्न हुँदैन । म पनि अघि बढ्दिनँ । उहाँहरूको सहमतिबिना कुनै सिफारिस पनि दिन्नँ । सिफारिस दिन पनि उहाँहरूको सहमति चाहिन्छ । राजनीतिक दललाई उपेक्षा गरेर/अस्वीकार गरेर अघि बढ्दा राजनीति अराजनीति हुन्छ । अराजकता पैदा हुन्छ । त्यसकारण म नेपालको राजनीतिलाई ‘बंगलादेशतर्फ’ जान दिन चाहन्नँ । जे घटना भयो, आगजनी र विनाश भयो– दुःखद कुरा भयो । मान्छे मरे, जनधनको क्षति भयो, ठूलो नोक्सान भयो । चौथाइ शताब्दीसम्म देशलाई उठाउन गाह्रो छ । देशलाई उठाउन कम्तीमा आर्थिक हिसाबले पनि ठूलो समय लाग्नेछ । सामाजिक रूपमा सम्भवतः ५० वर्ष, सांस्कृतिक रूपमा सायद १०० वर्षसम्म उठ्न गाह्रो छ । यति ठूलो क्षति नेपालमा भएको छ । गरिएको छ । गराइएको छ । 

अब राजनीतिक दल भनेको त्यसै आएको हैन नि ! मानव समाजलाई सुव्यवस्थित गर्न पहिले राजनीति पैदा भयो । राजनीतिले मात्र भएन, दलहरू पैदा भए र डेमोक्रेसी पैदा भयो । जुन सम्पर्क र सम्बन्धमा हामी हुनु पर्थ्यो, त्यो राजनीतिक दललाई सेनाले दिएन । लोकेसन खुल्छ भन्ने नाममा मोबाइल सेनाले लग्यो । मैले उहासँग फोन मागेर पनि फोन गर्न सक्थेँ होला तर नम्बर याद हुनु पर्‍यो नि । सुशीला कार्कीको प्रधानमन्त्रीको शपथग्रहण भएपछि त हामीले मोबाइल पायौं । त्यसपछि भने हामी सम्पर्कमा बस्यौं । कुराकानी भयो । त्यसबेला पनि मैले राष्ट्रपतिलाई राजनीतिक दलका प्रतिनिधि बोलाउनूस् भनेँ । पुष्पकमलजीलाई बोलाउनु, देउवाजीलाई मिल्दैन भने प्रतिनिधि बोलाउनु, प्रमुख पार्टीका प्रतिनिधि बोलाउनु भनेको थिएँ । तर एमालेको प्रतिनिधि त्यहाँ बोलाइएन । किन बोलाइएन, त्यो म भन्दिनँ । 

प्रमुख तीन राजनीतिक दलको सहमतीमा मात्र अघि बढ्नूस् भनेको थिएँ । जे गरे पनि संविधानभित्रबाट गर्नूस् भनेको थिएँ । राष्ट्रपतिज्यू र सेनापतिज्यू भएको ठाउँमा त्यो सहमती भएको थियो । मलाई राखेकै ठाउँमा उहाँहरू जानुभएको थियो । प्रधानमन्त्री को बन्छ भन्नेमा मैले खासै सरोकार राखिनँ । तर जुनसुकै कुरा पनि संविधानभित्रबाट हुनुपर्छ । त्यसकारण संविधानभित्रबाट काम गर्ने प्रतिनिधिसभा जीवित चाहिन्छ । लोकतन्त्र मास्न हुँदैन, लोकतान्त्रिक प्रणाली यथावत् राख्नु पर्छ । संविधान र लोकतन्त्र कायम राख्ने भनेको प्रतिनिधि सभा हो । यो जीवित भयो भने तपाईंले संविधान संशोधन गरेर पनि जोसुकैलाई नियुक्त गर्न सक्नुहुन्छ प्रधानमन्त्रीमा । सेनाको भनाइ त्यो समयमा तत्काल संसद बोलाउन सकिँदैन भन्ने थियो । संसद् बोलाउन सकिन्थ्यो । सांसद बोलाउन सकिन्थ्यो । प्रहरी हेडक्वार्टर, सेनाको हेडक्वार्टर वा कुनै पृतनामा नै राख्न सकिन्थ्यो । 

मेरो राष्ट्रपतिसँग सिफारिस के थियो भने– ‘वर्तमान विषम र असाधारण परिस्थितिमा यस परिस्थितिलाई सामान्य अवस्थामा फर्काउन संविधान र लोकतान्त्रिक विधि भित्रैबाट फर्काउन पर्ने भएकाले तपाईं सम्माननीय राष्ट्रपति संविधानको रक्षक र पालक भएको हुनाले वर्तमान परिस्थितिबाट उपर्युक्त समाधान संविधानभित्रबाट निकाल्नु हुन सिफारिस गर्छु ।’

सुशीला कार्कीको नाम तपाईंको सिफारिस पत्रमा थिएन ?

एउटा त भर्खर राजिनामा दिएको प्रधानमन्त्रीले कसैको नाम सिफारिस गर्दैन । संविधानको कुनै धारा पनि उल्लेख गरिनँ । नाम पनि उल्लेख गरिनँ । कुराकानीमा संविधान र संसद् कायम राख्नुपर्छ भनेको थिएँ । संविधानको धारा ७६ बाहेक प्रधानमन्त्री बन्ने अर्को ठाउँ छैन, त्यो धारा टेकिएन । आन्दोलनको म्यान्डेट भनेको आन्दोलनमा लिखित माग हो । त्यहाँ प्रधानमन्त्रीको राजीनामा थियो ? सुशीला कार्कीलाई प्रधानमन्त्री बनाऊँ भन्ने थियो ? अर्को नयाँ प्रधानमन्त्री ल्याऊ भन्ने थियो ? लिखित मागमा त्यस्तो केही थिएन ।

उसो भए पूर्वप्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्कीलाई प्रधानमन्त्री कसले बनायो त ?

सम्माननीय राष्ट्रपतिज्यूले बनाउनु भयो भने हुन्छ । सुशीला कार्की स्वयंले पत्रकारसँग ‘प्रधानमन्त्री बन्न मान्दिनौ भने पत्रकार बोलाएर राष्ट्रघाती भन्छु भनेर भनेपछि प्रधानमन्त्री बनेको’ भनेपछि त यो कुरा नै प्रस्ट छ । राष्ट्रपतिबाहेक अरुले बनाएको भन्न मिल्ने त झन् भएन । राष्ट्रपतिले त्यसो किन गर्नु भयो त ! राष्ट्रपतिलाई पूर्वप्रधानन्यायाधीश वा सर्वोच्चको न्यायाधीशलाई यस्ता काममा लाउन पाउँदैन । प्रतिनिधि सभा भन्दा बाहिरको मान्छे प्रधानमन्त्री बन्न पाउँथेन । आन्दोलन सकिएको थियो । भदौ २७ मा मजाले गर्न सकिन्थ्यो । सेना भेट्न सबै जान मिल्ने, संसद बस्न नमिल्ने भन्ने हुन्थ्यो र ? आर्मीको एउटा युनिटमा कसैले प्रश्न उठाएको छैन । कतै केही गरेको थिएन । निकाश निकाल्न संसद् बस्न नहुने र नदिने भन्ने हुन्थेन । संसद् बस्नु पर्थ्यो । संसदले संविधान संशोधन गर्नु पर्थ्यो । यदि जेन–जीको भनाइ त्यही थियो भने त्यसलाई सम्बोधन गर्न पनि संसद् बस्नु पर्थ्यो । असंवैधानिक बाटो हिँड्नै हुन्थेन । त्यसकारण असंवैधानिक बाटोबाट बन्नुभएको हुनाले अहिलेको प्रधानमन्त्री र सरकार असंवैधानिक हो । यो आवश्यकताको सिद्धान्त भनेर संविधानविद् भन्छन् भने आफू अनुकूलको व्याख्या मात्र हो यो । आवश्यकताको सिद्धान्त संविधानमा लेख्न कुनै कुरा छुट्यो, यस्तो अवस्था वा परिस्थिति परेमा प्रधानमन्त्रीले प्रतिनिधि सभा विघटन गर्न सक्छ वा पाउँछ भन्ने कुरा लेख्न छुट्यो भने त्यो कुरा लेख्न छुट्यो । हिजोका हाम्रा नजिरहरू के छन् ? अन्तर्राष्ट्रिय प्रयोग के छन्, त्यो हेर्नु पर्यो नि ! यो नगर भनेको कुरा आवश्यकताको सिद्धान्त भनेर गर्न पाइन्छ ? संविधानभन्दा बाहिरबाट सरकार बन्यो ।

राष्ट्रपतिज्यूले सबै राजनीतिक दलसँग संवाद गरेर यो प्रक्रिया अघि बढाएको भन्ने थियो, त्यो सही हैन ?

सही हैन ।

राष्ट्रपति कुनै परिबन्दमा पर्नुभएको हुन सक्छ ?

हुन पनि सक्छ ।

डिस्कर्डमा सुशीला कार्कीको नाम जति जनाले लिए, त्यसभन्दा बाहिरबाट पनि आएको हुन सक्छ ?

हुन सक्छ । डिस्कर्ड भनेको त एउटा ड्रामा हो, तमासा हो । प्रधानमन्त्री बन्ने कुनै सिलसिला डिस्कर्ड हुन्छ ? डिस्कर्डको तमासा, नाटकलाई कुन डेमोक्रेसीले मान्यता दिन्छ ?

फागुन २१ गते निर्वाचन गछौं । त्यसका लागि हामी वातावरण बनाउँछौं । जसले जित्छ, त्यसलाई सत्ता हस्तान्तरण गरेर जान्छौं भनेर प्रधानमन्त्रीले भन्नु भएको छ । तपाईंलाई निर्वाचनबाट सरकार र शक्तिमा फर्कौं भन्ने सजिलो बाटो हैन ?

‘शेरबहादुर देउवा, केपी शर्मा ओली, पुष्पकमल दाहाल यी तीनको मुख हेर्न चाहन्नँ । यिनलाई भेट्न चाहन्नँ । भेट्न मन छैन’ भनेर प्रधानमन्त्रीज्यू भन्नु हुन्छ । ‘उनीहरूलाई बोलाएर भेट्दिनँ । यदि ढोकामा आइहालेछन् र दर्शन पाऊँ भनेछन् भने भेट्छु । त्यतिसम्म चाहिँ उदार हुन सक्छु’ भन्नु भएकै छ । तपाईंलाई भनौं– अब उहाँले चुनाव गराउनु हुन्छ वा हुँदैन भन्ने ! पार्टीका प्रमुख नेताहरूको अनुहार हेर्न मन छैन, कुरा गर्न मन छैन भन्ने ।  त्यसो भए चुनावचाहिँ कसरी गराउनु हुन्छ त ? यो त प्रधानमन्त्रीले जान्ने कुरा हो । कुनै घरमा बसेर कोही महिलाले भनेको त होइन । प्रधानमन्त्री भन्दैछन्– प्रमुख राजनीतिक दल र प्रमुखहरूका बारेमा यस्तो भन्दैछन् । भवितव्यले भएको प्रधानमन्त्रीले पटक–पटक जनताबाट निर्वाचित प्रधानमन्त्रीहरूका सन्दर्भमा गरेको टिप्पणी यस्तो छ । ‘उनीहरूसँग भेट्न पनि चाहन्नँ रे !’ 

त्यो त नागरिकले पनि भनिरहेका छन् । तपाईंहरू सत्तामा आएको अब हामी हेर्न चाहँदैनौं भन्नेहरू पनि छन् नि ?

छन् । छन् । केही मान्छेहरू छन् । मेरो विपक्षमा पनि भोट आएको थियो । तपाईंलाई सम्झाऊँ– संसदमा मेरो विपक्षमा पनि भोट थियो । प्रजातन्त्रमा सबै एक ठाउँ हुन्छन् भन्ने होइन । मलाई पनि कसैको मुख हेर्न मन नहुन पनि सक्छ नि ! पाइन्छ तर प्रधानमन्त्रीले भनेको र अरुले भनेको कुरा फरक हो । जसको काँधमा चुनाव गराउने जिम्मेवारी छ, फागुन २१ गते निर्वाचन मिति तोकिएको छ, तर उहाँ त्यस्तो भन्दै हुनुहुन्छ । प्रमुख राजनीतिक पार्टीसँग कस्तो सम्बन्ध राख्न चाहनुहुन्छ ? ‘भेट्दिनँ । भेट्नै मन छैन’ भनिरहनु भएको छ । अर्को कुरा, मलाई त उहाँले ठाउँ हद तोकिसक्नु भयो । काठमाडौंबाट बाहिर जान नपाउने । 

यस्तो आधिकारिक सूचना, पत्र आयो ? 

छैन/छैन ।

काठमाडौंबाहिर नजानु र जान परेमा अनुमति लिनु भन्ने त्यस्तो कुनै पत्र आएको त छैन नि ?

मलाई थाहा छैन त्यो । आएको छैन त्यो । किन पत्र आउनु पर्‍यो ? भने भइहाल्छ नि ! उहाँहरू त जसरी पनि गिरफ्तार गर भन्दै हुनुहुन्छ । उहाँहरू न प्रजातन्त्रबाट आएको हो, न प्रजातन्त्र बुझेको हो । न कानुनबाट आएको हो, न कानुन बुझेको हो । न संविधानबाट आएको हो, न संविधान बुझेको हो । न उहाँहरूलाई पालना गर्नु छ । पालना नगरेर भाइलेट गरेर आएको मान्छेले पालना गर्ला भनेर अपेक्षा गर्न सकिन्छ र ?

उहाँहरूले भन्नु मात्र भएको छ । पत्र पठाउनु भएको छैन भनेर तपाईं काठमाडौंबाहिर जानका लागि आत्तिनु भएको हो ? 

हामीले त महाधिवेशन पनि काठमाडौंमै सार्‍यौं नि ! एरिया हद गरेको हुनाले । विराटनगरबाट पोखरा सार्ने कुरा आएको थियो । अन्तिममा मैले नै काठमाडौंमै गरौं भनेँ । काठमाडौंमा गर्दा सबैलाई सजिलो हुन्छ । मान्छेलाई के हुन्छ भने सुर्खेतबाट काठमाडौं आउनुपर्छ । पोखरा फ्लाइट छैन । काठमाडौं आएर फेरि अर्को फ्लाइटमा पोखरा आउनुपर्छ । अर्को ठाउँबाट पनि त्यसै गर्नुपर्छ ।

सुरक्षाका हिसाबले पनि तपाईं आफैं जसरी अहिले गुण्डुमा यसरी बसिराख्नु भएको छ, सुरक्षा निकायले दिने जवानहरू त छँदै छन् । पार्टीका कार्यकर्ताको सहयोगले पनि तपाईं सुरक्षाको एउटा प्रणाली बनाएर बस्नुभएको छ । महाधिवेशन गरिरहँदाखेरि पनि पोखरामा सुरक्षा नहुन सक्छ भन्ने एउटा अनुमान पनि होला नि ?

होइन । होइन । असुरक्षा कहीं पनि फिल गरिराख्या छैन । असुरक्षा अन्त कहींबाट पनि हुँदैन । 

कहाँबाट हुन्छ त ?

सरकारबाट ।

यो प्रबन्ध पनि सरकारबाट असुरक्षाका कारण गरिएको हो भन्न खोज्नुभएको हो ?

हिजोअस्तिसम्म अलि धेरै कुरा भन्न चाहन्थें । तर, अहिले भन्न चाहन्नँ । मेरा बारेमा प्रधानमन्त्रीजीले अलि धेरै कुरा गर्नुभयो । अनौठै लाग्ने कुरा गर्नुभयो भन्ने मैले सुन्या छु । त्यो म अहिले भन्न चाहन्नँ ।

तपाईंको शान्ति सुरक्षासँग जोडिएको विषय ? 

सुरक्षासँग जोडिएको विषय नै हो । तर उहाँले धेरै गम्भीर कुरा बोल्नुभयो भनेर मैले सुनें । 

अनि तपाईं विश्वास गर्नुहुन्छ उहाँले तपाईंको सुरक्षाका बारेमा नकारात्मक हिसाबले कुरा गर्नुभयो भनेर ?

विश्वास गर्छु । उहाँले नकारात्मक कुरा गर्नुभयो भन्ने विश्वास गर्छु । किनभने उहाँले जोसँग कुरा गर्नुभयो नि ! तिनै मान्छेहरूले भन्या छन् त ! उहाँले जोसँग ‘यिनीहरूसँग भेट्न मन छैन मलाई, यिनीहरूसँग कुरा गर्न मन छैन’ भन्नुभयो नि ! हो, तिनै मान्छेहरूकै म सामुन्ने छु त । जसका अगाडि भन्नुभएको थियो, तिनै मान्छेको सामुन्ने मै छु ।

ती भनेका तपाईंको पार्टीबाट प्रतिनिधिका रूपमा बैठकमा, छलफलमा गएका मानिसहरूको अगाडि भन्नु भएको हो ?

विभिन्न हुन्छन् त ! कोही पत्रकार हुन्छन् । कोही राजनीतिज्ञ हुन्छन् । कोही नेता हुन्छन् । कोही कार्यकर्ता हुन्छन् । थुप्रो हुन्छन् नि ! उहाँले यथार्थमा भनेकै हो ।

अब यसरी उहाँहरूले चुनाव गराउनु हुन्छ त ? प्रमुख पार्टीहरूसँग कन्फ्रेन्ट्रेसन बढाएर ? दाहालजी त उहाँको समर्थनमा बेस्सरी लाग्नु भएको छ त ? 

है । उहाँको समर्थनमा आफ्नो इन्ट्रेस्टको हिसाबले लाग्नु भएको छ । तर, उहाँले यस्तो गजबले प्रचण्डजीको आदर सम्मान गर्नु भएको छ कि ‘तिमीसँग भेट्न मन छैन, तिमीलाई देख्न मन छैन, कुरा गर्न मन छैन’ भनेर भन्नुभए छ । ‘यी मान्छेलाई नथुनी छोड्दिनँ’ उहाँले भन्नुभएको छ । प्रचण्डजी सायद डराएर हो या बच्नका लागि हो वा केका लागि हो म जान्दिनँ तर उहाँले चाहिँ प्रधानमन्त्रीलाई समर्थन गरिराख्नुभएको छ । अब मचाहिँ त्यस्तो खालको होइन । म कुनै प्रतिक्रियात्मक ढंगले गएको पनि होइन । उहाँले त्यसो भन्नुभयो भनेर पनि होइन तर मैले जिन्दगीभरि लडेर यहाँसम्म त डेमोक्रेसी ल्याइपुर्‍याएको छु नि, त्यो त मलाई माया छ नि ! यो संविधान लेख्दा, यो संविधान जारी गर्दा जे जे झेल्नु परेको थियो, मलाई त याद छ नि । संशोधन गर्नुपर्छ । तर संशोधन गर्नु र रद्द गर्नु फरक कुरा हो नि ! यो संविधान रद्दको पक्षमा म छैन ।

प्रधानमन्त्रीज्यूको व्यक्तिगत विषयमा म उति जान्दिनँ तर उहाँले निर्वाह गरेको भूमिका भनेको पूर्वप्रधानन्यायाधीशका रूपमा भूमिका निर्वाह गरेको हो । आज देशको प्रधानमन्त्रीको हैसियतमा हुनुभएको हुँदा नागरिकको र तपाईं मेरो सबैको जीवन र धनको सुरक्षा गर्ने, तपाईंलाई र मलाई बराबर न्याय हुन्छ भन्ने विश्वास दिलाउने काम गर्नुहुन्छ भन्ने मेरो विश्वास हो । 

फागुन २१ गते चुनाव भयो भने तपाईं तयार हुनुहुन्छ ?

चुनाव हुँदैन । यो हाइपोथेटिकल कुरामा धेरै नजाऊँ । चुनाव गर्नेमा हुनुहुन्छ र उहाँ ?

सरकारले चुनाव घोषणा गरेको छ । सबै राजनीतिक दलले चुनावमा जाने बारेमा तयारी गरिरहेका छन् । निर्वाचन आयोगमा दल दर्ताको क्रम जारी छ । युवाको पनि दल दर्ता हुँदैछ त ?

प्रधानमन्त्री मान्छे भेट्न तयार हुनुहुन्न । मान्छे भेट्न मन छैन । नेताहरू भेट्नु हुन्न । पार्टी भनेको सहन सक्नुहुन्न । अवस्था त्यस्तो छ । त्यस अवस्थामा उहाँको सरकारले चुनाव गराउला ? यो वैरभाव बोकेको सरकारले, यो वैरभाव मनमा बोकेको सरकारले व्यवहार कस्तो गर्छ ? त्यो त प्रकट होला नि त ! त्यसो हुँदा उहाँले राज्य संयन्त्र कसरी प्रयोग गर्नु होला ? अर्को कुरा, यत्रो हतियार बाहिर गएको छ । फिर्ता आएको छैन । तिनको प्रयोग कसरी होला ? अर्को कुरा अपराधीहरू बाहिर छन्, भित्र ल्याइएको छैन । तिनको प्रयोग कसरी होला ? 

प्रधानमन्त्रीज्यूले यो सबै कुराको सम्बोधन गर्दै हतियार पनि फिर्ता आउँदै छ, कैदीबन्दी फिर्ताका लागि अपरेसन पनि जारी छ भन्नु भएको छ । पुराना राजनीतिक दलका शीर्ष नेतालाई चुनाव हारिन्छ भन्ने डर भएका कारण चुनावमा नजाने भनेका होलान् नि ?

उहाँलाई हराउने मन भएको होला । के लिएर हराउनु हुन्छ ? म उहाँलाई नै भन्छु नि प्लिज मेरो क्षेत्रमा निर्वाचन लड्न आउनुहोस् । तपाईं पपुलर हुनुहुन्छ नि, डिस्कर्डले प्रधानमन्त्री बनाएको हो । पपुलर हुनुहुन्छ नि । तपाईंको पक्षमा सारा देश छ । झापा क्षेत्र नम्बर ५ मेरो ठाउँ हो । म फेरि त्यहीँ गएर चुनाव लड्ने हो । म सुशीला कार्कीजीलाई आह्वान गर्छु– तपाईं आएर जितेर देखाउनूस् ।

यो फागुन २१ कै चुनावको कुरा गर्दै छौ नि हामी ?

हैन जहिले हुन्छ । उहाँ लड्न त पाउनुहुन्छ नि त जहिले भए पनि । उहाँले अनिच्छा जाहेर गर्नुभयो खैर । 

त्यसो भए केपी शर्मा ओली र प्रधानमन्त्री सुशीला कार्कीबीचमा आमनेसामनेमा संवाद नभएसम्म तपाईं चुनावमा जानु हुन्न भनेर बुझ्दा भयो ?

मैले त्यसो भनिनँ । 

प्रक्रिया के हो त ?

यस्तो नबुझ्नुस् कि– म सुशीला कार्कीलाई भेट्नलाई आवेदन हाल्ने, निवेदन हाल्ने र आग्रह एवं अनुनय गर्ने मान्छे होइन । त्यो बेग्लै कुरा हो, म कसैप्रति आग्रह र पूर्वाग्रह राखेर बस्ने मान्छे होइन । प्रश्नको जवाफ त मैले दिन्छु नै । दिनै पर्छ । त्यसबाहेक उहाँ आउनुभयो भने म उहाँलाई वेलकम गर्छु । म उहाँलाई स्वागत गर्छु । उहाँसँग कुरा गर्छु । यहाँ आएर उहाँलाई कुनै प्रकारको अपमानबोध हुने खालको क्रियाकलाप हुँदैन । मेरो स्वभाव हो त्यो । मैले त्यसमा उहाँलाई एसोर गर्छु । मैले त कसैप्रति पनि आग्रह राख्दिनँ । नेपाली होस् या विदेशी– कोही मान्छे आउँछु, भेट्छु भन्छ भने मैले नाइ भन्दिनँ ।

तपाईंले भनेकै जस्तो सदासयता राखेर, सम्पूर्ण सुरक्षा व्यवस्थाको प्रबन्ध गरेर प्रधानमन्त्रीले बालुवाटार बोलाउनु भयो भने तपाईंका तर्फबाट के हुन्छ ?

सुरक्षा प्रबन्ध त भैहाल्छ नि, आफैं यसै हुन्छ नि ! यहाँदेखि त्यहाँसम्म त म आफैं गरिहाल्छु नि !

त्यस्तै खालको निमन्त्रणा आयो भने जानुहुन्छ ?

त्यो भन्न सकिन्न अहिले । किनकि उहाँले थुप्रै कुरा भनिसक्नु भयो । त्यसकारण त्यसका लागि अलिकति कुलिङ पिरियड यताउता चाहिएला कि ! 

सरकारले घोषणा गरेको चुनाव भैदियो भने ?

चुनाव नहोस् भन्नेमा त म छँदै छैन । एउटा परिस्थिति निर्माण भो । डिस्कर्डबाट भए पनि उहाँ प्रधानमन्त्री हुनु भयो । अब उहाँ असंवैधानिक प्रधानमन्त्री हो तर पनि प्रधानमन्त्री त भन्दै छु त मैले । असंवैधानिक ढंगले बनेको प्रधानमन्त्री हो । तर प्रधानमन्त्री चाहिं हो अहिले । अहिलेको प्रधानमन्त्री हो उहाँ । त्यसकारण म प्रधानमन्त्री होइन भन्दिनँ । बरु प्रधानमन्त्रीबाट राजीनामा दिनूस् भन्छु । किनभने तपाईं असंवैधानिक हो । संवैधानिक प्रधानमन्त्री बनाउन भन्छौं । त्यसकारण म के भनिराख्या छु भने सुल्टो बाटो के हुन्छ भने अहिले तपाईं चुनाव चुनाव भनिरहनु हुन्छ, तर चुनाव गर्नै खोजिरहनु भएको छैन । कुनै तयारी गरिरहनु भएको छैन । कन्फ्रन्टेसन बढाउन खोजिरहनु भएको छ । सुशासनको नाम लिएर प्रतिशोध गर्न खोजिराख्नु भएको छ ।