उत्तर र दक्षिणका छिमेकीले आपसी सम्बन्ध सुधार्न खोजेका छन्, तर लिपुलेक पासबाट व्यापार गर्ने सहमति गरेर नेपाललाई फेरि झस्काएका छन् । नेपाली भूमि हुँदै व्यापार गर्ने सहमति गर्दा चीन र भारतले नेपाललाई जानकारीसमेत दिएका छैनन् । यी दुई छिमेकीले एक दशकयता पटक–पटक यही विषय उप्काएर नेपालको संवेदनशीलतालाई खेलबाड गरिरहेका छन् ।

६३ वर्ष लामो यो उतारचढाव, कालापानी र लिम्पियाधुराको भौगोलिक अवस्थितिबारे सीमाविद् बुद्धिनारायण श्रेष्ठसँग कान्तिपुरले गरेको संवाद :

कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुराको विवाद आउँदै हराउँदै गर्छ । भारतले दाबी गर्दा नेपालले हरेक पटक प्रतिवाद गर्दै पनि आएको छ तर उक्त भूमि नेपाली हो भन्ने सबैभन्दा ठूलो प्रमाण के हो ? 

नेपाल र भारतबीच १८८० किलोमिटर लामो सिमानामा ७१ स्थानमा सीमा मिचिएको छ, वादविवाद र तेरोमेरो छ । त्यसमध्ये सबभन्दा ठूलो विवाद दार्चुला जिल्लाको लिपुलेक, कालापानी र लिम्पियाधुराको हो । एकै ठाउँमा ३ सय ७० वर्ग किलोमिटरमा समस्या छ । त्यस्तै, सुस्तामा १ सय ४७ वर्ग किलोमिटर र अन्य विभिन्न ठाउँका ८९ वर्ग किलोमिटरमा विवाद छ । 

लिपुलेक नेपालको सम्प्रभुता भएको जमिन हो । अहिले भारत र चीन मिलेर लिपुलेक भन्ज्याङबाट व्यापार वृद्धि गर्ने, आवागमन गर्ने भनिरहेका छन् । त्यसले नेपालको सम्प्रभुतालाई मिच्यो । नेपालको भौगोलिक अखण्डतामा आघात पारेको छ । त्यो भूमि हाम्रो हो भन्ने धेरै प्रमाण छन् । सन् १८२७, १८५६ र १८७९ का नक्सामा लिम्पियाधुराबाट निस्केको नदी नै काली भनेर अंकित छ । काली नदीभन्दा पूर्व सम्पूर्ण भूभाग कुटी, नावी, गुन्जी, कालापानी, लिपुलेक हाम्रो हो ।

सुगौली सन्धि भएलगत्तै गुन्जीका मानिसले पोत (कर) कहाँ तिर्ने भनेर ब्रिटिस शासनसमक्ष सोध्दा ‘सुगौली सन्धिअनुसार तिमीहरूको जग्गा नेपालतर्फ पर्ने भएकाले नेपालका बम शाह भन्ने भारदारसँग सम्पर्क गरेर उतै तिर्नू’ भनेका रहेछन् । सन् १८१७ को जुलाईमा भारतको एक्टिङ चिफ सेक्रेटरी जे आजमद्वारा लेखिएको चिठीमा पनि त्यताका जमिन नेपालतर्फ परेकाले त्यतै सम्पर्क गर्न भनिएको रहेछ ।

यी महत्त्वपूर्ण प्रमाण हो । अर्को, वरिष्ठ सञ्चारकर्मी भैरव रिसालले गुन्जी, नाबी, कालापानी क्षेत्रको जनगणना विसं २०१८ सालमा गराउनुभएको हो । त्यसले पनि त्यो क्षेत्र हाम्रो भन्ने पुष्टि गर्छ । विसं २०१५ को आमनिर्वाचनमा मतदाता नामावलीमा गुन्जी, नाबी, कुटीका मानिसहरूको नाम थियो । उनीहरू मतदानमा सहभागी भएका थिए । यस्ता धेरै प्रमाणले उक्त भूभाग नेपालको हो भन्ने देखाउँछ । अहिले चीन र भारतले नेपाललाई आघात पुर्‍याएको छ । 

कालापानी र लिपुलेकमा भारतको नियन्त्रण ठ्याक्कै कहिलेबाट सुरु भएको हो ? 

भारत र चीनबीच सन् १९६२ मा युद्ध भयो । त्यति बेला हाम्रो कालापानी लिपुलेक क्षेत्रमा भारतीय फौजले अड्डा जमायो । त्यही बेलादेखि हाम्रो भूभाग मिचिएको हो । यस सन्दर्भमा भारतका प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूले राजा महेन्द्रलाई चिठी लेखेका रहेछन् । त्यो चिठीको कुरा महेन्द्रको मन्त्रिपरिषद्मा गृहमन्त्री रहेका विश्वबन्धु थापाले खुलासा गरेका छन् । कालापानीमा आफ्नो फौजलाई बस्न दिने आग्रहको पत्र नेहरूले राजालाई पठाएका रहेछन् ।

पत्रको जवाफ दिँदा चीन पनि चिढिने भएकाले नेपाल मौन बस्यो । नेहरूको पत्र पनि ठूलो प्रमाण हो, त्यो चिठी खोजिनुपर्छ । नारायणहिटी दरबार, नागार्जुनको रेडबक्स वा नेपाली सेनासँग हुन सक्छ ? त्यो खोजिनुपर्छ । भारतीय सेनाले कालापानी क्षेत्रमा अड्डा जमाएपछि लिपुलेक भन्ज्याङबाट अलि दक्षिण र टिंकर भन्ज्याङबाट अलि उत्तर भारतले कालीको मन्दिर बनायो । त्यही मन्दिरबाट सानो सानो खोला आएको छ । भारतले काली नदीको मुहान भनेर दावा गर्दै आएको छ, सन् १९६२ पछि । त्यही बेलादेखि भारतले नेपालको सम्प्रभुता भएको जमिन मिचेको छ । 

तर, नेपालको नक्सामा लिम्पियाधुरा पाँच वर्षअघि २०७७ मा समेटिएको हो, त्यस अगाडि किन समेटिएको थिएन ? 

नेपालले आफ्नो पहिलो नक्सा नै विसं २०३२ मा बनाएको हो । नापी विभागमा संयुक्त राष्ट्रसंघको सहायताबाट स्थलगत नापी महाशाखा बनेको थियो । प्राविधिकहरूलाई द्विविधा भयो–नक्सामा सिमानालाई लिम्पियाधुरा पुर्‍याउने कि लिपुलेक राख्ने । नापी विभागबाट सोधेर भूमि सुधार मन्त्रालय पठाइयो ।