काठमाडौँ — मंगलबार भूकम्पले चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बतमा कम्तीमा १ सय २६ जनाको मृत्यु भएको छ । भूकम्पबाट १ सय ८८ जना घाइते भएका छन् । नेपालको उत्तरपूर्वी सीमा नजिकै चीनको सिजाङ स्वशासित क्षेत्रको डिङ्ग्री काउन्टी केन्द्र भएर भूकम्प गएको थियो। भूकम्पको उद्गम बिन्दु जमिनको सतहदेखि १० किलोमिटर तल रहेको थियो । भूकम्प गएको क्षेत्र नेपाल–चीन सीमामा अवस्थित सगरमाथा क्षेत्र नजिकै पर्छ ।

नेपालको राष्ट्रिय आपत्कालीन कार्यसञ्चालन केन्द्रका अनुसार नेपालमा भूकम्पको क्षमता ५.३ म्याग्निच्युड मापन गरिएको थियो । अमेरिकी भौगर्भिक निकाय यूएसजीएसले भने उक्त भूकम्प ७.१ म्याग्निच्युडको भएको जनाएको छ । 

नेपालबाट भूकम्पको केन्द्रबिन्दु ९३ किलोमिटर टाढा पर्छ । भूकम्पको धक्का नेपाल, भारत र भुटानका विभिन्न स्थानमा पनि महसुस भएको थियो । भूकम्पको धक्का नेपालमा स्थानीय समयानुसार बिहान ६ बजेर ५० मिनेटमा महसुस गरिएको थियो । भूकम्पले पूर्वी नेपालका केही जिल्लाहरूमा समेत सामान्य क्षति पुर्‍याएको छ । नेपाल प्रहरीका अनुसार भूकम्पले ओखलढुंगा, सोलुखुम्बु र संखुवासभामा केही घरमा क्षति पुगेको छ । भूकम्पले नेपालमा ठूलो क्षति नपुर्‍याएपनि ०७२ को शक्तिशाली भूकम्पको झल्को भने दिलाएको छ । 

मंगलबारको भूकम्प र नेपालमा भूकम्पको जोखिमबारे राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्रका भूकम्पविद् लोकविजय अधिकारीसँग गरिएको संक्षिप्त कुराकानी :

मंगलबार बिहानको भूकम्प कसरी आयो ? 

हिमालय भनेपछि अफगानिस्तानदेखि म्यानमारसम्म २५ सय किलोमिटरको क्षेत्रफल सम्झिनुपर्छ । यसमा बीचको ८ सय किलोमिटर हिमालय नेपालमा पर्छ । हिमालको उत्तरतर्फ चीनको तिब्बत पर्छ । यो युरेसियन प्लेटको एक भाग हो । इन्डियन प्लेट नेपालको जमिनमुनि पर्छ । इन्डियन प्लेट युरेसियन प्लेटको मुनिबाट घर्षण हुँदा भूकम्प जाने गर्छ । वार्षिक ४ सेन्टिमिटरका दरले युरेसियन प्लेटमुनिबाट इन्डियन प्लेट घुस्रिँदै छ । तलबाट घुस्रिने तर नेपालको हिमालयले त्यसलाई राम्ररी छिर्न नदिने हुनाले घर्षण पैदा हुन्छ, त्यो घर्षण नै भूकम्पको मुख्य कारण हो ।

यस किसिमको भूकम्प आइरहँदा नेपाललाई जोखिम कति छ ?

तिब्बतमा ठूलो भूकम्प आयो भने नेपाल जोखिममा पर्ने भइहाल्यो । नेपालमा जम्मा भएको भूकम्पको शक्ति जस्ताको त्यस्तै छ । अहिलेको भूकम्पले रिलिज गरेको छैन । तिब्बतमा गएको भूकम्पको धक्का मात्र नेपालमा महसुस गरेका हौं । तिब्बतमा गएको भूकम्पले नेपालमा भूकम्पको जोखिम कम गर्दैन । 

नेपालमा भूकम्प आउने सम्भावना कायमै छ । जस्तै– गोरखा केन्द्रबिन्दु बनाएर गएको भूकम्पले पश्चिममा जाने भूकम्पको जोखिम कम गरेन । एउटा केन्द्रबिन्दु भएर गएको भूकम्पले अर्को केन्द्रबिन्दु भएर आउने भूकम्पको जोखिम कम हुँदैन । नेपालभित्र पनि विभिन्न तहमा जाने भूकम्प एकैनासको हुँदैन । पश्चिमतर्फ साना भूकम्प गइरहँदा पूर्वतिर कम छ । 

स–साना धक्काले ठूलो जोखिम कम गर्छन् ?

जम्मा भएको शक्ति लाने भनेको ठूलो भूकम्पले नै हो भन्ने नेपालमा प्रमाणित भइसकेको छ । साना भूकम्पले शक्तिलाई कम नगर्ने होइन, हुन्छ । तर सानो भूकम्पका कारण कति शक्ति जान्छ भन्नेमा ठूलो जोखिम कम भयो कि भएन भन्ने निर्भर हुन्छ । हाम्रामा गइरहेको भूकम्पले ठूलो भूकम्पको शक्ति नगण्य रूपमा मात्र लान्छ । त्यसैले ठूलो भूकम्पको जोखिम यथावत् नै रहन्छ ।