कञ्चनपुर — एउटा दाह्रा नभएको हात्ती (मकुना) । अर्को पुच्छर नभएको मत्ता हात्ती । यी दुवै हात्ती प्रायः सँगै र समूहबाट अलग हिँडछन् । समूहबाट अलग भएका कारण बढी रिसालु र उच्छृंखल पनि छन् । दुवै हात्ती प्रायः बस्ती नजिकैको जंगलमा भेटिन्छन् । साँझ नपर्दै बस्तीमा पस्छन् । घर भत्काउनेदेखि खेतीपाती नोक्सान गर्ने लगायतका गतिविधि गर्दै आएका छन् । 

मंगलबार राती पनि भीमदत्त नगरपालिका १४ बनकट्टीमा महिलाको ज्यान लिने यी दुई मध्येकै पुच्छर नभएको मत्ता हात्ती हो । कच्ची घरसँगै जोडिएको भान्सा भत्काउन थालेपछि ४५ वर्षीया धना विष्ट हेर्नका लागि बाहिर निस्किने बित्तिकै हात्तीले लछारपछार गरेको थियो । त्यसपछि नजिकै रहेको परालको थुप्रोमा लगेर मृत्यु भएपछि मात्रै छाडेको स्थानीय बताउँछन् । 

‘मकुना र पुच्छर नभएको (लिडे) हात्ती निकै उच्छृंखल छन्, तिनको अनुगमन सुरु गरेका छौं,’ शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जका संरक्षण अधिकृत पुरुषोत्तम वाग्लेले भने, ‘दिनमा र राती पनि यी दुई हात्ती कहाँ कहाँ पुग्छन्, सबै अनुगमन भइरहेको छ ।’ उनले समूहबाट छुट्टिएका हात्ती उग्र हुने भएकाले त्यसबाट बस्तीमा समेत जोखिम हुने बताए । 

हात्ती प्रायः समूहमा हिँड्ने वन्यजन्तु हो । समूहमा वृद्धदेखि वयस्क र छावासम्म सबै सँगै हुन्छन् । समूहमा सबैको सुरक्षा गर्नुपर्ने भएकाले त्यति उग्र देखिँदैन । ‘समूहमा भएका हात्तीले जैविक मार्गमै बढी विचरण गर्छन्, त्यसमा केही अवरोध भए हटाउँछ, तर बस्तीमा पसेर धेरै उग्रता देखाउँदैन,’ वाग्लेले भने, ‘समूहबाट अलग्गिएका वा अलग गरिएकाहरू बढी उग्र हुन्छन्, तिनै बस्तीमा पसेर दुःख दिन्छन् ।’ समूहमा अनुशासनहीन भएपछि कारबाहीस्वरूप अलग गरिन्छ । 

वाग्लेका अनुसार मकुना र मत्ता हात्ती दुवै समूहबाट अलग भएका हुन् । तिनको अहिले निकुञ्जले विभिन्न टोली बनाएर अनुगमन सुरु गरेको हो । रेडियोकलर जडान गरेर अनुमगन गर्नका लागि पनि राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागमा पत्राचार गरिएको उनले बताए । विभागबाट अनुमति नआउँदासम्म प्राविधिकबाटै अनुगमन गरिनेछ । विभागबाट अनुमति आएमा रेडियोकलर जडान गरेर अनुगमन गरिनेछ । 

यी दुई हात्ती अहिले निकुञ्जमा पनि बस्ती नजिकै देखिने गरेका छन् । बेलाबेलामा पनि बस्तीमा पस्ने गरेका छन् । यसकारण सुत्ने कोठामा खाद्यान्न राख्न नहुने र रातीको समयमा घरबाहिर निस्कन नहुने संरक्षणकर्मीहरू बताउँछन् । हात्ती खाद्यान्न खान आउने भएकाले खाद्यान्नसागै बस्दा जोखिम बढी हुन्छ ।