बैतडी — पञ्चेश्वर गाउँपालिका–२ डिम्बरका ३४ वर्षीय प्रेम मंगोलाको मोबाइलमा हरेक दिन बिहानै घण्टी बज्छ । उनलाई प्रायः एउटै प्रश्न हुन्छ, ‘आज किस्ती (डुंगा) चालु छ कि बन्द ?’ प्रेमले नदीको सतह खुट्याएर जवाफ दिन्छन्, ‘चालु छ आउनुस्’ । वर्षात्को समयमा प्रेमको मोबाइलमा अधिकांश यस्तै फोन आउँछन् ।

हिउँदमा महाकाली नदीमा पानीको बहाव कम हुने भएकाले जति बेला पनि डुंगा वारपार गर्न सकिन्छ । वर्षात्मा बहाव उच्च हुने भएकाले दैनिक डुंगा चलाउन सकिँदैन । जलस्तर हेरेर मात्र डुंगा चलाउनुपर्ने हुनाले यात्रु फोनबाट सोधेर मात्र आउने गरेका छन् । 

भारत सीमावर्ती बैतडीको तल्लोस्वराड क्षेत्रमा महाकाली नदी तर्न पुल छैन । बल्ल सडक पुगेको यो क्षेत्रका बासिन्दा किनमेल, उपचारलगायतमा भारतीय बजारमा निर्भर छन् । त्यहाँ सडक, बिजुलीदेखि बजार र अन्य विकासका पूर्वाधार पुगेका छन् । नदी छेउ बस्ती भएका स्थानीय अझै पनि मेलापातदेखि किनमेल र भेटघाटका लागि भारततिर जाने गरेका छन् । यहाँका प्रायः सबैको वारिपारि नाता सम्बन्ध छ ।

पञ्चेश्वर र शिवनाथ गाउँपालिकाका नौवटा घाटमा महाकाली तर्न एक मात्र साधन हो, किस्ती (डुंगा) । हिउँदमा केही ठाउँमा ट्युबबाट पनि वारपार गराइन्छ । 

पालिकाहरूले महाकालीमा डुंगाबाट वारपार गराउन घाट (तारउतार) ठेक्का नै लगाउने गरेका छन् । गत आर्थिक वर्षमा पञ्चेश्वर गाउँपालिकाले ६ वटा घाटको ३ लाख ५५ हजारमा ठेक्का सम्झौता गरेको थियो । चालु आर्थिक वर्षमा अहिलेसम्म ठेक्का आह्वान गरेको छैन । 

यस्तै शिवनाथ गाउँपालिकाले गत आर्थिक वर्षमा २ वटा घाटको १ लाख ५५ हजारमा ठेक्का सम्झौता गरेको थियो । चालु आर्थिक वर्षमा १ लाख ८० हजारमा ठेक्का आह्वान गरेको छ । गाउँपालिकाले प्रत्येक वर्ष ५ देखि १० प्रतिशत रकम घाटका ठेक्कामा बढाउने गर्छ । 

प्रेमले महाकालीको भेलमा जोखिम मोलेर डुंगा चलाएको एक दशक नाघिसक्यो । उनको गाउँ डिम्बर महाकाली छेउमै छ । सानैदेखि नदी छेउछाउ खेल्दा उनले डुंगा चलाउन सिकेका थिए । परिवारको आर्थिक अवस्था कमजोर भएका कारण कक्षा ६ मा पढ्दाताका उनी कामको खोजीमा भारतको पञ्जाब पुगे । पञ्जाबमा एक भारतीयको घरमा सात वर्ष काम गरेर फर्केपछि उनले डुंगा चलाउन सुरु गरेका हुन् । हिउँदमा नदी घटेका बेला उनी एक्लै डुंगा चलाउँछन् । वर्षात्मा थप तीन जना मिलेर चलाउने गर्छन् ।

प्रेम कहिले आफै ठेक्का लिएर त कहिले अरू ठेकेदारकोमा चलाउँछन् । उनलाई डुंगा चलाउन मात्रै होइन बनाउन पनि आउँछ । ‘अर्काको ठाउँमा गएर काम गर्नॅभन्दा, यहीँ महाकालीमा पसिना बगाउँदा आनन्द आउँछ । वर्षौंदेखि रोजीरोटी यसैले दिएको छ,’ उनले भने । कहिलेकाहीं माछा मारेर पनि बेच्ने गर्छन् ।

पञ्चेश्वर–४ का २५ वर्षीय सुरेन्द्र चन्द पनि यही काम गर्छन् । महाकालीमा डुंगाबाट वारपार गराउने उनी परिवारका तेस्रो पुस्ता हुन् । उनका हजुरबुबा, बुबाले पनि सोही गाउँको हल्दुविनायक घाटमा वारपारको काम गर्दै आएका थिए । बुबाको मृत्यु भएपछि डुंगा चलाउने जिम्मा सुरेन्द्रको काँधमा आएको थियो । कक्षा १० सम्म अध्ययन गरेका सुरेन्द्र भारतको एक होटलमा काम गरेर फर्केपछि डुंगा चलाउने काम थालेका हुन् । 

‘हिउँदमा एक्लैले चलाउन सकिन्छ । कसैलाई दिनु पर्दैन, चोखो आफ्नो कमाइ हुँदा बचत पनि हुन्छ,’ उनले भने, ‘वर्षात्मा थप दुई जना राखेर चलाउनुपर्छ । जे होस् खर्च त चलेकै हुन्छ ।’ सहयोगीको खानाखाजा व्यहोरेर दैनिक आठ सय रुपैयाँ ज्याला दिनुपर्छ । डुंगाबाट एक जना (एक पटक) तारेको हिउँदमा ८० रुपैयाँ र वर्षात्मा २ सय रुपैयाँ लाग्छ । ठूलो झोला वा सरसामान भए सहमतिमा भाउ तय गरिन्छ । डुंगामा एक पटकमा १० देखि १५ जनालाई तार्न (वारपार) सकिन्छ । 

शिवनाथ गाउँपालिका–१ का ३८ वर्षीय उदयसिंह साउदले महाकालीमा डुंगा चलाउन थालेको १३ वर्षभन्दा बढी भइसक्यो । ‘गत वर्ष शिवनाथको नागर्जॅन घाटको ठेक्का मेरो थियो । ६ जनाको घर खर्च चलाएको छु,’ साउदले भने । उनका बुबाले पनि यसै घाटमा डुंगा चलाउँदै आएका छन् । 

१० वर्ष नियमित आफैं ढोयाघाटमा ठेकेदार भएर डुंगा चलाएका पञ्चेश्वर–२ का ४४ वर्षीय गोपाल चन्दको पनि बेग्लै कथा छ । १३ वर्षकै उमेरमा कामको खोजीमा गएका उनी २१ वर्षसम्म भारतको विभिन्न ठाउँमा बसे । ८ वर्षदेखि उनी आफैं ठेक्का लिएर डुंगा चलाइरहेका छन् । उनी एक कार्यकाल वडा सदस्य पनि भए । जनप्रतिनिधि हुँदा पनि उनले डुंगा चलाउन छाडेनन् । 

पाटन–पञ्चेश्वर सडकमा नियमित गाडी चल्न थालेपछि डुंगामा वारपार गर्नेको संख्या घटेको उनीहरू बताउँछन् । सडक नहुँदा शिवनाथ र पञ्चेश्वर गाउँपालिकाभरिका बासिन्दा भारत मात्र होइन, तराईतिर (कैलाली–कञ्चनपुर) जान पनि यसै बाटो हिँड्थे । स्थानीय व्यापारी पनि भारतबाट डुंगामा तारेरै सामान ल्याउँथे । अहिले प्रायः गाउँनजिक सडक पगेपछि डुंगाको जोखिमपूर्ण यात्रा गर्नेको संख्या एकदम घटेको छ । 

‘व्यापारीले त सामान ल्याउन पटक्कै छोडिसके, तराईतिर पनि नेपालबाटै बस चढेर जान्छन्,’ उदयसिंह साउँदले भने, ‘हिउँदमा मजदुरी गर्न भारत जाने र छेउछाउका मेलापातदेखि भेटघाटमा जानेले मात्र डुंगा चलेको छ न त अब बन्द हुने अवस्थामा छ ।’ 

स्थानीयले सिमल, सल्लाको काठबाट आफै डुंगा बनाउँछन् । एउटा डुंगा बनाउन एक लाख बढी खर्च हुन्छ । डुंगालाई राम्रो जतन गरेर चलाए ३ वर्ष धान्ने डुंगा चालक बताउँछन् । डुंगामा वारपार गराउँदा कैयौं पटक दुर्घटना पनि भएका छन् । त्यसैले तल्लोस्वराड क्षेत्रलाई भारतसित जोड्न महाकालीका तीन ठाउँमा झोलुंगे पुल बनाउनुपर्ने माग स्थानीयले गर्दै आएका छन् । ‘पञ्चायतदेखि अहिलेसम्म झोलुंगे पुलको माग गर्दै आएका छौं,’ पञ्चेश्वरका स्थानीय ७४ वर्षीय भवानी चन्दले भने, ‘पुल कहिले बन्ने हो थाहा छैन ।’