मकै बेचेर चामल !

कान्तिपुर संवाददाता

(डोटी) — गणेशकाँडा मगर समुदायको बाक्लो बस्ती भएको ठाउँ । केआईसिंह गाउँपालिका १ मा पर्ने गणेशकाँडा उच्च लेकाली भेक हो । सिँचाइको व्यवस्था नभएकाले यहाँ धान उत्पादन हुँदैन । मकैका लागि भने उर्वर मानिन्छ ।

गणेशकाँडामा रहेको रामेश्वर आधारभूत विद्यालयका शिक्षक भरत मगरका अनुसार एउटा परिवारले वार्षिक १० क्विन्टलभन्दा बढी मकै उत्पादन गर्छन् । तर भात खान बानी परेका स्थानीय सस्तोमा मकै बेचेर महँगोमा चामल किन्छन् । ‘प्रतिकिलो २०/२२ रुपैयाँमा मकै बिक्री हुन्छ,’ उनले भने, ‘५० रुपैयाँ किलोमा चामल किन्छौं । धेरैले मकै बेचेर चामल किनेर खान्छन् ।’


कोदो, फापर, आलु उत्पादन हुने भए पनि स्थानीयले लगाउँदैनन् । चामलले दिनेभन्दा बढी पोषिलो ती कृषिजन्य वस्तुमा पाइने भए पनि स्थानीयले भातै मन पराउने भएकाले चामल किनेर खाने गरेको किस्ने मगर बताउँछन् । ‘चामल प्रतिकिलो बजारबाट ल्याउँदा ५० भन्दा तल पाइन्न,’ उनले भने, ‘कहिलेकाँही मकै कोदो खाने गरे पनि धेरैले चामल किनेरै खाने गरेका छौं ।’


विगतमा अधिकांशले मकै, कोदो, फापर, जौं पकाएर जीवन गुजारा गरेको ६३ वर्षीया लीलादेवी मगर सम्झिन्छन् । ‘लेकमा उहिल्यैदेखि मकै, कोदो धेरै फल्ने हो,’ उनले भनिन्, ‘तर धान हुँदै नहुने । कहिलेकाँही चाडपर्वका बेला मात्र भात खान पाइन्थ्यो । नत्र कोदो मकै नै हो ।’ चाडपर्वका बेला पनि ठकुरी बाहुनहरूका खेतमा फल्ने धान किसानी मजदुरी गरि काम गरिदिएपछि मात्र चामल पाइने अवस्था रहेको उनी बताउँछिन् ।


२०४० पछि जन्मेका युवा पिँढीहरू मकै, कोदोलाई खाना नै मान्दैनन् । स्वाद नरुचाउने भन्दा पनि सामाजिक रुपमा अपहेलना महसुस गर्ने भएकाले धेरैले भात खाने गरेको स्थानीय शिक्षक ईश्वर ओझा बताउँछन् । डोटीमा गणेशकाँडाको मकै अत्यन्त स्वादिलो र पोषिलो मानिने गरिन्छ । मंसिरसम्म यहाँ हरियो मकै पोलेर खान पाइन्छ । घरका आँगन अगाडी पहेंला मकैहरू झुन्ड्याइएका भेटिन्छ । आर्थिक तथा सामाजिक रुपले पछाडी परेका मगर समुदायको संस्कृति र परम्परा जोगाउन केआईसिंह गाउँपालिकाले योजना बनाइरहेको वडाध्यक्ष कृष्ण बमले बताए । ‘उहाँहरूको खानपान र रहनसहन अझै पनि परम्परागत छ । खानपानका ब्यवहार सुधारेर पर्यटन क्षेत्र बनाउने योजनामा छौं,’ उनले भने, ‘चामल होइन मकै, कोदो र ढिँडो नै पाउने गाउँका रुपमा विकसित गर्दैछौं ।’


फाइबर, आइरन, फस्फोरस जस्ता प्रोटिनको मात्रा धेरै हुनुका साथै मकै पाचनका लागि राम्रो हुने भएकाले लेकाली क्षेत्रमा स्वास्थ्यका लागि चामल भन्दा मकै उपयुक्त हुने जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालय प्रमुख रमेश मलासी बताउँछन् । उनले भने, ‘चामल खाएर बिग्रने त होइन तर बजारको चामलभन्दा स्थानीय अन्न खानु राम्रो हो ।’


प्रकाशित : मंसिर ९, २०७६ ११:४२
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

महर बस्तीमा छाक टार्नै मुस्किल

तृप्ति शाही

(बैतडी) — दोगडाकेदार गाउँपालिकाको मुख्य बजार खोचलेकबाट ५ किमि टाढा वडा ४ मा खम्तोला बस्ती छ । सडकछेउमै रहेको त्यस बस्तीमा दलित समुदायका ८ परिवारको बसोबास छ । 

शनिबार अपराह्नतिर खम्तोलामा ८/९ बालबालिका जंगलबाट दौडेर आउँदै थिए । काँधमा कुटो, कोदालो बोकेका उनीहरू तरुल खनेर आएका थिए । खाद्यान्न उत्पादन गर्ने जमिन नहुँदा यहाँका बालबालिका बिदाको दिन खानेकुरा खोज्न जंगल पस्छन् । तरुललगायत जंगली फल (कन्दमूल) ल्याएर छाक टार्नुपर्ने उनीहरूको बाध्यता छ ।

‘खेती गर्ने जमिन नहुँदा विद्यालय बिदा भएको दिन बालबालिकाले पनि जंगलबाट खानेकुराहरू ल्याउँछन्,’ स्थानीय शेरेराम महरले भने, ‘अलि ठूलो हुनासाथ भारततर्फ मजदुरी गर्न हिँड्छन् ।’ कतिपय दिन त उनीहरू विद्यालयसमेत जान पाउँदैनन् ।

पानी पर्दा चुहिने र घाम पनि राम्रोसँग नछेक्ने उनीहरूका घरहरू छन् । तर कमाइ खाने जग्गा भने छैन । जमिन नभएका उनीहरू अरूकै काम गरेर जीवन निर्वाह गरिरहेका छन् । आरन, सिलाइ–कटाइ, फर्निचरको काम गरी ८ जनाको परिवार पाल्दै आएका ३९ वर्षीय रामिराम महरले बताए । उनले भने, ‘हाम्रो जग्गा जमिन छैन । डेरामा बसे जस्तै हो । घरबाहेक केही छैन । अरूकै काम गरेर खाने हो । सागसब्जी लगाउने जमिन पनि छैन ।’ बाजेहरू कहाँबाट आएर बसेका हुन् भन्नेसमेत थाहा नपाएको उनले बताए । पछि आफूहरूको आर्थिक अवस्थाले अन्त गएर जमिन किनेर बस्न नसकिने हुँदा गुजाराको जिन्दगी बिताइरहेको उनको दु:खेसो थियो । रमिराम भन्छन्, ‘अरूकै ज्याला मजदुरी गरी जीवन गुजारा चलाउने परिवार हौं । काम पाए पैसा आयो, नत्र भने छाक टार्नै मुस्किल हुन्छ ।’

हालसम्म जग्गा पाउने आशैआशमा वर्षौं बिताएको उनीहरूको भनाइ छ । स्थानीय सरकारले पनि आफूहरूका समस्यामा कुनै वास्ता नगरेकामा उनीहरूको दुखेसो छ । निर्वाचनका बेला मात्र आफ्नो टोलमा नेताहरू देख्न पाइने उनले बताए । ‘चुनावका बेला जमिन दिने, घर बनाइदिने नेताहरूले आश देखाउँछन्,’ रमिरामले भने, ‘जितिसकेपछि कसैले फर्केर हेर्दैनन् ।’

तरकारी लगाउने बारीसमेत नभएको दु:खेसो बिसाउँदै २४ वर्षीय हीरा महरले बालबच्चालाई पढाउनसमेत मुस्किल पर्छ । ‘श्रीमान् एक्लैले अरूको काम गरी परिवार पाल्नुपर्छ,’ उनले भनिन् ।

काम गरेको ज्याला खलो लिएर पनि आफूहरूको गुजारा चलेको मानमति महर बताउँछिन् । श्रीमानले फलामका कुटो, हँसिया बनाएबापत अन्य समुदायले खलो, पैसा दिने गरेको उनले सुनाइन् । पहिरोको जोखिममासमेत रहेको उक्त बस्तीको तलबाट भिरालो जमिन भएकाले बर्खामा त्रास हुन्छ । ठूलो वर्षा हुँदा बगाउँछ कि भन्ने पीर उनीहरूलाई छ । पानीको पाइप ठाउँठाउँमा टुटेकोले खानेपानी अभाव उस्तै छ ।

प्रकाशित : मंसिर ९, २०७६ ११:४१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×