नेपाली समाज राजनीतिक, शैक्षिक, प्रशासनिक र सामाजिक सबै क्षेत्रमा तीव्र गतिमा प्रविधिको प्रयोग, वैदेशिक आकर्षण र भौतिक समृद्धितर्फ उन्मूख देखिन्छ । तर भौतिक र प्रतिस्पर्धाको यो दौडधूपभित्र नैतिकताको मूलभूत पक्ष भने ओझेलमा पर्दै गएको छ ।
विद्यालयमा पढाउने शिक्षकदेखि संसद्का प्रतिनिधि, अस्पतालमा काम गर्ने चिकित्सकदेखि आस्था र विश्वासको केन्द्र बन्नुपर्ने अदालतमा समेत शृंखलाबद्ध रूपमा नैतिक मूल्यको ह्रास भइरहेको अनुभूति भइरहेको छ ।
राजनीतिक दलहरू देश र जनताको सेवा गर्ने पवित्र उद्देश्यले स्थापना भएका हुन् । तर तिनै संस्था भ्रष्टाचार, सौदाबाजी र सत्तालिप्साको अखडामा परिणत हुँदै गइरहेका छन् । त्यसको नेतृत्व वर्ग गुट, उप–गुट, झूट, प्रपञ्च र आत्मकेन्द्रित भाषणमा रमाउँदा समाजले क्रमशः आदर्श खोज्ने ठेगाना नै हराउँदै गएको छ । अर्कोतर्फ शिक्षालय ज्ञानको मन्दिर बन्नुको सट्टा नतिजामुखी अंकको व्यापार र नाफाको थलो बनिरहेका छन् । यी सबैलाई निगरानी गर्ने जिम्मेवारी बोकेको सञ्चार क्षेत्रसमेत विचार र विवेकको प्रकाश बोकेर हिँड्ने होइन कि सनसनीखोज, भाइरल र बिकाउ शीर्षककै पछि दौडिन थालेका छन् । यस्तो अवस्थाले गर्दा समाज जानी–नजानी एउटा गहिरो नैतिकताको खडेरीभित्र फस्दै गइरहेको प्रतीत हुन्छ ।
अब प्रश्न उठ्छ– के यसको समाधान छैन त ? पक्कै छ । समाधानको पहिलो खुड्किलो हो– नैतिक शिक्षाको संस्थागत पुनःसंरचना । यसका लागि पाठ्यक्रममा सामाजिक संस्कार, दायित्वबोध र मानवताकेन्द्रित शिक्षालाई महत्त्वका साथ समावेश गर्नु आवश्यक छ । अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो– नैतिक नेतृत्वको अभावको अन्त्य । यस्तो बेलामा राजनीतिज्ञ, शिक्षाविद्, प्रशासकलगायत सबै सार्वजनिक निकायको जिम्मेवारमा रहेकाहरूले जीवन्त नैतिक उदाहरण प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ । अनि सामाजिक सञ्जाल, सञ्चारमाध्यम र शैक्षिक संस्थाहरूले पनि यस्ता नैतिक चरित्रलाई प्राथमिकताका साथ प्रस्तुत गर्नु जरुरी छ ।
त्यसका साथै राम्रो काम गर्नेलाई पुस्कार र गलत गर्नेलाई प्रचलित कानुनबमोजिम दण्डसजायको सुनिश्चितता अपरिहार्य छ । अर्थात् गलत गर्ने जोसुकैले सजाय पाउँछ भन्ने विश्वसनीयता कायम नभएसम्म समाजमा नैतिकता प्रोत्साहित हुँदैन । त्यसैगरी सही गर्नेहरूलाई सार्वजनिक सम्मान र प्रेरणा दिने खालको संस्कृतिको विकास पनि उत्तिकै जरुरी छ ।
अब नैतिकतालाई केवल व्यक्तिगत आचरणमा मात्र सीमित नराखी सामूहिक चेतनाको प्राथमिक मुद्दा बनाउन सकियो भने मात्र समाज र देशलाई यसको खडेरीबाट मुक्त गराउन सकिन्छ । किनकि आखिर भौतिक विकासको अन्तिम बिन्दु भनेकै सामाजिक आत्मसन्तुष्टि हो । अतः नैतिक धरातलको जग मजबुत बनाएर सामाजिक चेतनाको संकटकाल नहटाएसम्म हामीले सोचेजस्तो सामाजिक आत्मसन्तुष्टि प्राप्त हुँदैन ।
– टेकेन्द्र अधिकारी, विराटनगर
