कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) को विस्तारसँगै विश्वभर डेटा सेन्टर, क्लाउड कम्प्युटिङ, उच्च कार्यसम्पादन कम्प्युटिङ र ऊर्जा पूर्वाधारमाथिको बहस तीव्र बनेको छ । एआईले अब केवल प्रविधि क्षेत्रलाई होइन– बैंकिङ, स्वास्थ्य, शिक्षा, कृषि, उद्योग, सार्वजनिक सेवा, सुरक्षा, सञ्चार र पुँजी बजारलाई समेत रूपान्तरण गर्न थालेको छ । त्यसैले एआईको प्रश्न अब कुनै एउटा सफ्टवेयर वा एप्लिकेसनको प्रश्न मात्रै रहेन– देशको उत्पादकता, प्रतिस्पर्धा, डेटा सुरक्षा र आर्थिक भविष्यसँग जोडिएको प्रश्न बनेको छ ।

नेपालमा पनि एआई र डेटा सेन्टरसम्बन्धी चर्चा बढ्नु सकारात्मक संकेत हो । नेपालसँग स्वच्छ जलविद्युत्, तुलनात्मक रूपमा अनुकूल मौसम, पानीका स्रोत, भौगोलिक विविधता तथा डिजिटल पूर्वाधार विस्तारको प्रचुर सम्भावना छ । विश्वका धेरै देश ऊर्जा अभाव, उच्च तापक्रम, पानीको सीमितता र भूमि व्यवस्थापनको चुनौतीसँग जुधिरहेका बेला नेपालका यी प्राकृतिक विशेषताले अवसरको आधार अवश्य दिन्छन् ।

तर, अवसरको आधार हुनु र अवसरलाई आर्थिक लाभमा रूपान्तरण गर्न सक्नु एउटै विषय होइन । ऊर्जा, पानी, जमिन र चिसो मौसमले कुनै परियोजनालाई सम्भव बनाउन सक्छन्, तर तिनले मात्रै कुनै देशलाई एआई अर्थतन्त्रको अर्थपूर्ण सहभागी बनाउँदैनन् । त्यसका लागि स्पष्ट रणनीति, उपयुक्त नीति, भरपर्दो कनेक्टिभिटी, डेटा शासन, प्राविधिक जनशक्ति, दीर्घकालीन पुँजी र कार्यान्वयन क्षमता आवश्यक पर्छ ।

रणनीतिक प्रस्ताव
विश्वका विभिन्न देशले एआई र डिजिटल पूर्वाधारमा फरक–फरक आधारमा आफ्नो स्थान बनाइरहेका छन् । अमेरिकाको शक्ति केवल ऊर्जा वा डेटा सेन्टरमा होइन– प्रविधि अनुसन्धान, विश्वस्तरीय विश्वविद्यालय, ठूलो बजार, पुँजी, क्लाउड प्लेटफर्म र नवप्रवर्तनको इकोसिस्टममा छ । नर्डिक देशहरूले स्वच्छ ऊर्जा र चिसो मौसमलाई भरपर्दो पूर्वाधार, स्थिर नीति र लगानीकर्ताको विश्वाससँग जोडेका छन् ।

खाडी मुलुकहरूले सार्वभौम कोष, तीव्र निर्णय क्षमता र विश्वव्यापी साझेदारीमार्फत एआई पूर्वाधारमा ठूलो लगानी गरिरहेका छन् । सिंगापुर र मलेसियाले कनेक्टिभिटी, बजार पहुँच, संस्थागत क्षमता र क्षेत्रीय व्यापारिक केन्द्रको पहिचानलाई उपयोग गरिरहेका छन् । भारतले ठूलो डिजिटल बजार, विशाल प्रयोगकर्ता आधार, प्रविधि जनशक्ति र तीव्र रूपमा बढिरहेको उद्यमशीलता इकोसिस्टमलाई आफ्नो बल बनाइरहेको छ ।

यसबाट नेपालका लागि एउटा स्पष्ट पाठ निस्कन्छ– देशले आफ्नो प्राकृतिक स्रोत मात्रै गन्ने होइन, तिनलाई जोडेर विश्वसनीय र प्रतिस्पर्धी रणनीतिक प्रस्ताव निर्माण गर्नुपर्छ । नेपालको प्रस्ताव के हुन सक्छ ? स्वच्छ ऊर्जा, जिम्मेवार डिजिटल पूर्वाधार, डेटा सुरक्षा, क्षेत्रीय सेवा क्षमता, नेपाली तथा दक्षिण एसियाली आवश्यकतासँग मेल खाने एआई समाधान र क्रमिक रूपमा विकसित हुने कम्प्युटिङ इकोसिस्टम– यी सबैको संयोजन नेपालका लागि सम्भावित आधार हुन सक्छन् ।

नेपाललाई किन चाहिन्छ एआई पूर्वाधार ?

विदेशी कम्पनीलाई डेटा सेन्टर बेच्ने दृष्टिले मात्रै एआई पूर्वाधारबारे सोच्नु पर्याप्त हुँदैन । नेपाललाई एआई–रेडी डिजिटल पूर्वाधार सबैभन्दा पहिले आफ्नै आवश्यकताका लागि चाहिन्छ ।

आज बैंक, बिमा कम्पनी, भुक्तानी सेवा प्रदायक, दूरसञ्चार कम्पनी, सरकारी निकाय, अस्पताल, शैक्षिक संस्था, उद्योग र साना–मझौला उद्यमको डेटा र डिजिटल सेवा निर्भरता बढ्दै गएको छ । भविष्यमा यी संस्थाले एआई आधारित जोखिम विश्लेषण, ग्राहक सेवा, ठगी पहिचान, रोग निदान सहयोग, व्यक्तिगत शिक्षा, कृषि परामर्श, भाषा प्रविधि, यातायात व्यवस्थापन र निर्णय सहयोग प्रणाली प्रयोग गर्नेछन् ।

नेपालसँग स्वच्छ जलविद्युत्, तुलनात्मक रूपमा अनुकूल मौसम, पानीका स्रोत, भौगोलिक विविधता तथा डिजिटल पूर्वाधार विस्तारको प्रचुर सम्भावना छ । यस्ता प्रणाली सञ्चालन गर्न सुरक्षित डेटा भण्डारण, क्लाउड सेवा, ब्याकअप तथा डिजास्टर रिकभरी, उच्च कार्यसम्पादन कम्प्युटिङ र आवश्यकतानुसार ग्राफिक्स प्रोसेसिङ युनिटजस्ता क्षमता चाहिन्छ । यदि यी सबै क्षमता देशभित्र क्रमिक रूपमा विकास भएनन् भने नेपालका संस्थाहरू बाह्य क्लाउड र कम्प्युटिङ सेवामाथि अझ बढी निर्भर हुनेछन् ।

अन्तर्राष्ट्रिय सेवा प्रदायकको प्रयोग गलत होइन । उनीहरू आधुनिक डिजिटल अर्थतन्त्रका आवश्यक साझेदार हुन् । तर, राष्ट्रिय रूपमा महत्त्वपूर्ण डेटा, सार्वजनिक सेवा, वित्तीय प्रणाली र संवेदनशील उद्यमिक सूचना पूर्ण रूपमा बाह्य पूर्वाधारमा निर्भर रहनु दीर्घकालीन रूपमा विवेकपूर्ण नहुन सक्छ । घरेलु क्षमता विकासले डेटा गोपनीयता, डेटा सार्वभौमिकता, सेवा निरन्तरता र साइबर लचकता बढाउन मद्दत गर्छ ।

सिर्जनासँग जोड्ने अवसर

नेपालको ऊर्जा बहस लामो समयसम्म उत्पादन, प्रसारण र खपतको सन्तुलनमा केन्द्रित रह्यो । यो स्वाभाविक पनि हो । तर, अब प्रश्न केवल कति विद्युत् उत्पादन भयो भन्ने होइन, त्यसबाट देशभित्र कति उच्च मूल्य सिर्जना भयो भन्ने पनि हो । विद्युत् निर्यात गर्नु महत्त्वपूर्ण छ । यसले बजार, राजस्व र क्षेत्रीय ऊर्जा सहकार्यको अवसर दिन्छ । तर, उपलब्ध स्वच्छ ऊर्जाको एक हिस्सा देशभित्र उच्च मूल्य सिर्जना गर्ने उद्योग र सेवामा प्रयोग गर्न सकियो भने त्यसको आर्थिक प्रभाव अझ व्यापक हुन सक्छ । डेटा सेन्टर, क्लाउड सेवा, डिजिटल वित्त, एआई कम्प्युटिङ, सफ्टवेयर सेवा, अनुसन्धान र डिजिटल सार्वजनिक सेवाले ऊर्जा प्रयोग मात्रै गर्दैनन्– तिनले दक्ष रोजगारी, ज्ञान, सेवा निर्यात, कर आधार र नयाँ उद्यम सिर्जना गर्न सक्छन् ।

नेपालले एकातिर कम मूल्यमा विद्युत् निर्यात गर्ने र अर्कोतिर क्लाउड भण्डारण, कम्प्युटिङ, सफ्टवेयर तथा डिजिटल सेवाका लागि विदेशी मुद्रामा ठूलो रकम बाहिर पठाउने अवस्थालाई रणनीतिक रूपमा हेर्नुपर्छ । घरेलु डिजिटल पूर्वाधारले यो निर्भरता पूर्ण रूपमा हटाउँदैन, तर यसको केही अंशलाई देशभित्र मूल्य सिर्जना गर्ने दिशामा मोड्न सक्छ ।

अमेरिकी सन्दर्भ, नेपालको यथार्थ
डेटा सेन्टर विस्तारसँग सम्बन्धित ऊर्जा, पानी, आवाज, वातावरण र स्थानीय समुदायमाथिको प्रभावसम्बन्धी प्रश्नहरू महत्त्वपूर्ण छन् । तिनलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन । तर, नेपालको सन्दर्भलाई अमेरिकाजस्ता हजारौं मेगावाट स्तरमा एआई डेटा सेन्टर विस्तार गरिरहेका बजारसँग प्रत्यक्ष तुलना गर्नु पनि सही विश्लेषण हुँदैन ।

अमेरिकामा बहुगिगावाट स्तरका डेटा सेन्टरहरू सञ्चालनमा छन् । र, थप क्षमता निर्माणको क्रममा छ । यस्तो स्तरको विस्तारले ऊर्जा प्रणाली, पानी, भूमि, आवाज र स्थानीय पूर्वाधारमा दबाब सिर्जना गर्नु स्वाभाविक हो । त्यसैले त्यहाँ वातावरणीय तथा स्रोत व्यवस्थापनसम्बन्धी बहस तीव्र हुनु उचित छ ।

नेपालको अवस्था फरक छ । यहाँको डिजिटल पूर्वाधार बजार अझै प्रारम्भिक चरणमै छ । नेपालको प्राथमिक आवश्यकता विशाल हाइपरस्केल क्याम्पस निर्माण गर्नु होइन– सुरक्षित, ऊर्जा–दक्ष, चरणबद्ध र बजारको वास्तविक मागसँग मेल खाने घरेलु डिजिटल क्षमता निर्माण गर्नु हो ।

यसको अर्थ वातावरणीय प्रश्नहरू असान्दर्भिक छन् भन्ने होइन । बरु नेपालले विश्वका अनुभवबाट सुरुदेखि नै सिक्नुपर्छ– ऊर्जा दक्षता, पानीको जिम्मेवार उपयोग, ध्वनि नियन्त्रण, स्थान छनोट, समुदायसँग संवाद, साइबर सुरक्षा र आपत्कालीन तयारीलाई डिजाइनकै भाग बनाउनुपर्छ । तर, फरक सन्दर्भको डर आयात गरेर प्रारम्भिक सम्भावनालाई नै रोक्नु पनि बुद्धिमानी हुँदैन ।

जलविद्युत्बाट सिक्नुपर्ने पाठ

नेपालको जलविद्युत् यात्राले एउटा महत्त्वपूर्ण शिक्षा दिन्छ । विगतमा नीति अनिश्चितता, ढिलाइ, लगानी अभाव र जोखिमप्रतिको अत्यधिक डरले विद्युत् उत्पादन तथा प्रसारण विस्तारमा पर्याप्त गति आउन सकेन । त्यसको मूल्य देशले लोडसेडिङ, उत्पादनशीलता ह्रास र अवसर गुमाएर चुकायो ।

पछि उत्पादन क्षमता र प्रसारण पूर्वाधार बढ्दै जाँदा नेपालले आफ्नै ऊर्जा आवश्यकता पूरा गर्ने दिशामा प्रगति गर्‍यो । यसले विद्युतीय सवारीसाधन, विद्युतीय खाना पकाउने, उद्योगको विद्युतीकरण र नयाँ ऊर्जा–आधारित व्यवसायका लागि पनि ढोका खोल्यो ।

यसको अर्थ जोखिमलाई बेवास्ता होइन– जोखिम पहिचान गरेर, उचित नियमन र जिम्मेवार लगानीमार्फत समयमै पूर्वाधार निर्माण गर्नु हो । एआई पूर्वाधारमा पनि यही दृष्टिकोण आवश्यक छ । अवसर परिपक्व भएपछि मात्रै सोच्ने हो भने बजार, प्रविधि, प्रतिभा र पुँजी अरूले नै कब्जा गरिसकेका हुन सक्छन् ।

नेपालका लागि चरणबद्ध मार्ग

नेपालले एआई पूर्वाधारमा एकै पटक विशाल लक्ष्य घोषणा गर्नु आवश्यक छैन । आवश्यक विषय हो– स्पष्ट र चरणबद्ध मार्ग ।

पहिलो चरणमा सुरक्षित स्थानीय डेटा सेन्टर, क्लाउड सेवा, सरकारी तथा वित्तीय संस्थाका लागि डिजास्टर रिकभरी, साइबर सुरक्षा र डेटा होस्टिङ क्षमता विस्तार गर्न सकिन्छ । दोस्रो चरणमा एआई–रेडी र्‍याक, जीपीयू आधारित कम्प्युटिङ, अनुसन्धान तथा उद्यमका लागि साझा कम्प्युट क्षमता, नेपाली भाषा तथा स्थानीय समस्यामा केन्द्रित एआई अनुप्रयोगको विकासलाई प्रोत्साहन दिन सकिन्छ । तेस्रो चरणमा माग, कनेक्टिभिटी, जनशक्ति र लगानीको आधार बलियो हुँदै जाँदा क्षेत्रीय सेवा र उच्च मूल्यका डिजिटल निर्यातको सम्भावना खोज्न सकिन्छ ।

यसका लागि सरकारले एआई र डेटा पूर्वाधारलाई केवल सूचना प्रविधि विषयका रूपमा होइन– ऊर्जा, उद्योग, वित्त, शिक्षा, सुरक्षा र डिजिटल शासनसँग जोडिएको राष्ट्रिय पूर्वाधारका रूपमा हेर्नुपर्छ । स्पष्ट डेटा शासन, पारदर्शी नियमन, भरपर्दो कनेक्टिभिटी, ऊर्जा आपूर्तिको पूर्वानुमेयता, लगानीमैत्री वातावरण, प्राविधिक जनशक्ति विकास र सार्वजनिक–निजी सहकार्य आवश्यक छ ।

एआई अर्थतन्त्रमा सहभागी हुने सम्भावना नेपालसँग छ । स्वच्छ ऊर्जा, प्राकृतिक वातावरण र बढ्दो डिजिटल आवश्यकता यसका महत्त्वपूर्ण आधार हुन् । तर, यी आधारलाई अवसरमा बदल्न स्पष्ट सोच, जिम्मेवार नीति, संस्थागत क्षमता र चरणबद्ध कार्यान्वयन आवश्यक छ ।

नेपालले भोलि नै विश्वकै ठूलो एआई डेटा सेन्टर गन्तव्य बन्ने दाबी गर्नुपर्दैन । तर, नेपालले बाहिर बनेको एआई मात्रै प्रयोग गर्ने उपभोक्ता भएर पनि बस्नु हुँदैन । आफ्नै आवश्यकता, डेटा सुरक्षा, आर्थिक मूल्य सिर्जना र दीर्घकालीन प्रतिस्पर्धाका लागि आवश्यक डिजिटल तथा एआई पूर्वाधार निर्माण सुरु गर्नुपर्छ ।