नेपालमा विश्वविद्यालयको सुधारका बारेमा विभिन्न कोणबाट विश्लेषण र बहस भइरहेका छन् । विश्वविद्यालयका समस्या बहुआयामिक छन् । सार्वजनिक बहसमा राज्यको कमजोर लगानी, स्पष्ट नीतिको अभाव र चरम दलीयकरणले गर्दा विश्वविद्यालयले सोचेजस्तो गति लिन नसकेको चर्चा बढी छ । 

त्रिभुवन विश्वविद्यालयलाई केन्द्रमा राखेर भइरहेका यस्ता बहसले दलीय भागबन्डाले सिर्जना गरेका समस्यालाई बढी उठाउने गरेका छन् । तर, विश्वविद्यालयले गति लिन नसक्नुमा प्राध्यापककै भूमिकाचाहिँ कति जिम्मेवार छ भन्ने विषयमा त्यति छलफल हुन सकेको छैन । यस लेखमा हामीले त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा भएका प्राध्यापकका ‘वैचारिक’ संगठनहरूको क्रियाकलापका अध्ययनका आधारमा विचार र ज्ञान निर्माणका लागि प्राध्यापकले खेल्न सक्ने भूमिकाका बारेमा छलफल गरेका छौं ।

प्राध्यापक एक चिन्तक 

प्राध्यापक एक चिन्तक हुन् । उनीहरूको चिन्तनको कुनै भौगोलिक सीमा हुँदैन । प्राध्यापकले गर्ने अध्ययन–अनुसन्धान र प्रकाशनले विश्वविद्यालयको विशिष्ट पहिचान निर्माण गर्छ । अनुसन्धानमुखी विचारले शिक्षा र समाज विकासमा विशिष्ट योगदान गरेको हुन्छ । बीसौं शताब्दीको सुरुवाततिर समाज निर्माणमा शिक्षाको भूमिका कस्तो हुनुपर्ने भन्ने बहस चलिरहेका बेला सिकागो विश्वविद्यालयका प्राध्यापकको चिन्तनले ‘सिकागो स्कुल अफ थट’ जन्मायो । यही स्कुलले शिक्षा, अर्थशास्त्र र समाजमा उदारवादको जग तयार गर्‍यो । 

शिक्षाको सवालमा मुख्य गरेर जोन डिवीजस्ता प्राध्यापकहरूले शिक्षाले मानिसलाई प्राविधिक वस्तुका रूपमा मात्र चित्रित गर्न नहुने र परम्परागत एकोहोरो ज्ञान जम्मा गर्ने प्रणालीका विरुद्ध शिक्षालाई सक्रिय, अनुभवमूलक र ‘गरेर सिक्ने’ माध्यमका रूपमा अघि सार्‍यो । ‘प्रोग्रेसिभ एजुकेसन’ का रूपमा चिनिने यो चिन्तनले शिक्षालाई पुरातन ज्ञानको ठेली पढाउनेभन्दा वर्तमानका समस्या र जटिलतासँग जुध्न सक्ने बनाउन नयाँ वैचारिक आन्दोलनको रूप लियो । यो चिन्तनले शिक्षालाई प्रजातान्त्रीकरण र स्वतन्त्रता प्राप्तिको साधन बनाउनुपर्ने तर्क अघि सार्‍यो । 

जोन डिवीले सिकागो विश्वविद्यालयमा आफ्नो प्रगतिशील शिक्षाको अवधारणालाई परीक्षण र लागू गर्न एउटा ल्याब स्कुल नै स्थापना गरे । सिकागो स्कुलको विचारका आधारमा अमेरिका तथा विश्वव्यापी रूपमा ‘कोर करिकुलम’ को अवधारणाको निर्माण भयो । यही अवधारणालाई आधार मानेर आज विश्वभरिका विद्यालय तथा विश्वविद्यालयमा आधारभूत मानवीय मूल्य मान्यता र प्रजातान्त्रिक चिन्तनलाई सबैले सिक्नुपर्ने विषयका रूपमा राखेर पाठ्यक्रम निर्माण गरिने प्रचलन छ ।

सोही बेला युरोपतिरका प्राध्यापकहरूले शिक्षालाई आलोचनात्मक चेत निर्माण गर्ने र यथास्थितिमाथि प्रश्न गर्ने सशक्त माध्यमका रूपमा विकास गरे । ‘फ्र्यांकफर्ट स्कुल’ का नामले चिनिने यो चिन्तनले शिक्षामा विभिन्न आलोचनात्मक सिद्धान्तको निर्माण र पैरवी गर्‍यो । 

म्याक्स होर्खेइमर, हर्बट मार्कुज तथा युर्गेन 

ह्याबरमासजस्ता अनुसन्धाता र प्राध्यापकहरूको प्राज्ञिक कार्यले वर्गीय समाजमा स्रोत साधन र पुँजीको अधिकारबाट वञ्चित समुदायको सशक्तीकरण, समानता र न्यायका लागि शिक्षाले कसरी काम गर्नुपर्छ भन्ने नयाँ दृष्टिकोण जन्मायो । यही स्कुलले शिक्षा, समाज र अर्थशास्त्रमा स्पष्ट ‘समाजवादी’ दृष्टिकोणको आधार तयार गर्‍यो । सिकागो र फ्र्यांकफर्ट स्कुलले आजका दुई ठूला विश्वव्यापी विचारधाराको प्रतिनिधित्व गरेका छन् । 

पछिल्लो समयमा लन्डन स्कुल अफ इकोनोमिक्सका प्राध्यापक एन्थोनी गिडेन्सले ‘थर्ड वे’ विचारधाराको निर्माण गरे । यो विचारधाराले सिकागो स्कुल र फ्र्यांकफर्ट स्कुलको बीचको नयाँ बाटो रोज्यो । गिडेन्सले प्रस्तुत गरेको ‘थर्ड वे’ ले परम्परागत समाजवाद र बजारमुखी नवउदारवादी अर्थतन्त्रभन्दा सामाजिक न्याय र बजारीकृत अर्थतन्त्रबीचको सन्तुलनमा जोड दिएको छ । यो विचारधारा यति बलियो र प्रभावकारी भयो कि बेलायतका तत्कालीन प्रधानमन्त्री टोनी ब्लेयर र उनको न्यु लेबर पार्टीले 

आफ्नो मुख्य राजनीतिक दर्शनका रूपमै यसलाई अघि सार्‍यो । यो विचारधाराले अहिले युरोप, ल्याटिन अमेरिका, अस्ट्रेलिया र एसियाका कैयौं देशको राजनीतिक दिशालाई प्रभाव पारेको छ । 

यसरी प्राध्यापकहरूले विश्वविद्यालयमा आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक विचारधारा निर्माण गर्छन् । विज्ञान र प्रविधिका नयाँ–नयाँ चिन्तन र आविष्कारहरूको सिर्जना गर्छन् । आज ज्ञान र प्रविधिले यति ठूलो फड्को मार्न र मानव जीवनलाई यति सहज बनाउन सम्भव गराउने तिनै ज्ञानकर्मी र चिन्तक प्राध्यापक हुन् । 

विचारबिनाका ‘वैचारिक’ संगठन 

हाम्रा विश्वविद्यालयमा विभिन्न ‘वैचारिक’ संगठनहरू क्रियाशील छन् । हामीलाई लाग्थ्यो– ‘वैचारिक’ भनेर दाबी गरिसकेपछि यी संगठनले शिक्षा र समाज परिवर्तनमा चाहिने सिद्धान्त, विचार, ज्ञान निर्माण र पैरवीमा सशक्त भूमिका खेल्छन् ।

‘प्रजातान्त्रिक’, ‘प्रगतिशील’ तथा ‘समाजवादी’ नाम भएका यस्ता प्राध्यापक संगठनहरूले शिक्षा, समाज र राष्ट्र निर्माणका लागि आवश्यक ज्ञान र दर्शन निर्माण गर्नुपर्ने होइन र ? हामीलाई लाग्थ्यो आफूलाई ‘प्रजातान्त्रिक’ दाबी गर्ने प्राध्यापकले नेपालको शिक्षा र समाज निर्माणमा चाहिने प्रजातान्त्रिक सिद्धान्त, दर्शन र चिन्तनको अध्ययन–अनुसन्धान, निर्माण, पैरवी र प्रकाशन गर्नुपर्ने हो ।

त्यस्तै ‘प्रगतिशील’ प्राध्यापकले शिक्षामा प्रगतिशील चिन्तन, ज्ञान र अध्ययन–अनुसन्धानको प्राज्ञिक नेतृत्व गर्नुपर्ने हो । विडम्बना ! यी संगठन विचार निर्माण गर्नेभन्दा दलका भ्रातृ संगठनका रूपमा दलीय स्वार्थ प्राप्तिमै व्यस्त रहेका देखिन्छन् । यिनीहरूले विगत दुई दशकमा गरेका कार्य र प्रकाशनको हाम्रो अध्ययनले यी संगठनमा वैचारिक चिन्तन र ज्ञान निर्माणमा हुनुपर्ने जिम्मेवारी र भूमिका शून्यप्रायः नै छ भन्ने देखाउँछ । 

वैचारिक प्राध्यापक संगठनको विगत दुई दशकको कार्य विश्लेषण गर्दा यिनीहरू मुख्यतया निम्न चार कार्यमा बढी तल्लीन देखिन्छन् । पहिलो, दलीय आधारमा सदस्यता वितरण, नवीकरण र अधिवेशन गर्ने र दलको कार्यक्रममा सहभागिता जनाउने । कतिपय यस्ता अधिवेशनमा राजनीतिक गुटको प्रतिनिधित्व गर्दै नेतृत्व प्राप्त गर्न लबिइङ गर्ने ।

दोस्रो, विश्वविद्यालयका विभिन्न पदमा भागबन्डा गर्न दलीय शक्ति प्रयोग गरेर मानवशास्त्री डोरबहादुर विष्टले भनेझैं ‘आफ्नो मान्छे’ नियुक्ति गर्न–गराउन पहल गर्ने । अनि आफूअनुकूल नियुक्ति नभए त्यस्तो नेतृत्वलाई असहयोग गर्ने, दबाब दिने वा तालाबन्द गर्ने । तेस्रो, सेवा र सुविधाका लागि मागपत्र, ज्ञापनपत्र प्रस्तुत गर्ने र आन्दोलन गर्ने ।

चौथो, सामाजिक कार्यहरू जस्तै शुभकामना आदानप्रदान, स्वागत, बिदाइ, सम्मान, चियापान, पिकनिक आदि कार्यक्रम गर्ने । यस्ता कार्यक्रममा आफ्ना दलका नेताहरू बोलाएर अतिथि बनाउने, चाकडी गर्ने र उनीहरूको भाषण सुन्ने । यस्ता कार्यले प्राध्यापकमा पेसागत विभाजन मात्र ल्याएको छैन, प्राध्यापकीय ओज र मर्यादामाथि निर्मम रूपले प्रहार पनि गरेको छ । 

यदाकदा समसामयिक विषयमा छलफल चलाउने र केही मुखपत्र तथा जर्नल प्रकाशन गरेको पाइन्छ तर त्यस्ता कार्य केवल प्राविधिक र औपचारिकतामा मात्र सीमित छन् । यस्ता कार्यको निरन्तरता, दिशा, चिन्तन, दर्शन र प्रभाव शून्यजस्तै छ ।

प्राध्यापकीय भूमिकाको केन्द्रमा ज्ञानमा आधारित विचार, चिन्तन निर्माण र पैरवी गर्ने काम हुन्छ । विश्वविद्यालयको प्रतिष्ठा र पहिचान तथा सार्वजनिक वृत्तले गर्ने विश्वास प्राध्यापकको सामूहिक वैचारिक योगदानमा भर पर्छ । विडम्बना ! विगत दुई दशकको अनुभवले विश्वविद्यालय सुधारका लागि चाहिने चिन्तनको निर्माण र अध्ययन–अनुसन्धानमा कसरी प्राध्यापक संगठनको ध्यान गएको छैन भन्ने देखाउँछ । 

प्राध्यापकलाई वैचारिक बनाउनेभन्दा पनि संगठित रूपमै दलीय कार्यकर्ता बनाउने कुरामा मात्र यी संगठनको ध्यान गएको देखिन्छ । विश्वविद्यालयमा देखिएको दलीय भागबन्डाको मुख्य कारक यिनै प्राध्यापक संगठन भएका छन् । विश्वविद्यालयलाई निर्देश गर्ने दर्शन, ज्ञान र अवधारणाका बारेमा प्राज्ञिक बहस र अनुसन्धान नगरेपछि विश्वविद्यालयको सुधार कसरी हुन्छ ? 

अबको बाटो : प्राध्यापकीय बौद्धिक चिन्तन 

दार्शनिक मिचेल फुकोले आफ्नो किताब ‘राजनीति, दर्शन र संस्कृति’ मा भनेका छन् कि बौद्धिक व्यक्ति र समूहको मुख्य काम भनेको कसैको राजनीतिक इच्छा प्राप्त गर्न सहयोग गर्ने होइन । आ–आफ्नो क्षेत्रमा अनुसन्धान र विश्लेषणका आधारमा स्वतः सिद्ध मानिएका मानकलाई निरन्तर प्रश्न गर्दै ‘राजनीतिक इच्छाशक्ति’ निर्माणमा अर्थपूर्ण सहभागिता जनाउनु हो । 

बौद्धिक व्यक्तिहरू यथास्थितिवादलाई आफूले निर्माण गरेको ज्ञानका आधारमा प्रश्न गर्दै समाज परिवर्तन र सत्यको पक्षमा उभिन्छन् । दार्शनिक आन्तिनियो ग्राम्सीले पनि भनेका छन् कि बौद्धिक जमातले आफ्नो विचारका आधारमा समाज परिवर्तन गर्न ‘वर्चस्ववादी चिन्तन’ लाई प्रश्न गर्न र बदल्न भूमिका खेल्नुपर्छ । कठिन कालखण्डमा सामाजिक–आर्थिक परिवर्तनको संवाहक बौद्धिक जमात नै हुने गरेका छन् । प्राध्यापकहरू जागिरे मात्रै होइनन्, उनीहरू ज्ञान र चिन्तन निर्माण गर्ने बौद्धिक जमात हुन् भन्ने सर्वस्वीकार्य मान्यता छ । 

उच्च शिक्षाको दिशा के हुने ? विश्वविद्यालयहरूको संरचनागत र प्राज्ञिक चिन्तन कस्तो हुने ? विश्वविद्यालयले कसरी राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा आफ्नो छविलाई उच्च राख्ने ? यस्ता प्रश्नका बारेमा चिन्तन गर्न हाम्रा प्राध्यापकका संगठन दलीय नभई प्राज्ञिक तथा दार्शनिक चिन्तनको अध्ययन–अनुसन्धान र बहस गर्ने स्वतन्त्र र खुला ‘स्पेस’ हुनुपर्दछ । 

दलीय आबद्धताभन्दा माथि उठेर आफ्ना विचार, चिन्तन र अध्ययन–अनुसन्धानका आधारमा प्राध्यापकले विभिन्न ‘स्कुल अफ थट’ निर्माण गर्दै त्यसलाई विश्वविद्यालयको पुनःसंरचना तथा कार्यक्रम, पाठ्यक्रम, शिक्षण सिकाइ र अनुसन्धानहरूलाई समयानुकूल परिमार्जन गर्न चाहिने वैचारिक आधार र दृष्टिकोणका रूपमा प्रयोग गर्नुपर्ने हो । यसका लागि सर्वप्रथम प्राध्यापक संगठनले आफ्नो ‘वैचारिक’ धरातलको स्वमूल्यांकन गर्न जरुरी छ । 

कुनै दलको ‘कार्यकर्ता’ भन्दा पनि दलहरूकै चिन्तनलाई बदल्ने सामार्थ्य राख्नुपर्छ । राज्यको शिक्षा र अन्य नीतिमा दलहरूलाई स्पष्ट दिशानिर्देश गर्न सक्ने वैचारिक सामर्थ्य हाम्रा प्राध्यापक संगठनमा हुनुपर्छ । त्यसका लागि चाहिने अध्ययन–अनुसन्धान, बहस–पैरवी तथा लेखन–प्रकाशनजस्ता विशिष्ट भूमिकामा प्राध्यापकहरू निरन्तर लाग्न जरुरी छ ।