सन् १८१७ मा काठको फ्रेम भएको साधारण आविष्कारबाट सुरु भएको साइकल आजको आधुनिक र उच्च–प्रदर्शन क्षमतायुक्त मोडलसम्म आइपुगेको छ । जबजब विश्व सहरी भीडभाड, जलवायु परिवर्तन र बढ्दो स्वास्थ्य समस्यासँग जुझिरहेको हुन्छ, साइकल एक सवारीसाधन मात्र नभई दिगोपन, स्वास्थ्य र सिर्जनशीलताको प्रतीकका रूपमा पुनःस्थापित हुँदै छ । 

साइकलको कथा जर्मन आविष्कारक बारोन कार्ल फन ड्राइसबाट सुरु हुन्छ, जसले ‘ड्राइसिन’ नामक साधारण पाइडल नभएको काठको मेसिन सार्वजनिक गरे– जसले सवारीका सबैभन्दा स्थायी र बहुपर्यायी माध्यममध्ये एक बन्ने बाटो तयार गर्‍यो । समयको प्रवाहसँगै आज साइकल विविध रूप र प्रकारमा उपलब्ध छन्– तीव्र गतिका लागि रोड बाइक, विकट बाटोका लागि माउन्टेन बाइक, मिश्रित भू–भागका लागि हाइब्रिड र सहरमा आवतजावत गर्नेहरूका लागि फोल्डिङ बाइक । यस अतिरिक्त सहयोगका लागि ई–बाइकहरू छन् भने बीएमएक्स, कार्गो, टुरिङ र ट्यान्डम साइकलले आ–आफ्नै खालको आवश्यकता पूर्ति गरिरहेका छन् । 

तर आधुनिक साइकलले केवल गन्तव्यसम्म पुर्‍याउने मात्र होइन, दैनिक जीवनको संरचनामै गहिरो रूपमा जरा गाडेका छन् । चाहे कार्यालय जान होस् वा फुर्सदमा घुम्न, खेलकुद वा फिटनेसका लागि होस्– साइकलले प्रदूषणयुक्त, निष्क्रिय र महँगा सवारीसाधनको विकल्पमा एक आकर्षक र उपयोगी समाधान दिइरहेका छन् । कानुनी निकाय, कुरियर सेवा र प्रदर्शन कलाजस्ता क्षेत्रमा पनि साइकलले आफ्नो छुट्टै स्थान बनाएको छ । 

साइकल चलाउने अभ्यास एक सजिलो र जोर्नीमैत्री शारीरिक गतिविधि हो, जसले थुप्रै स्वास्थ्यलाभ दिन्छ । एक घण्टाको सामान्य साइकल यात्राले करिब तीन सय क्यालोरी जलाउन सक्छ, जसले तौल नियन्त्रणमा मद्दत गर्छ । तर, साइकल चलाउने फाइदा केवल क्यालोरी जलाउनमै सीमित छैन । यसले तल्लो अंगका मांसपेशी बलियो बनाउँछ, सन्तुलन र समन्वय सुधार गर्छ, निद्राको गुणस्तर बढाउँछ र मानसिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ– विशेषगरी इन्डोर्फिन (खुसीको हार्मोन) को उत्सर्जनमार्फत । वृद्ध व्यक्तिका लागि त साइकल चलाउने बानी स्मरणशक्ति सुधार्न र सन्तुलन कायम राख्न अझ उपयोगी देखिएको छ । 

विज्ञानले पनि विभिन्न रोगबाट बच्नमा साइकल चलाउने अभ्यास निकै प्रभावकारी भएको देखाएको छ । यसले रगतमा कोलेस्ट्रोलको मात्रा नियन्त्रणमा राख्छ– एचडीएल अर्थात् राम्रो कोलेस्ट्रोल बढाउँछ भने एलडीएल (नराम्रो) घटाउँछ । स्तन, गर्भाशय, फोक्सोलगायतका १३ प्रकारका क्यान्सरको जोखिम यसले कम गर्छ । मुटुको स्वास्थ्यका लागि पनि यो उत्तिकै लाभदायी छ । डेनमार्कमा ४५ हजार वयस्कमा गरिएको एक दीर्घकालीन अध्ययनअनुसार नियमित साइकल चलाउने व्यक्तिमा मुटुको आघात १५ प्रतिशत कम देखिएको थियो । यस्तै, टाइप–२ डायबिटिज भएका व्यक्तिले पाँच वर्षसम्म निरन्तर साइकल चलाएमा मृत्युदर ३५ प्रतिशतले घट्ने सम्भावना देखाएको छ । 

फोक्सोसम्बन्धी स्वास्थ्यमा पनि साइकल चलाउने अभ्यास लाभदायी हुन्छ । अन्य देशका अध्ययनका आधारमा भन्दा हाम्रो जस्तो प्रदूषित सहरमा समेत जनस्वास्थ्यको सावधानी अपनाएर साइकल चढ्दा दम वा सीओपीडी भएका व्यक्तिका लागि फाइदा नै हुन्छ । त्यस्ता दीर्घ बिमारीलाई लामो समयसम्म रोगका कारणले आफ्नो दैनिक गतिविधिबाट अलग भएर बस्नुपर्ने जोखिम घट्ने र कार्यक्षमता बढ्ने भएकाले साइकल चलाउने व्यक्ति अन्य निष्क्रिय जीवनशैली भएका मानिसको तुलनामा स्वस्थ, सक्रिय र लामो आयु हुने सम्भावना बढी हुन्छ । 

साइकल यातायातको सबैभन्दा हरित विकल्पमध्ये एक हो । एक किलोमिटरको यात्रामा यसले केवल १६ देखि ५० ग्रामसम्म कार्बन उत्सर्जन गर्छ– जुन मोटरसाइकल, पेट्रोल गाडी वा विद्युतीय सवारीसाधनको तुलनामा धेरै कम हो । इन्धन प्रयोग नगर्ने र ध्वनि प्रदूषण नगर्ने भएकाले साइकलले वायु तथा ध्वनि प्रदूषण घटाउन सहयोग पुर्‍याउँछ । 

साइकलले सहरको पूर्वाधारमाथिको चाप पनि कम गर्छ । यसले विशेषगरी भीडभाड भएका क्षेत्रमा ट्राफिक जाम कम गर्छ र स्थानको पनि बढी प्रभावकारी उपयोग गर्छ । एउटा कार पार्क गर्न लाग्ने ठाउँमा १० वटा साइकल अट्न सक्छन्, जसले मूल्यवान सहरी भूमि खाली गराउँछ । गति पनि कम छैन— धेरै जसो अवस्थामा साइकल चालकले जाममा अड्किएका कार वा बसभन्दा छिटो यात्रा गर्न सक्छन् । 

मोटरसाइकल वा कारको तुलनामा साइकल चलाउनु धेरै सुरक्षित मानिन्छ । अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि मोटरसाइकल चलाउनुको तुलनामा साइकल चलाउनु ३४ गुणा सुरक्षित छ । अझ, साइकलमैत्री सहरी योजनाले केवल सुरक्षामा मात्र होइन, स्थानीय अर्थतन्त्रमा समेत सकारात्मक असर पार्छ । साइकल लेन छेउका व्यवसायीले करिब ५० प्रतिशत बिक्री बढी भइरहेको अनुभव गरेका छन्, किनभने यस्ता सडकमा मानिसहरू रमाउने, हिँडडुल गर्ने र स्थानीय पसलमा जाने गर्छन् । 

प्रदूषणको जोखिमका बारेमा केही चिन्ता भए पनि खुला हावामा सास फेर्ने साइकल चालक जसले गाडीको धूवाँबाट टाढा यात्रा गर्छन्– बन्द सवारीसाधन (जस्तै बस) भित्रका यात्रुभन्दा कम हानिकारक कण सासमा लिन्छन् । युनिभर्सिटी अफ क्याम्ब्रिजको एक अध्ययनले अन्य सवारीसाधनका प्रयोगकर्तालाई हुने प्रदूषणको जोखिमभन्दा साइकल चलाउँदा हुने स्वास्थ्य लाभ धेरै बढी हुने निष्कर्ष दिएको छ । 

अन्य यातायातका साधन जस्तै साइकल चलाउन पनि केही सीमा छन् । बिग्रेका बाटो, पर्याप्त सडक संकेतको अभाव, लामो दूरी, खराब मौसम, सीमित सामान बोक्ने क्षमता र चोरीको जोखिमले मानिसलाई साइकल चलाउन निरुत्साहित गर्न सक्छ । तर, यस्ता चुनौती कम गर्न पूर्वाधारमा लगानी गरेर व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ । त्यसैगरी साइकल लेन, सुरक्षित पार्किङ, कार्यस्थलमा नुहाउने सुविधा र व्यक्तिगत उपाय जस्तै मौसमअनुसारको पोसाक वा विद्युत् सहायक (इलेक्ट्रिक–असिस्ट) लाई विकल्पका रूपमा अपनाउन सकिन्छ ।