पूर्वतयारी नै उत्तम विकल्प- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

पूर्वतयारी नै उत्तम विकल्प

शिव सुवेदी

गोरखा भूकम्प आधुनिक समयमा नेपालमा गएको पहिलो ठूलो भूकम्प हो । हुन त सन् १५०५ मा मुस्ताङ आसपास म्याग्नेच्युड ८ भन्दा ठूलो भूकम्प गएको थियो, जसका असरबारे विभिन्न जानकारी पुराना दस्तावेजहरूमा पाइन्छन् । 

गोरखा भूकम्पअघि सन् १९३४ (१९९० साल) मा पूर्वी नेपालमा गएको म्याग्नेच्युड ८.२ को भूकम्पले १० हजारभन्दा बढीको ज्यान लिएको थियो । यी दुई भूकम्पको समयमा आधुनिक सेस्मोमिटर (भूकम्प नाप्ने यन्त्र) को विकास भएको थिएन । सन् १९६० को दशकपछि मात्र विश्वमा आधुनिक सेस्मोमिटरको विकास भएकाले मुस्ताङ र पूर्वी नेपालका भूकम्पको गुणस्तरीय नाप हुन सकेको थिएन; यी भूकम्पसम्बन्धी सम्पूर्ण जानकारी जमिनको सतहको भौगर्भिक अध्ययन तथा ऐतिहासिक उल्लेखहरूबाट आएका हुन् ।

सेस्मोमिटरमा रेकर्ड नभएका भूकम्पहरूको अध्ययन धेरै कठिन हुने भएकाले भूकम्पविद्हरू सन् १५०५ र १९३४ का भूकम्पबाट सीमित जानकारी मात्र पाउन सफल भए । तर, सन् २०१५ (२०७२ साल) को गोरखा भूकम्प नेपालका दर्जनभन्दा बढी र विदेशका सयौं सेस्मोमिटरले नापेका हुनाले तथा भूकम्पलगत्तै नेपालमै सयौंको संख्यामा सेस्मोमिटर जडान गरी परकम्पहरू रेकर्ड गरिएको हुनाले यसबारे पर्याप्त अध्ययन गर्न सम्भव भयो । फलस्वरूप उक्त भूकम्पबाट मध्य–नेपालको जमिनमुनिको भू–बनोट, भूकम्पको दरार तथा हिमालयमा जाने भूकम्पका विशेषताहरूबारे केही नयाँ विषय पत्ता लागेका छन् ।

प्रमुख हिमालयन थ्रस्टमा भिन्नता

नेपालमा भूकम्प विज्ञान नयाँ विषय हो, अपवादबाहेक जसको पढाइ नेपाली विद्यालय, क्याम्पस तथा विश्वविद्यालयहरूमा हुँदैन । भूकम्पीय जोखिममा रहेको नेपाललाई विश्वका धेरै भूकम्पविद्हरूले अध्ययनको क्षेत्र बनाउँदै आएका छन् । विभिन्न देशका वैज्ञानिकहरूले नेपालबारे अध्ययन गरेर केही महत्त्वपूर्ण जानकारीहरू जम्मा गरेका छन् । अध्ययनले देखाए अनुसार, नेपालमा भूकम्प जाने प्रमुख कारण इन्डियन प्लेट तिब्बतियन प्लेटमुनि घुस्नु हो । यी दुई प्लेटबीचको सीमालाई प्रमुख हिमालयन थ्रस्ट फल्ट भनिन्छ । नेपालमा जाने प्रायः भूकम्पको कारक यही फल्ट हो । वैज्ञानिकहरूले विभिन्न विधि प्रयोग गरेर उक्त फल्टको अवस्था र स्थितिबारे अध्ययन गरिरहेका छन् ।

गोरखा भूकम्पभन्दा पहिलेका अध्ययन अनुसार, प्रमुख हिमालयन थ्रस्ट फल्ट पूर्वी नेपालदेखि पश्चिम नेपालसम्म उस्तै भएको मानिएको थियो, तर सन् २०१५ यता गरिएका अध्ययनहरूले उक्त धारणा सही नभएको र पूर्वी नेपाल, मध्य नेपाल र पश्चिम नेपालमुनि रहेको प्रमुख हिमालयन थ्रस्टमा भिन्नता रहेको देखाए । सोही भिन्नताका कारण गोरखा भूकम्पको दरार पूर्वतिर गएको र बारपाकबाट १५० किलोमिटरपूर्व पुगेपछि भूकम्पको रप्चर रोकिएको हो भन्नेमा धेरैजसो वैज्ञानिक सहमत भएको पाइएको छ ।

भूकम्प र परकम्प

गोरखा भूकम्पबाट वैज्ञानिकहरूले सिकेको अर्को महत्त्वपूर्ण पाठ भूकम्प र यसका परकम्पबारे हो । २०७२ वैशाख १२ गते बारपाक केन्द्रविन्दु बनाएर र वैशाख २९ गते कोदारी केन्द्रविन्दु बनाएर गएको भूकम्पबारे राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा पनि पर्याप्त बहस भयो । बहस हुनुको कारण थियो— सामान्यतया कुनै पनि मुख्य भूकम्प गइसकेपछि त्यसको परकम्पको म्याग्नेच्युड बढीमा मुख्य भूकम्पको भन्दा एक स्केल कम हुनुपर्छ भन्ने स्थापित मान्यता । तर, गोरखा भूकम्पको हकमा यो नियम लागू भएन ।

सामान्यतया मुख्य भूकम्पको रप्चर क्षेत्रमा गएका पछिका साना भूकम्पहरूलाई परकम्प भनिन्छ । गोरखा भूकम्पको रप्चर र कोदारी भूकम्पको रप्चर फरकफरक क्षेत्रमा भएकाले वैज्ञानिकहरू वैशाख २९ गतेको म्याग्नेच्युड ७.३ को भूकम्प गोरखा भूकम्पको परकम्प नभएको निष्कर्षमा पुगेका हुन् । तर कोदारी भूकम्प जानुमा गोरखा भूकम्पले भूमिका खेलेको देखिन्छ । यसको सन्देश हो— हिमालयमा कुनै ठूलो भूकम्प गयो भने त्यसले अर्को ठूलो भूकम्प पैदा गर्न सक्छ ।

भूकम्पको दरार जमिनको सतहमा आएन

१९९० सालको पूर्वी नेपालको म्याग्नेच्युड ८.२ को भूकम्पको दरार जमिनको सतहसम्म आएको विभिन्न अध्ययनले देखाएका छन् । धेरैजसो ठूला भूकम्पले जमिनको सतहसम्मै दरार ल्याउँछन् तर गोरखा भूकम्पको हकमा दरार जमिनको सतहसम्म आइपुगेन, जसका कारण जमिनमुनि जम्मा भएको शक्ति पर्याप्त मात्रामा निस्कन पाएन । गोरखा भूकम्पको दरार जमिनको सतहमा आइपुगेको भए अरू केही वर्ष उक्त क्षेत्रमा ठूलो भूकम्पको जोखिम कम हुन्थ्यो, तर अध्ययनहरूले काठमाडौंमुनिका फल्टहरूमा गोरखा भूकम्पपछि पनि शक्ति (स्ट्रेस) कायमै रहेकाले त्यसले अर्को ठूलो भूकम्प उत्पादन गर्न सक्छ भन्ने देखाएका छन् ।

ऐतिहासिक भूकम्पको अध्ययनमा प्रश्न

गोरखा भूकम्पमा गरिएका अध्ययनहरूबाट आएका परिणामहरूले नेपालमा ऐतिहासिक भूकम्पको अध्ययनका सम्बन्धमा केही नयाँ कुरा सुझाएका छन् । ठूला भूकम्पहरूको दरार जमिनको सतहसम्मै आउँछ भन्ने आधारमा नेपालमा गएका ऐतिहासिक भूकम्पहरूको अध्ययन गर्ने गरिएको थियो । तर, गोरखा भूकम्पको दरार जमिनको सतहसम्म नआउनुले के देखाउँछ भने ऐतिहासिक कालखण्डमा जमिनको सतह नफुटाई धेरै ठूला भूकम्प गएका हुन सक्छन्, जसको अध्ययनका लागि जमिनको सतहका आधारमा गरिने अध्ययन मात्र पर्याप्त हुँदैनन् ।

हिमालको उचाइ घट्यो

स्याटलाइटले रेकर्ड गरे अनुसार गोरखा भूकम्पले काठमाडौंलाई करिब १ मिटरमाथि लगेको र उच्च हिमाली क्षेत्रलाई करिब १ मिटर तल सारेको देखिएको छ । भूकम्पका कारण उच्च हिमालहरूको उचाइ घटेको देखिए पनि भूकम्पपछिको अवस्थामा इन्डियन प्लेटको गतिका कारण हिमालहरूको उचाइ नियमित रूपमा बढ्दै जानेछ ।

उपर्युक्त केही तथ्य गोरखा भूकम्पपछि गरिएका अध्ययनका आधारमा लेखिएका हुन्, तर गोरखा भूकम्पकै बारेमा अझै पनि धेरै अध्ययन भैरहेका छन् । हरेक भूकम्प फरक प्रकारको हुन्छ र कुनै एउटालाई आधार मानेर अब आउने भूकम्पहरू पनि उस्तै खाले हुन्छन् भनेर सामान्यीकरण गर्नु उपयुक्त मानिँदैन । तर हरेक नयाँ भूकम्पले केही नयाँ कुरा सिकाएको भने पक्कै हुन्छ । भूकम्प शनिबार बिहान मानिसहरू प्रायः घरबाहिर हुने बेला जानु, धेरै क्षति गर्ने तरंग काठमाडौंमुनिबाट नभई काठमाडौंभन्दा उत्तरबाट जानाले उपत्यकामा क्षति कम हुनुजस्ता कारणले गोरखा भूकम्पलाई भाग्यशाली पनि भन्न सकिन्छ । तर सबै भूकम्प यसरी नै जाँदैनन् । पूर्वतयारी नै भूकम्पबाट बच्ने एकमात्र उत्तम विकल्प हो ।

(स्विट्जरल्यान्डको लुजान विश्वविद्यालयमा अनुसन्धानरत सुवेदीले भूकम्प विज्ञानमा विद्यावारिधि गरेका छन् ।)

प्रकाशित : वैशाख १२, २०७८ ०८:०४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

भूकम्पको जोखिम कुन भेगमा कति ?

सन्दर्भ : राष्ट्रिय भूकम्प सुरक्षा दिवस २०७७
नेपालको सन्दर्भमा पूर्वीभन्दा मध्य र पश्चिम भेगमा तुलनात्मक रूपमा भूकम्पको जोखिम उच्च भन्न सकिन्छ ।
शिव सुवेदी

नेपाल भौगर्भिक अवस्थाले भूकम्पको उच्च जोखिममा भएको देश हो । हुन त पूरै हिमालयको क्षेत्रमा भएका देशहरूमा भूकम्पको जोखिम छ । वि.सं. २०७२ (सन् २०१५) मा गएको ७.८ म्याग्नेच्युडको भूकम्प र यसको परकम्पनले करिब नौ हजारको ज्यान लियो भने देशको जीडीपीको आधाजसो क्षति गरायो ।

पृथ्वीमुनिका प्लेटहरूको चालका कारणले जम्मा भएको शक्ति पृथ्वीको सतहतिर आउने प्रक्रियालाई नै भूकम्प भनिन्छ । अर्को अर्थमा भूकम्प पृथ्वीमुनिको शक्ति निष्कासन गर्ने प्रक्रिया हो । कुनै देश वा क्षेत्रमा कत्तिको ठूलो र कति नियमित रूपमा भूकम्प आउँछ भन्ने कुरा उक्त क्षेत्रमा भएका टेक्टोनिक्स प्लेटहरूको गतिमा भर पर्दछ ।

नेपालमुनिको इन्डियन प्लेट हरेक वर्ष १८–२० सेन्टिमिटरका दरले तिब्बतियन प्लेटमुनि घुस्नु नै नेपाल र वरपरको क्षेत्रमा भूकम्प जानुको मुख्य कारण हो । विश्वमा भूकम्पमापक यन्त्र (सेस्मोमिटर) को प्रयोग हुन थालेको सन् १९६० को दशकबाट हो तर भूकम्प त्यसभन्दा पहिला पनि गइरहेकै थियो । भूकम्पमापक यन्त्रको आविष्कार हुनुअगाडिका भूकम्पलाई ऐतिहासिक भूकम्प भनिन्छ । ऐतिहासिक भूकम्पको बारेमा अध्ययन गर्न पुराना लेख, शिलालेख तथा सोही समयमा लेखिएका र पछि भेटिएका प्रमाणहरूलाई आधार मानिन्छ । नेपालमा अब ठूलो भूकम्प कैले जान्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर दिनका लागि नेपाललाई तीन भागमा विभाजन गर्न आवश्यक देखिन्छ– पूर्वी, मध्य र पश्चिम नेपाल ।

पूर्वी नेपाल

कुनै ठाउँमा अब भूकम्प कैले जान्छ भनेर जान्नुअघि उक्त क्षेत्रमा इतिहासमा कुन म्याग्नेच्युडको भूकम्प कैले गएको थियो भन्ने जान्नु अनिवार्य छ । पूर्वी नेपालमा वि. सं. १९९० (सन् १९३४) मा ८ म्याग्नेच्युडभन्दा ठूलो भूकम्प गएको थियो जसलाई प्रमाणित गर्ने धेरै वैज्ञानिक आधारहरू भेटिएका छन् । पूर्वी नेपालभन्दा पूर्व सिक्किम हुँदै भुटानसम्मको भौगर्भिक अवस्थाले पनि भविष्यमा पूर्वी नेपालमा जान सक्ने भूकम्पलाई असर गर्न सक्छ । पूर्वी नेपालभन्दा पूर्व सन् १८९७ मा भुटानमा ठूलो भूकम्प गएको थियो । सन् १९३४ को भूकम्पले जमिनमुनिको शक्ति जमिनको सतहसम्मै ल्याएको केही अध्ययनहरूले देखाएका छन् । यसरी हेर्दा १९३४ को भूकम्पभन्दा पूर्वको क्षेत्रमा भुटानसम्म करिब सय वर्षको अन्तरालमा ठूला भूकम्प रेकर्ड गरिएको छैन । यसले उक्त क्षेत्रमा ठूला भूकम्पको जोखिम उच्च छ भन्ने देखाउँछ । पूर्वी नेपालमा सन् १९३४ को ८.२ म्याग्नेच्युडको भूकम्पपछि सोही वा सो बराबरको भूकम्प आउन ३०० देखि ५०० वर्षसम्म लाग्छ भन्ने केही अध्ययनको निष्कर्ष छ । यसो भन्दै गर्दा पूर्वी नेपालको सयौं वर्षसम्म शक्ति निष्कासन नभएको भागले अर्को ८ म्याग्नेच्युडको भूकम्प उत्पादन गर्न सक्छ भन्ने कुरालाई पनि नकार्न सकिँदैन ।

मध्य नेपाल

मध्य नेपाल देशभरिमै तुलनात्मक रूपमा धेरै भूकम्प रेकर्ड गरिएको भाग हो । सन् १२५५ मा तत्कालीन राजा अभय मल्लको मृत्यु भूकम्पका कारणले भएको केही रिपोर्टहरूले देखाएका छन् । सन् १२५५ पछि २०१५ सम्ममा यो क्षेत्रमा ७ वटा ७ भन्दा बढी म्याग्नेच्युडका भूकम्प गएको विभिन्न अध्ययनले देखाएका छन् । मध्य नेपालमा वि. सं. २०७२ भन्दा पहिला सन् १८६६, १८३३, १८१० मा पनि केही ठूला भूकम्प रेकर्ड गरिएका थिए । २०७२ को भूकम्पको दरार जमिनको सतहसम्म आएको देखिएन जुन कुराले मध्य नेपाल र काठमाडौंमुनिको शक्ति पूर्ण रूपमा ननिस्किएको प्रमाणित गर्दछ । यस्तो अवस्थामा पूरै शक्ति जमिनमा निस्कन कि ठूलो भूकम्प जानुपर्छ कि साना भूकम्प धेरै जान पर्छ । तर केही अध्ययनले हजारौं साना भूकम्पले निष्कासन गर्ने शक्ति नगण्य मात्रामा मात्र हुने र ठूलो भूकम्पको जोखिम नघट्ने देखाएका छन् । त्यसैले काठमाडौंवरिपरि ठूलो भूकम्पको जोखिम अझै रहेको भन्न सकिन्छ । विगतमा गएका भूकम्पका ढाँचा र वि.सं. २०७२ को भूकम्पले जमिनमुनिको शक्ति जमिनको सतहसम्म नल्याएका कारणले मध्य नेपाल उच्च जोखिममा रहेको देखाउँछ ।

पश्चिम नेपाल

भूकम्पविद्हरूलाई पनि अलिक अप्ठ्यारो ठाउँ हो पश्चिम नेपाल । किनकि त्यहाँको अध्ययन हुनै पाएको छैन । २०७२ को भूकम्पको दरार किन पश्चिमतिर गएन ? जबकि पश्चिम नेपाल पहिलेदेखि नै उच्च जोखिममा छ भनिँदै आएको थियो । यसको उत्तर भन्न पश्चिम नेपालमुनिको भौगर्भिक तथा भूकम्पीय अध्ययन गर्नुपर्छ । केही सीमित संख्यामा भएका अध्ययनले पश्चिम नेपालको जमिनभन्दा १०–२० किलोमिटर तलको बनोट मध्य नेपालको जस्तै भएको र मध्य नेपालमा जस्तै पश्चिम नेपालमा पनि ठूलो भूकम्प जान सक्ने देखाएका छन् ।

सन् १५०५ मा मुस्ताङमा गएको ठूलो भूकम्पका कारणले तिब्बतका राजाको मृत्यु भएको भन्ने प्रमाण भेटिएको हुँदा पश्चिम नेपालमा गएको पछिल्लो ठूलो भूकम्प त्यही नै रहेको आजसम्मको बुझाइ छ । यसको मतलब ५ सय वर्षभन्दा धेरै समयदेखि पश्चिम नेपालमा ठूलो भूकम्प गएको छैन । इन्डियन प्लेट तिब्बतियन प्लेटको मुनि घुस्रिने दर समग्र हिमालयन क्षेत्रमा उस्तै–उस्तै छ । प्लेटको गतिको कारणले जमिनमुनि जम्मा हुने शक्तिको परिमाण पनि करिब बराबर नै हुनुपर्छ । यसको अर्थ पश्चिम नेपालमा जुनसुकै बेला पनि ८ भन्दा ठूलो भूकम्पको जोखिम छ जुन कुरा धेरै अध्ययनले भनिसकेका पनि छन् । भूकम्पको अध्ययन गर्ने अर्को कुरा सेस्मिक साइकल ( भूकम्पीय चक्र) हो । भूकम्पीय चक्रकै कुरा गर्ने हो भने पनि सन् १५०५ को भूकम्प दोहोरिने समय ३००–५०० वर्ष हामीले पार गरिसक्यौं । पश्चिम नेपाल गोर्खादेखि पश्चिम धनगढीसम्मको जमिनमुनिको अवस्था राम्रोसँग पत्ता लगाउन नसकिएका कारणले पश्चिम नेपालमा ठूलो भूकम्प जाँदा त्यसको दरार कहाँसम्म जान्छ वा दरारलाई केले रोक्छ भन्ने कुरा अहिले नै भन्न सकिँदैन ।

नेपालमा भूकम्पको जोखिम जहिल्यै धेरै छ । ठूलो भूकम्पले जमिनमुनि जम्मा भएको सबै शक्ति जमिनको सतहसम्म ल्याइदियो त्यसको केही समय अर्को ठूलो भूकम्पको जोखिम त्यति हुँदैन । तर नेपालको सन्दर्भमा त्यस्तो ठूलो भूकम्प पूर्वी नेपालमा सन् १९३४ मा गएको, मध्य नेपालमा निरन्तर गइरहेको तर पछिल्लो केही दशक नगएको र पश्चिम नेपालमा सन् १५०५ मा गएको हुँदा पूर्वीभन्दा मध्य र पश्चिम नेपालमा तुलनात्मक रूपमा भूकम्पको जोखिम उच्च भन्न सकिन्छ । तर पूर्वी नेपालमा सन् १९३४ को दरार नगएको ठाउँमा भने जोखिम बढी नै छ । नेपालमा भूकम्पीय अध्ययन गर्ने धेरै वैज्ञानिकको अध्ययनका आधारमा जति बेला पनि म्याग्नेच्युड ६.५ देखि ७ सम्मको भूकम्प जान सक्छ जुन ठूलो भूकम्पको परकम्प पनि हुन सक्छ ।

(सुवेदी स्विजरल्यान्डको लुजान विश्वविद्यालयमा पोस्ट–डक्टरल वैज्ञानिकका रूपमा कार्यरत छन् ।)

प्रकाशित : माघ २, २०७७ १३:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×