श्रम अमूल्य निधि- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

श्रम अमूल्य निधि

दुर्गा कँडेल छत्कुली

जुनसुकै पनि संगठनको उद्देश्य हासिल गर्न विभिन्न भौतिक–अभौतिक साधनहरूको प्रयोग गरिन्छ । तिनैमध्ये एउटा हो— मानव संसाधन, जुन संगठनको शक्ति हुन्छ । संगठनमा कर्मचारीले रक्तसञ्चारको काम गर्छन् । श्रमका रूपमा बुझिने कर्मचारीबिनाको संगठनको कल्पनासम्म गर्न सकिन्न ।

संगठनमा यस्तो महत्त्वपूर्ण शक्तिसँग सुमधुर सम्बन्ध कायम गर्नुपर्छ । अहिलेको समयमा कर्मचारीलाई यथोचित स्थान दिन नसकिए संगठनको अस्तित्वै धरापमा पर्न सक्छ । संगठन–कर्मचारी सम्बन्ध सबल हुनका लागि व्यवस्थापन र मालिकहरूबीचको सम्बन्ध पनि सुमधुर हुनुपर्छ ।

श्रम कुनै पनि संगठनको अमूल्य निधि हो । श्रम सम्बन्ध राम्रो भएमा संगठनको उद्देश्य हासिल गर्न सहज हुन्छ । आधुनिक समयमा श्रम सम्बन्धलाई औद्योगिक सम्बन्धसँग जोड्ने गरिन्छ । श्रम सम्बन्ध राम्रो भएमा संगठनमा द्वन्द्व तथा विवाद कम हुन्छ, समस्या समाधान छिटोछरितो हुन्छ, कार्यसम्पादन गतिशील र प्रभावकारी हुन्छ, सामूहिक कार्य सफल हुन्छ । फलस्वरूप संगठनात्मक सुधार आउँछ ।

कर्मचारी : संगठनात्मक उद्देश्यलाई आफ्नो उद्देश्यमा समाहित गरी क्षमता र दक्षता प्रदर्शित गर्ने पक्ष कर्मचारी हुन्, जसको अभावमा संगठन संगठन रहँदैन । संगठनमा अनेकौं भौतिक साधन हुन्छन्, जसको उत्पादन क्षमता एउटा निश्चित सीमासम्म हुन्छ । तर, मानव संसाधनको क्षमताको सीमा तोक्न कठिन हुन्छ । एउटै कर्मचारीले वातावरण हेरी फरकफरक उत्पादकत्व दिन सक्छ । कुनै पनि संगठनमा आबद्ध भइसकेपछि कर्मचारीले आफ्नो कर्तव्य र जिम्मेवारीप्रति सजग भई संगठनात्मक लक्ष्यप्राप्तितर्फ उन्मुख हुनुपर्छ । आफूले पाउने सेवा–सुविधा, काम गर्ने वातावरण, संगठनात्मक संस्कार, वृत्ति विकासका अवसरले कर्मचारीलाई उत्प्रेरणा दिने गर्छन् ।

रोजगारदाता : रोजगारदाता–कामदार सम्बन्ध सुमधुर हुनु अत्यावश्यक हुन्छ । यस्तो हुन नसके संगठनको उद्देश्यप्राप्तिमा कठिनाइ हुन्छ । रोजगारदाताले कर्मचारीको समयअनुसार सेवा–सुविधा, सरुवा–बढुवा, उचित दण्ड–पुरस्कारको व्यवस्था, संगठनात्मक संस्कारको विकासजस्ता पक्षमा ध्यान दिनुपर्छ । संगठनमा योग्य कर्मचारी भित्र्याउनु ठूलो कुरा होइन, ठूलो कुरा त भएका क्षमतावान् कर्मचारीहरूको पूर्ण प्रयोग गरी अधिकतम उत्पादकत्व हासिल गर्न सक्नु हो । संगठनको उद्देश्य हासिल गर्नका लागि कुन समयमा कस्तो प्रकारको जनशक्ति अवाश्यक पर्छ, पूर्वानुमान गरी त्यसको प्राप्ति, विकास, उत्प्रेरणा र सम्भार कसरी गर्ने भन्नेबारे रोगजारदाता सचेत रहनुपर्छ ।

समाज : संगठनहरू समाजमा जन्मन्छन् र त्यही समाजमा घुलमिल भएर आफ्नो उद्देश्य पूरा गर्छन् । व्यावसायिक संगठनहरूले समाजबाटै प्रशस्त मुनाफा आर्जन गरिरहेका हुन्छन् । त्यसैले समाजप्रति उत्तरदायित्व वहन गर्दै केही रकम समाजकै लागि खर्च गर्नुपर्ने मान्यता छ, जसलाई संस्थागत सामाजिक उत्तरदायित्व भन्ने गरिन्छ । यस्तो गर्ने व्यावसायिक संगठन कालान्तरसम्म जीवन्त रहिरहन सक्छ । समाजबिना संगठन रहँदैन । श्रम देशको समग्र विकासको मेरुदण्ड हो । विडम्बना, हामीकहाँ श्रम व्यवस्थापनजस्तो गहन विषयप्रति सरोकारवालाको ध्यान जान नसक्दा देशको श्रमशक्ति बिदेसिने क्रम बढ्दै गएको छ । विकसित देशहरूले हाम्रो श्रमको फाइदा उठाइरहेका छन् । हामी त्यही श्रम बेचेर आएको सीमित विप्रेषणले देशलाई टेको लगाएर अड्याउने प्रयासमा व्यस्त छौं । देश एकातिर कोरोना महामारीको चपेटामा छ भने, अर्कातिर निकट बाढीपहिरोका कारण ठूलो जनधनको क्षति बेहोर्नुपरेको छ । मानिसहरू घरभित्र बसिरहँदा अर्थतन्त्र चलायमान हुन सकिरहेको छैन । व्यापार–व्यवसाय ठप्प छन् । बलियो भनेको सरकारले सन्मार्ग समाउन सकेको छनक आम नागरिकले पाउन सकिरहेका छैनन् ।राजनीतिकर्मीहरूले ‘राजनीतिक क्रान्ति समाप्त भयो, अब आर्थिक क्रान्ति गर्ने समय हो’ भन्दै आए पनि त्यो आर्थिक क्रान्ति कहिले हुने हो, अत्तोपत्तो छैन । राज्य संयन्त्र विदेशी श्रम संगठनसँग सम्झौता गरेका खबरहरू हर्षोल्लासका साथ प्रचार गर्न व्यस्त छ । सत्ता र शक्तिका लागि भागबन्डाको खेल भइरहँदा राम्राले भन्दा हाम्राले स्थान पाउने अनि ‘पहुँचवालालाई अवसर र क्षमतावान् पर सर्’ को वातावरण रहिरहँदा मानिसहरूमा निराशा पैदा भएको छ । लगानी गर्ने वातावरण छैन, बेरोजगारी व्याप्त छ, व्यापारघाटा दिनहुँ चुलिँदो छ, कृषियोग्य जमिन बाँझै छन् र खण्डीकरणको मारमा छन्, मानिसमा श्रम गर्ने बानी हराउँदै गएको छ भने महँगा विलासिताका साधनहरूको उपभोग गर्ने बानीको विकास बढ्दो छ । कृषिप्रधान भनिएको देशमा तरकारी, अन्नपातसहित फलफूलसमेत आयात गरिन्छ । जलस्रोतको धनि मानिएको देशमा मिनिरल वाटर आयात गरिन्छ ।

निजामती प्रशासन अठारौं शताब्दीको मानसिकताभन्दा माथि उठ्न नसकेको आभास हुन्छ । बिचौलिया र कालाबजारीको हालीमुहाली छ, किसानले उत्पादनको सुपथ मूल्य पाउन सकिरहेका छैनन्, विदेशी विनियम सञ्चिति साँघुरिँदै गएको छ । तर सरकार कता छ, आम नागरिकलाई थाहा छैन । सरकारले तर्जुमा गरेका नीति तथा कार्यक्रमहरू आँखाले हेर्न र कानले सुन्न मात्र राम्रा भएर हुँदैन, पूर्ण रूपमा कार्यान्वयनमा आउनुपर्छ । श्रमको सम्मान हुने वातावरण बनाउनुपर्छ ।

प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७७ ०८:२०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

साँघुरिएको हाम्रो विज्ञान

अहिले संसारभर विधागत बुझाइको गहिराइ जसरी बढ्दो छ, त्यसरी नै अन्तरविधागत सहकार्यको आयतन पनि फैलँदो छ ।
उत्तमबाबु श्रेष्ठ

सन् १९८८ मा अमेरिकाको इन्डियाना विश्वविद्यालयकी प्राध्यापक एलिनोर अस्ट्रम अमेरिकी सहयोग नियोग (यूएसएड) अन्तर्गतको विकेन्द्रीकृत वित्त व्यवस्थापन कार्यक्रमको अध्ययन गर्न नेपाल आइन् । नेपाल आएपछि उनको ध्यान विकेन्द्रीकरणले भन्दा समुदायमा आधारित प्राकृतिक स्रोतको व्यवस्थापनले खिच्यो ।

नेपालमा किसानहरूले सदियौंदेखि सामूहिक रूपमा व्यवस्थापन गर्दै आइरहेका सिँचाइ प्रणालीका बारेमा अनुसन्धान गर्न अस्ट्रमले सिन्धुपाल्चोक, चितवन र दाङको भ्रमण गरिन् । इन्द्रावती जलाधारदेखि देउखुरी उपत्यकासम्म पुगेर किसानहरूसँग अन्तर्वार्ता लिइन् र उनीहरूले व्यवस्थापन गरेका कुलो प्रणालीको अवलोकन गरिन् । नेपालमा समुदायले व्यवस्थापन गरेका सामुदायिक वन र सिँचाइ प्रणालीको उनको अध्ययन त्यसपछिका केही वर्षहरूसम्म जारी रह्यो, उनका पीएचडी शोधार्थीहरूमार्फत ।

नेपाल र केन्या, नाइजेरियाजस्ता अफ्रिकी मुलुकहरूमा गरेका अस्ट्रमका अनुसन्धानको निचोड– मानिसको प्रकृतिसँग हुने कस्तो प्रकारको अन्तरक्रियाको परिणामले स्रोत व्यवस्थापनमा दिगोपना आउँछ– बृहत् सैद्धान्तिक फ्रेमवर्कमा समेटियो । चरन, वन, मत्स्यजीविका, सिँचाइजस्ता सार्वजनिक स्रोत (कमन पुल रिसोर्सेस) को दिगो व्यवस्थापनका लागि समुदायले विकास गरेका संस्थागत प्रबन्धहरू राज्य वा दाताले थुपारेका योजनाभन्दा बढी प्रभावकारी हुने उनको निष्कर्ष थियो । अस्ट्रमले गरेको स्रोतको व्यवस्थापनमा सामुदायिक सुशासनको अनुसन्धानले सन् २००९ को ‘नोबेल मेमोरियल प्राइज इन इकोनोमिक साइन्सेस’ पायो । र, उनी अर्थशास्त्रमा नोबेल पुरस्कार पाउने पहिलो महिला बनिन् ।

अर्थशास्त्रकी नोबेल लरिएट अस्ट्रम विश्वविद्यालयमा राजनीतिशास्त्रकी प्राध्यापक थिइन् । उनको अनुसन्धान प्राकृतिक स्रोतको व्यवस्थापनजस्तो अन्तरविधागत विषयमा थियो । अनुसन्धानका लागि नेपाललाई पनि आफ्नो कार्यथलो बनाएकी उनी नेपालको नास्टजस्तै अमेरिकाको राष्ट्रिय विज्ञान प्रतिष्ठान युनाइटेड स्टेट्स नेसनल एकेडेमी अफ साइन्सेसकी सदस्य थिइन् । वैज्ञानिक अनुसन्धानलाई आर्थिक रूपले सघाउने अमेरिकी निकाय नेसनल साइन्स फाउन्डेसन (एनएसएफ) ले उनका थुप्रै अनुसन्धानलाई आर्थिक सहायता दिएको थियो । तर नेपालमै बसेर अनुसन्धान गरेकी भए, सायद अस्ट्रमको अनुसन्धानको विधा र दायरा न यहाँको नास्टको सदस्यताका लागि योग्य हुन्थ्यो, न त यहाँ वैज्ञानिक अनुसन्धानलाई दिइने सीमित सहायता रकम उनले पाउनै सक्थिन् ।

समाज विज्ञान गयल नेपाली विज्ञान

विज्ञानका दुई मूल हाँगामध्येको एक हो– भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, जीवशास्त्र आदि समेटिएको प्राकृतिक विज्ञान जसले भौतिक जगत्‌लाई बुझ्ने र व्याख्या गर्ने गर्छ । अर्को हाँगो अर्थशास्त्र, राजनीतिशास्त्र, समाजशास्त्र, कानुन, इतिहास आदि समेटिएको समाज विज्ञानले मानव समाज र सामाजिक सम्बन्धहरूको अध्ययन गर्छ । तर नेपालमा विद्यमान विज्ञान–अभ्यासमा समाज विज्ञानको हाँगो पूर्णतः गयल छ । नोबेल कमिटीले ‘इकोनोमिक साइन्सेस’ भनेर प्रदान गरिने अर्थशास्त्र लगायत समाज विज्ञानका थुप्रै विधालाई नेपालमा नीतिगत रूपमा र अभ्यासको हिसाबले विज्ञान मानिँदैन । नीतिनिर्मातादेखि वैज्ञानिक क्षेत्रका पदाधिकारी र आम बुझाइमा पनि विज्ञान भनेको प्राकृतिक विज्ञान मात्रै हो भन्ने छ ।

उदाहरणका लागि, नाममा ‘विज्ञान–प्रविधि’ जोडिएकाले प्रस्तावित मदन भण्डारी विज्ञान तथा प्रविधि विश्वविद्यालयलाई मानविकी, व्यवस्थापन र कानुनका संकाय राख्ने अनुमति दिइएन । ती संकाय राख्ने उक्त विश्वविद्यालयको विधेयकलाई प्रतिनिधिसभाको शिक्षा, स्वास्थ्य समितिले काँटछाँट गरेर ‘सच्यायो’ । नाममा ‘प्रविधि’ जोडिँदैमा प्रविधिइतरका अन्य विधा पढ्न/पढाउन नपाउने सोच राखेर कैंची चलाइएको भए यतिखेर संसारकै उत्कृष्ट प्राविधिक विश्वविद्यालय मानिने अमेरिकाको एमआईटीले अर्थशास्त्रका तेइस नोबेलविजेताहरू जन्माउँदैनथ्यो । गत वर्ष अर्थशास्त्रको नोबेल पुरस्कार पाउने एमआईटीका अभिजित बनर्जी र अस्थर दुफ्लोको प्रयोगशालाले रोबोट/रकेट बनाउँदैन, गरिबीको अनुसन्धान गर्छ । त्यसै गरी नेपालका वामपन्थीहरूले अक्सर उद्धृत गर्ने नोम चोम्स्की एमआईटीका भाषाविज्ञानका प्राध्यापक हुन् । तर एक्काइसौं शताब्दीमा विश्वविद्यालय बनाउन तम्सेका हामीले सन् १८६१ मा स्थापना गरिएको एमआईटीका संस्थापकहरूजतिको फराकिलो सोच पनि राख्न सकेनौं ।

उपल्लोस्तरका नीतिनिर्माताहरूको जस्तै साँघुरो बुझाइ विज्ञान–प्रविधिको कार्यान्वयन तहमा पनि छ । गत वर्ष पारित भएको विज्ञान–प्रविधि तथा नवप्रवर्तन नीतिले कल्पना गरेको विज्ञान परिषद्मा मन्त्रालयका सचिव, विश्वविद्यालयका उपकुलपतिबाहेक समाज विज्ञानका अध्येताहरू अटाएका छैनन् । त्यसैको छाप विज्ञान मन्त्रालयले गर्ने कार्यक्रमहरूमा स्पष्ट देखिन्छ । केही हप्तापहिले विज्ञान मन्त्रालयले ‘बहुविधागत अनुसन्धान केन्द्र (मल्टी डिसिप्लिनरी रिसर्च सेन्टर)’ बनाउने भन्दै एउटा आशयपत्र मागेको थियो ।

त्यसमा आवश्यक ठानिएका विज्ञ सदस्यहरू सबै प्राकृतिक विज्ञान पढेकाहरू मात्रै थिए । बहुविधागत केन्द्रमा समाज विज्ञान नअटाउनुको कारण पंक्तिकारले सोध्दा, उक्त मन्त्रालयको कार्यक्षेत्रभित्र समाज विज्ञान नपर्ने जानकारी पाइयो । समाज विज्ञानलाई विज्ञान मन्त्रालयले मात्रै होइन, स्वायत्त भनिएको नास्टले पनि कार्यक्षेत्रबाहिरै राखेको छ । हाल नास्टका चालीस प्राज्ञ र सत्र सहप्राज्ञहरू सबै कृषि, वनविज्ञान, मौसम विज्ञान, भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, जीवशास्त्र, इन्जिनियरिङ, स्वास्थ्य आदिजस्ता प्राकृतिक विज्ञान पढेका मात्रै छन् ।

नास्टको प्राज्ञ छनोटमा मात्रै होइन, कार्यक्रमहरूमा पनि समाज विज्ञान गयल छ । गत असारमा नास्टले ‘कोभिड प्रतिरोधका लागि प्रविधि विकास एवं नवप्रवर्तन’ शीर्षकमा अनुसन्धान सहायता प्रदान गर्‍यो । उक्त कार्यक्रममा छनोट भएका सबै अनुसन्धान प्रस्तावहरू प्राकृतिक विज्ञान र इन्जिनियरिङसम्बद्ध थिए, जबकि कोभिड–१९ को नियन्त्रणमा मानिसका आनीबानी, सामाजिक सम्बन्ध र संस्थागत दक्षतासम्बन्धी समाज विज्ञान क्षेत्रका थुप्रै व्यावहारिक अनुसन्धानका नतिजाहरूले तत्कालका लागि नीति–उपयोगी नतिजा दिन सक्थे । उदाहरणका लागि, मानिसहरूले किन लकडाउन उल्लंघन गरिरहेका छन्, मास्क नलगाउनुका मनोवैज्ञानिक वा सामाजिक कारण के हुन्, कस्तो सचेतनात्मक कार्यक्रम बढी प्रभावकारी हुन्छ आदिजस्ता अनुसन्धानहरू कोरोना नियन्त्रणका लागि उपयोगी हुन सक्थे । तर समाज विज्ञानसम्बद्ध यस्ता महत्त्वपूर्ण प्रश्नहरूतर्फ घोत्लिन विज्ञान क्षेत्रमा लागेका हाम्रा संस्थाहरूको साँघुरो बुझाइले दिएन ।

आविष्कारका बहुआयाम

हामीकहाँ वैज्ञानिक आविष्कारलाई चमत्कारका रूपमा बुझ्ने परिपाटी छ, जसले यसको बहुआयामिकतालाई नकार्छ । उदाहरणका लागि, कोभिड–१९ सम्बद्ध वैज्ञानिक अनुसन्धान भनेकै भ्याक्सिन वा औषधिको विकास गर्नु मात्रै हुन्, अरू फाल्तु हुन् भन्ने सोच हावी छ । त्यही तीव्रमार्गी सोचको परिणाम यहाँ भ्याक्सिन र औषधिको फरकसम्म नबुझेका प्राध्यापक स्प्राइटको बोतलमा ‘कोरोनाको दवाई’ राखेर मिडियामा छाउँछन् । गुर्जोको बजार एक्कासि बढ्छ र बेसार पुराण भाइरल हुन्छ । पक्कै पनि महामारीले आक्रान्त विश्वलाई कोभिड–१९ को भ्याक्सिन चाहिएको छ, तर हाम्रोजस्तो देशले भाइरसविरुद्घको भ्याक्सिनको खोजमा अनावश्यक बल लगाउनुभन्दा भ्याक्सिनको वितरण र पहुँचमा नयाँ इनोभेसन गर्ने अनुसन्धानमा जोड दिनु उपयुक्त हुन्छ । हाम्रा लागि दूरदराजमा सर्वसुलभ हिसाबले भ्याक्सिन पुर्‍याउनु पनि बनाउनुजत्तिकै महत्त्वपूर्ण काम हो । भौतिक आविष्कारको जति महत्त्व छ, त्यति नै सामाजिक र व्यवस्थापकीय आविष्कारको पनि छ ।

सन् १९०८ मा अमेरिकी उद्योगपति हेनरी फोर्डको फोर्ड मोटर कम्पनीले ‘फोर्ड मोडल टी’ कार सार्वजनिक गर्‍यो । फोर्डले उत्पादनमा ‘एसेम्ब्ली लाइन’ भित्र्याएर ठूलो संख्यामा कार उत्पादन गर्ने विधिको आविष्कार गरे, जसले गर्दा सन् १९०८ मा उक्त कारको मूल्य ८२५ डलरबाट घटेर सन् १९१६ मा ३६० डलरमा पुग्यो । मूल्य घटेसँगै कार सर्वसाधारणको पहुँचको वस्तु बन्यो । कारलाई अमेरिकी जीवनको अभिन्न अंग बनाउन फोर्डको भौतिक आविष्कारको जति योगदान छ, सम्भवतः त्योभन्दा ठूलो योगदान छ उनको व्यवस्थापकीय आविष्कारको । उनले उत्पादकत्व बढाउन मजदुरहरूको कार्यसमयलाई चालीस घण्टामा सीमित गरे । यतिखेर ‘मोडल टी’ इतिहास बनिसक्यो तर उनको व्यवस्थापकीय आविष्कार– चालीस घण्टा काम गर्ने नियम– संसारभर चलिरहेको छ । फोर्ड कारको जस्तै मानव इतिहासलाई बदल्ने अर्को आविष्कार थियो— लुगा सिउने मेसिनलाई परिष्कृत पार्ने काम । सन् १८५३ मा अमेरिकी आइज्याक सिंगरले सहज सिलाइ मेसिन बनाए, जसले एउटा सर्ट सिलाउन लाग्ने तेह्र घण्टाको समयलाई एक घण्टामै सीमित गरिदियो । सिंगरको सिलाइ मेसिनलाई त्यति बेला १०० डलर (सन् २०१७ को मूल्यमा १,४०० डलर) पर्थ्यो, जुन गरिब अमेरिकीको पहुँचबाहिरको विषय थियो ।

उक्त कुरा बुझेका सिंगरले सिउने कललाई ५ डलर डाउनपेमेन्ट गरेपछि बाँकी पैसा मासिक किस्ताबन्दीमा तिर्ने गरी बेच्न थाले । पैसा पछि तिर्दै गर्दा हुने तर सामान तत्काल उपभोग गर्न पाइने उनको आविष्कारले सिलाइ मेसिनलाई घरघर पुर्‍यायो । र, जन्मायो संसारको फेसन उद्योग । कुनै बेला न्युयोर्कमा संसारकै सबैभन्दा अग्लो भवन भएको सिंगरको कम्पनी सन् १९९९ मा टाट पल्टियो तर उनको किस्ताबन्दीको सामाजिक आविष्कार अहिले घरदेखि कारसम्म, इलेक्ट्रोनिक्सदेखि घरायसी सामानसम्मको खरिद–बिक्रीमा विश्वभर चालु छ ।

फोर्ड र सिंगरले भौतिक आविष्कारसँगै सामाजिक आविष्कारलाई पनि लगे । एक्काइसौं शताब्दीका विकासका मुद्दा र चुनौतीहरू उनीहरूको समयभन्दा निकै ठूला र जटिल छन्, जसको हल गर्न विज्ञानप्रतिको एकांकी बुझाइले मात्रै सम्भव छैन । अहिले संसारभर विधागत बुझाइको गहिराइ जसरी बढ्दो छ, त्यसरी नै अन्तरविधागत सहकार्यको आयतन पनि फैलँदो छ । उदाहरणका लागि, विश्वको सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको जलवायु परिवर्तनको ज्ञान संश्लेषण गर्ने अन्तरदेशीय निकाय आईपीसीसी र जैविक विविधताका क्षेत्रमा उस्तै काम गर्ने आईपीबीईएसमा प्राकृतिक र समाज विज्ञानका वैज्ञानिकहरूको अनुकरणीय सहकार्य छ । पछिल्लो समयमा त प्रकृति र समाज वैज्ञानिकका सहकार्यहरू एकतामा फेरिन थालेका छन् । दुई वर्षअघि मात्रै प्राकृतिक विज्ञानको अन्तर्राष्ट्रिय छाता संस्था काउन्सिल फर साइन्टिफिक युनियन र समाज विज्ञानको अन्तर्राष्ट्रिय छाता संस्था इन्टरनेसनल सोसल साइन्स काउन्सिलबीच एकता भएर इन्टरनेसनल साइन्स काउन्सिल बन्यो ।

अन्त्यमा, यतिखेर विज्ञानले चालकरहित कारदेखि मानिसको अनुवंशको फेरबदल गर्न सक्ने प्रविधिको विकास गरेको छ । यस्ता भौतिक आविष्कारहरूसँगै त्यसका आर्थिक, सामाजिक र कानुनी जटिलता बढेकाले ती क्षेत्रहरूमा सामाजिक आविष्कार चाहिएको छ । चालकरहित कारले दुर्घटनाका बेला बटुवालाई जोगाउने कि कारमा सवार मानिसलाई भन्ने जटिल नैतिक प्रश्नको जवाफ कारको भौतिक आविष्कारले मात्रै दिन सक्दैन, त्यसका लागि समाज विज्ञान चाहिन्छ । त्यसैले विषयगत गहिराइ लम्बिँदै जाँदा त्यसले छुने समाजका अन्य पाटाको बुझाइ यतिखेर अपरिहार्य बनेको छ । नेपालमा समाज विज्ञानको अनुसन्धानका लागि नास्टजस्तै सोसल रिसर्च काउन्सिल बनाउनुपर्ने तर्क पनि सुनिन्छ । तर विश्वभर बढिरहेको प्राकृतिक र समाज विज्ञानको सहकार्य र एकताको अभ्यासलाई हेर्दा र हाम्रो देशमा उस्तै खाले निकायहरू हुँदा उनीहरूबीचको खिचातानीको अनुभव देख्दा हामीले छुट्टै निकाय बनाउनुभन्दा भएकाहरूको समयानुकूल पुनर्गठन गर्ने र फराकिलो दृष्टिकोण पो बनाउने हो कि ?

प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७७ ०८:१५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×