आधा किशोरी विद्यालय नफर्कने जोखिममा- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

आधा किशोरी विद्यालय नफर्कने जोखिममा

जब परिवार आर्थिक मन्दीमा पर्न थाल्छ, छोरीहरूको पढाइ सबैभन्दा कम प्राथमिकतामा पर्छ ।
नम्रता शर्मा

कोभिड–१९ महामारीपश्चात् एसिया र अफ्रिकाका आठ देशका २८,००० किशोरीसँग गरिएको अन्तर्वार्ताबाट आएको नतिजाले छर्लंग्याउँछ, लगभग दुई किशोरीमा एक जना (करिब ४९ प्रतिशत) किशोरी विद्यालय नफर्कने उच्च जोखिम अवस्थामा छन् ।

भारत, बंगलादेश, नेपाल, श्रीलंका, भियतनाम, लाओस, कम्बोडिया र तान्जानियाबाट संकलन गरिएको यो तथ्यांक रुम टु रिड गैरसरकारी संस्थाको किशोरी शिक्षा कार्यक्रमको कार्यक्षेत्रमा गरिएको अनुसन्धानको नतिजा हो । रुम टु रिड अनुसार, निम्न आय समुदायमा गरिएको यो सर्भे संसारभरिकै कोभिड–१९ महामारीमा यस्तो समुदायमा गरिएको सबैभन्दा ठूलो सर्भे हो ।

यो सर्भेमा अन्तर्वार्ता दिने किशोरीहरू १५–१९ वर्ष उमेर समूहमा पर्छन् । उनीहरू सबै निम्न आयस्रोतवाला परिवारका हुन् । भारत, बंगलादेश, नेपाल, श्रीलंका, भियतनाम, लाओस, कम्बोडिया र तान्जानियामा महामारीअघि पनि ठूलो संख्यामा किशोरीहरूले विभिन्न कारणले पढाइ छोड्ने गरेका थिए । त्यही कारण रुम टु रिडले ती देशमा किशोरी शिक्षा कार्यक्रम सुरु गरेको थियो । महामारीयता धेरै देशमा बन्दाबन्दी सुरु भयो । त्यसका कारण पहिले नै जोखिममा परिसकेका आफूसँग जोडिएका किशोरीहरूको अवस्था के छ र साथै निम्न आय भएका समुदायका बालिकाको अवस्थामा महामारीले के–कस्तो असर पार्‍यो भन्ने बुझ्न गरिएको यो सर्भेले ती समुदायका करिब ५० प्रतिशत किशोरी विद्यालय खुलेपछि ‘ड्रप आउट’ हुने उच्च जोखिम रहेको आकलन गरेको छ ।

यो सर्भे २०२० को अप्रिलदेखि जुनसम्म गरिएको थियो र त्यति बेला सबै देशमा बन्दाबन्दी भइसकेको थियो । २८,००० किशोरीसँग अन्तर्वार्ता फोन र भिडियो एपमार्फत गरिएको थियो । छरितो र सजिलो पार्न केवल तीन छोटाछोटा प्रश्न सोधिएका थिए, जसको जवाफ ‘हो/होइन’ मा दिन मिल्थ्यो ।

यही अनुसन्धानका क्रममा नेपालमा २०२० को मे–जुनमा बाँके, बर्दिया, नुवाकोट र तनहुँका रुम टु रिडमा आबद्ध ३,९९२ किशोरीसँग अन्तर्वार्ता गरिएको थियो । अरू देशमा झैं नेपालमा पनि करिब दुई किशोरीमा एक जना विद्यालय नफर्कने उच्च जोखिम रहेको देखिन्छ, जुन संख्या नेपालका हकमा ५३ प्रतिशत छ । सर्भेको नतिजाअनुसार, १५९ (७ प्रतिशत) किशोरीले विद्यालय खुले पनि आफू जान नपाउने खुलासा गरेका छन् भने, १,४३३ (४५ प्रतिशत) जनाले आफ्नो परिवारबाट रोकावट आएको बताएका छन् । जब परिवारमा आर्थिक मन्दी हुन्छ, छोरीहरूको पढाइ सबैभन्दा कम प्राथमिकतामा पर्छ । छोरीहरूलाई या त घरका काममा लगाउन या विवाह गरेर पठाइदिन विद्यालयबाट निकालिन्छ ।

अन्तर्वार्ता दिएका १६ प्रतिशत किशोरीले बन्दाबन्दी सुरु भएदेखि आफ्नो पढाइलेखाइ पनि बन्द भएको र त्यसैले विद्यालय खुले पनि, परीक्षामा असफल हुने डरले, नजाने जोखिम बढेको जनाएका छन् । अति आर्थिक मन्दीले ल्याएको कठिनाइ र विद्यमान लैंगिक असमानताले नेपालका निम्न आयस्रोत भएका समुदायका किशोरीहरूले माध्यमिक शिक्षा पनि पूरा गर्न नसक्ने अवस्था आउन सक्ने यो सर्भेले देखाउँछ । यसबाट के अनुमान गर्न सकिन्छ भने, किशोरीहरूको पढाइ बन्द भएसँगै बाल विवाह, श्रम र यौन शोषणको जोखिम पनि बढ्छ ।

कोभिड–१९ महामारीका कारण विश्वभरिकै बालबालिकालाई धेरै असर परेको छ । त्यसमा पनि निम्न आयस्रोत भएका परिवारका बालबालिकामा, अझ किशोरीमा, यसको प्रभाव झन् बढी नकारात्मक छ । सम्पन्न र मध्यम वर्गका बालबालिकालाई बन्दाबन्दीले असर पारे पनि विद्यालय सञ्चालन हुन थालेपछि उनीहरूको पढाइ फेरि सुरु हुन्छ । निम्न आयस्रोत भएका परिवारका किशोरीहरूको भने बन्दाबन्दीले पढाइमा असर मात्र नपारी, उनीहरूको पढाइको अन्त्य, ज्ञान हासिल गर्ने क्रमको अन्त्य र आफू र आफ्नो समुदायको जीविकामा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने सपनाकै अन्त्य नै हुने सम्भावना एकदमै उच्च देखिएको उक्त अनुसन्धानले देखाएको छ । त्यति मात्र नभई, तिनले आफ्नो बालापना र किशोरावस्था नै गुमाउने जोखिम उच्च देखिएको छ । निम्न आयस्रोत भएका परिवारले आकस्मिक कठिनाइ परेका बेला किशोरावस्थाका छोरीहरूको विवाह गरिदिने चलन सर्भे गरेका देशहरूमा विद्यमान छ । विवाहपछि यी किशोरीहरूको शिक्षा प्रायः बन्द हुन जान्छ र उनीहरू घरेलुलगायत अरू काममा शोषणमा पर्न थाल्छन् ।

यस कारण यो महामारीका कारण १ अमेरिकी डलरभन्दा कम आयस्रोत भएका परिवारका छोरीहरूको पढाइ बन्द हुने सम्भावना धेरै छ । उदाहरणका लागि, सत्र वर्षीया एक किशोरी घरमा आर्थिक मन्दी आएपछि रोजगारीको खोजीमा भागेर ४८० किमि टाढा काठमाडौं पुगिन् । तर त्यहाँ उनले काम पाउन सकिनन् । कुलतमा फस्दै गइन् । लागूपदार्थको अम्मली हुँदै गइन् । कालान्तरमा उनी रुम टु रिडको सम्पर्कमा पुगिन् । रुम टु रिडका कर्मचारीहरूले उनलाई त्यस्तो लत र संगतबाट बचाएर परिवारको जिम्मा लगाइदिए । उनी भन्छिन्, ‘अब फेरि पढ्छु ।’

रुम टु रिड नेपालका कन्ट्री डाइरेक्टर पुष्करलाल श्रेष्ठ भन्नुहुन्छ, ‘वित्तीय कठिनाइका कारण नेपालका किशोरीहरू शिक्षाबाट वञ्चित हुने गर्छन् । त्यसकारण कोभिड–१९ को महामारीले निम्न आयस्रोत भएका समुदायमा लैंगिक असमानता अझै बढाउने सम्भावना बढेको छ ।’ कोभिड–१९ को नकारात्मक असर के हुन सक्छ र यसको समाधान कसरी गर्ने भन्ने जान्न नै रुम टु रिडले यो अनुसन्धान एसिया र अफ्रिकाका आठ देशमा गरेको पनि उहाँले बताउनुभयो । त्यस्ता किशोरीहरूलाई समेट्न र सुरक्षित राख्न रुम टु रिडका मेन्टरहरूले दूर परामर्श र मार्गनिर्देशन कक्षा सञ्चालन गर्दै आएका छन् ।

निम्न आयस्रोत भएका ५३ प्रतिशत किशोरी शिक्षाबाट वञ्चित हुनु भनेको देशका लागि ठूलो हानि हो । नेपाल सरकारले यो तथ्यांकको नतिजा हेरी सरकारी र गैरसरकारी तवरबाट कस्तो रणनीति बनाउने भन्नेमा ध्यान दिनु जरुरी छ ।

प्रकाशित : श्रावण २५, २०७७ १०:११
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

लापरबाहीले फैलियो संक्रमण

प्रदेश ब्युरो

विराटनगर — तीन साताअघि रंगेली–७ का एक वृद्ध गम्भीर बिरामी भएर विराटनगरस्थित एक अस्पतालमा भर्ना भए । बुबालाई भेट्न र हेरचाह गर्न भन्दै उनकी छोरी दिल्लीबाट जोगबनी नाकामा आइपुगिन् । परिवारले विराटनगर–१० स्थित वडा कार्यालयमा झूटो विवरण पेस गर्दै बिरामी बुबा यही वडाको बासिन्दा भएको र उनको रेखदेखका लागि आएकी छोरीलाई होटलको क्वारेन्टाइनमा बस्न व्यवस्था मिलाइदिन भन्दै सिफारिस बनाए । तर उनी होटल नगई बिरामी बुबासँगै अस्पताल बसिन् ।

उपचारकै क्रममा दुई साताअघि बुबाको निधन भएपछि सपरिवार उनी पनि अन्तिम संस्कारका लागि रंगेली पुगिन् । उनमा दिल्लीबाट आएदेखि नै ज्वरो र रुघाखोकीको लक्षण देखिएको थियो । तर कसैलाई नभनी चुपचाप बसिन् । मास्क नलगाई अस्पताल र बजार घुमिन् । भारतबाट आएको र रुघाखोकी, ज्वरो निको नभएपछि उनका माइतीले नै उनको पीसीआर परीक्षण गराए । तर परीक्षण रिपोर्ट नआउँदै उनीसहित परिवारका सदस्य भारत र काठमाडौं फर्कन भन्दै सिफारिस पत्र लिन रंगेली नगरपालिका पुगे । ‘हामीले सबै कुरा बुझेपछि उहाँहरूलाई अनुमति दिएनौं, शंका लागेर सबैको परीक्षण गर्न लगायौं,’ नगरपालिकाका स्वास्थ्य शाखा प्रमुख भूपेन्द्र मण्डलले भने, ‘अन्ततः परिवारै संक्रमित देखिए, संक्रमणको स्रोत भारतबाट आएकी ती महिला नै रहेको हाम्रो ठम्याइ हो ।’

ती महिलामा कोरोना पोजिटिभ देखिएपछि परीक्षण गर्दा गत सोमबार परिवारका १४ जनामा समेत संक्रमण देखियो । कन्ट्याक्ट ट्रेसिङ गर्दा २३ जना छिमेकीसमेत संक्रमितमा थपिए । हालसम्म रंगेलीको मुख्य बजार क्षेत्रमा मात्रै संक्रमितको संख्या ३८ पुगिसकेको छ । पाँच दिनमै नगरभित्र थपिएका ४२ सहित हालसम्म ५२ जनामा संक्रमण पुष्टि भएको मण्डलले बताए । ‘एक व्यक्तिको लापरबाही र ढाकछोपले धेरै जना जोखिममा परे,’ उनले भने, ‘अहिलेसम्म १ हजार ५ सय जनाको पीसीआर परीक्षण गरिसकिएको छ ।’ सोमबार विद्युत् प्राधिकरण रंगेली वितरण शाखाका ५ र अस्पतालका ३ कर्मचारीमा पनि कोरोना पुष्टि भएको थियो । उनीहरूको सम्पर्कमा आएकाको परीक्षण गर्दा रंगेली–४, ५ र ६ मा गरी ७ संक्रमित फेला परे ।

गत साउन ६ मा विराटनगर महानगरभित्र २९ जनामा सीमित संक्रमितको संख्या शनिबारसम्म २ सय ४५ पुगेको छ । यहाँ पनि लापरबाहीकै कारण व्यक्तिबाट समूह हुँदै समुदायमा संक्रमण सरेको बताउँछन् कोसी अस्पतालका मेडिकल सुपरिन्टेन्डेन्ट डा.चुमनलाल दास । औषधि विभागबाट साउन १ मा सरुवा भएर कोसी अस्पताल आएका एक चिकित्सक र काठमाडौंबाटै फर्केका विराट नर्सिङ होमका सञ्चालकको लापरबाहीले पनि यहाँका अस्पताल र समुदायमा संक्रमण विस्तार भएको उनको ठम्याइ छ । ‘गलत विवरण दिएर आफू संक्रमित भएको लुकाउने नर्सिङ होम सञ्चालक, मास्क नलगाई सहकर्मीसँग कुराकानी गर्ने हाम्रै अस्पतालका एक चिकित्सक र सावधानीको उपाय नअपनाउने नागरिकले गर्दा यस्तो भयावह अवस्था आएको हो,’ डा.दासले भने, ‘मास्क मात्र लगाएका भए पनि यति धेरै जना संक्रमित हुँदैनथे ।’ कोसी अस्पतालमा मात्रै ती चिकित्सकसहित १५ स्वास्थ्यकर्मी संक्रमित छन् । ‘उनै चिकित्सक र आंशिक रूपमा विराटमा समेत कार्यरत यहाँकै एक स्टाफ नर्सबाट हाम्रो अस्पतालमा संक्रमण विस्तार भयो,’ उनले भने । स्वास्थ्यकर्मीमा संक्रमण देखिएपछि चार दिनसम्म अस्पतालको बहिरंग सेवा (ओपीडी) ठप्प भयो । विराटमा समेत कार्यरत एक मेडिकल अफिसरबाट विराटनगरकै न्युरो अस्पतालका सात जनामा संक्रमण सर्‍यो । विराटमा संक्रमित स्वास्थ्यकर्मीको संख्या ८ छ । मोरङ सहकारी अस्पतालका ६, गोल्डेनका ३ स्वास्थ्यकर्मी र नोबेल मेडिकल कलेजका २ चिकित्सकको नतिजासमेत पोजिटिभ आएको छ ।

कतिपय सर्वसाधारण र चिकित्सककै लापरबाहीले समुदायस्तरमा कोरोना संक्रमण फैलिएको मान्छन्, विराटनगरस्थित कोभिड–१९ उपचार केन्द्रका संयोजक ज्ञानबहादुर बस्नेत । ‘अनुशासित जीवन बिताउँदा दुई साताभित्रै हाम्रो उपचार केन्द्रमा निको हुन्छन् भने नागरिकले यस्तै सावधानी दैनिक जीवनमा अपनाए संक्रमित हुँदैनन् नि,’ उनले भने ।

प्रदेश १ को सामाजिक विकास मन्त्रालय स्वास्थ्य शाखा प्रमुख डा.सुरेशप्रसाद मेहताले विराटनगरमा साँझ–बिहान मास्क नलगाई आवागमन गरिरहेको र समूहमा हिँडिरहेको देखिएको भन्दै संक्रमणबाट जोगिन र अरूलाई जोगाउन सतर्क रहनुपर्नेमा जोड दिए । ‘न्यूनतम सुरक्षा सतर्कता नअपनाउनु भनेको त सोझै लापरबाही भयो नि,’ उनले भने ।

धमाधम समूहमा परीक्षण

सुनसरीको धरानमा संक्रमितको संख्या बढेसँगै साउन २० देखि ‘र्‍यान्डम मास टेस्टिङ’ थालिएको छ । शनिबारसम्म १ हजार ७ सय स्वाब संकलन गरिएको छ । उपमहानगरका स्वास्थ्य विभाग प्रमुख उमेश मेहताका अनुसार पहिलो दिनमा १३० जनाको पीसीआर गर्दा दुई बालकसहित ६ जनामा संक्रमण पुष्टि भएको थियो । उनीहरूको ट्राभल हिस्ट्री खुलेको छैन ।

अझै ७ सय ४३ जनाको रिपोर्ट आउन बाँकी छ । यसअघि धरानका मात्रै ९ सय ५० जनाको परीक्षण गर्दा ४६ जनाको रिपोर्ट पोजिटिभ आएको थियो । बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानका मेडिसिन विभाग प्रमुख प्रा.डा.सञ्जीव शर्माले भने, ‘अहिलेसम्म धानिँदै छ । तर दैनिक संक्रमितको संख्या बढेमा आवश्यक जनशक्ति अभाव मात्र हुँदैन, पर्याप्त मेडिकल उपकरण, आईसीयू, आइसोलेसन शय्यासमेत पुग्दैन ।’

संक्रमण समुदायमा फैलिएपछि झापाको बिर्तामोड नगरपालिकाले निषेधाज्ञा गरी ‘मास स्क्रिनिङ’ थालेको छ । संक्रमितको सम्पर्कमा आएका तथा संक्रमणको उच्च जोखिममा रहेका क्षेत्रमा पीसीआर परीक्षण गर्न थालिएको हो । एक सातामा नगर क्षेत्रका ८ सय ४४ जनाको स्वाब संकलन गरिएको कोभिड–१९ रोकथाम तथा नियन्त्रण समिति बिर्तामोडका संयोजक ओम खड्काले बताए । ‘अब सातामा एक हजारभन्दा बढीको परीक्षण गर्ने गरी अघि बढ्छौं,’ उनले भने । सशस्त्र प्रहरी र बैंकका कर्मचारीमा समेत कोरोना पुष्टि भएपछि परीक्षणको दायरा बढाइएको उनको भनाइ छ ।

जिल्लाकै बाह्रदशी गाउँपालिकाका एक औषधि व्यवसायी र नेकपाका स्थानीय नेतामा संक्रमण पुष्टि भएपछि उक्त क्षेत्रका औषधि व्यवसायी, क्लिनिक सञ्चालक, प्रहरी, बैंकका कर्मचारी, नेता–कार्यकर्ता तथा संक्रमितको सम्पर्कमा आएका किराना, तरकारी पसल सञ्चालकलगायतको परीक्षण भइरहेको गाउँपालिकाले जनाएको छ ।

माधव घिमिरे र जितेन्द्र साह (विराटनगर),प्रदीप मेन्याङ्बो (धरान) र अर्जुन राजवंशी (बिर्तामोड)

प्रकाशित : श्रावण २५, २०७७ १०:०६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×