बौद्धिक युवाको एक्लोपना

हुलाकी
उज्ज्वल प्रसाईं

काठमाडौँ — मानव समाजका जटिलता वृद्धि भएका छन् । पुराना संकटका नयाँ रूप सतहमा देखिएका छन्, कतिपय नौला संकट बोधगम्य छैनन् । मानव जीवन र दुनियाँको अस्तित्वसँग जोडिएका प्रश्नमा हिजो गरिएका कतिपय दार्शनिक चिन्तन विलुप्त हुने सम्भावना छ ।

बौद्धिक विलासका निम्ति ती मीमांसा कतै प्रयोग भएका हुन सक्छन्, तिनलाई अद्यावधिक गर्दै मान्छे र प्रकृतिको हित सोच्ने काम भने प्राथमिकतामा छैन । बजार आफैमा प्रभावशाली विचारधारा एवं समग्र राजनीतिक, सामाजिक र सांस्कृतिक अभ्यासको केन्द्र भएकाले प्राथमिकतामा स्वयं बजार छ ।

उम्दा भनिएका कवितादेखि अति उपयोगी भनिएको प्रविधिसम्म, प्रभावशाली भनिएका आर्थिक सिद्धान्तदेखि नयाँ धर्मको प्रतिपादनसम्म सबैको केन्द्र बजार हो । नाओमी क्लिनले त्यसै भनेकी होइनन्, ‘हामीलाई कविता र अध्यात्मका पनि ब्रान्ड चाहिन थालेको छ ।’ वर्गीय आन्दोलनको उपादेयता सिद्ध गर्न खोज्नेदेखि सामुदायिक पहिचानलाई प्राथमिकतामा राख्नेहरूसम्म सबै बजारु ऊहापोहमा सीमित छन् । उनीहरूका संघर्ष, गतिविधि, संगठन, नेतृत्व सबै बजारमा प्रभाव जमाउन उद्यत रहन्छन् ।

अरू त अरू, बजारको आलोचना र विकल्प स्वयं बजारकै औजार बन्न पुग्छ । यस प्रवृत्तिको सबैभन्दा नजिकको दृष्टान्तबारे पढ्न मनलागे मेघनाद देसाईकृत ‘पोलिटिक्स : ट्रम्प, मोदी, ब्रेक्जिट एन्ड द प्रोस्पेक्ट फर लिबरल डेमोक्रेसी’ पढे पुग्छ ।

नेपालमा भइरहेका बौद्धिक चर्चाको मसिनो अवलोकन गर्दा पनि देखिन्छ, बजारवादको आलोचना गर्नेले विकल्पमा दक्षिणपन्थी राष्ट्रवाद अघि सार्छन् । ‘एथ्नो–नेसनलिजम’ भन्न मिल्ने त्यो राष्ट्रवादले अन्ततः बजारकै सेवा गर्छ र बजारकै भरमा त्यो अडिन खोज्छ । बजारको जकडबन्दलाई चुनौती दिँदै मुक्त समाजको परिकल्पना गर्न सक्छु भनेर कार्ल पोल्यानीदेखि कार्ल पोपरसम्मको उद्धरण दिएर लेख्ने एक थरीले पञ्चायती राष्ट्रवादलाई अन्तिम सत्य ठान्छन् ।

पश्चिमा ज्ञानको दबदबालाई चिर्ने सपना देख्ने एवं पूर्वीय सभ्यताको पुनःस्थापना खोज्ने अर्का थरीले नागार्जुनदेखि आशिष नन्दीसम्म स्मरण गर्दागर्दै विनायक दामोदर सावरकरलाई आदर्श स्थापना गर्न पुग्छन् । प्रकारान्तरले मौलिकताका नाममा ज्ञानोद्यमको ब्राह्मणवादी वृत्तको परिकल्पना गर्छन् र समाजलाई त्यसैको कैदी बनाउने प्रयत्न गर्छन् । यो प्रवृत्तिको विकराल एवं विकृत रूप भारतमा देखिन्छ ।

राष्ट्रवादको भावुकता बेच्न नखोज्नेहरूले पनि चल्तीको उदारवादी रूपरेखाभन्दा भिन्न सोच्न सके जस्तो लाग्दैन । समाजवाद पनि कतै छलकपटका निम्ति प्रयोग हुन्छ, कतै विलासी गफका लागि । धेरैजसो समाजवादी उही राष्ट्रवादको बेकामे जामा पहिरिएर राजनीतिक सोकेसमा सजिन पुग्छन् । परिणाम, समाजवाद स्वयं बजारु हल्लाखल्लाको सानो चिच्याहटमा सीमित हुन्छ ।

पुँजीवाद गहिरो र विस्तारित हुँदै जाँदा देखा परेका संकटबारे बुझ्न र नयाँ विकल्पको खोजी गर्न कुनै तयारी सूत्रहरू उपयोगी होलान् भन्ने लाग्दैन । उदारवादी अर्थव्यवस्थाको उच्चतम अभ्यासपश्चात् फासीवादको उदय हुन थालेको देखेर आत्तिएकाहरूले नयाँ बाटो खोज्न सकिरहेका छैनन् । अघिल्लो शताब्दीमा प्रतिपादित कतिपय सिद्धान्त अहिले सहयोगी हुन सक्छन्, तर ती स्वयंले नयाँ बाटो तयार गरिदिँदैनन् ।

मानव समाजलाई बस्नलायक, सिर्जनात्मक एवं दिगो बनाउन नयाँ राजनीतिक एवं सांस्कृतिक जग निर्माण गर्न अत्यावश्यक छ । हिजो आफैले खनेको बाटो वा वरण गरेको सिद्धान्तको निर्मम समीक्षा गर्न सक्नेले मात्रै नयाँ गोरेटो कल्पिन सक्ला । नयाँ किसिमको मानवीय सम्बन्ध एवं मानव–प्रकृति सम्बन्धको परिकल्पना अघि सार्न सक्ला । न कथित गौरवशाली विगतको केही अर्थ छ, न तयारी सूत्रबद्ध स्वर्गको ।

यस्तो परिकल्पना गर्ने कसले ? परिकल्पनालाई अभ्यासमा परिणत गर्ने कसरी ? के विश्वविद्यालय वा अध्ययन प्रतिष्ठानहरू त्यस्ता ठाउँ हुन्, जहाँ यो स्तरको परिकल्पना सम्भव होओस् ? के सामाजिक आन्दोलनहरूमा यस्ता परिकल्पनाका लागि ठाउँ हुन्छ ? के राजनीतिक दलहरू नै त्यस्ता मञ्च हुन्, जहाँ नयाँ दुनियाँको परिकल्पना गर्दै त्यसलाई यथार्थमा बदल्ने साहस गरिन्छ ? विवाह र परिवारजस्ता अत्यन्त लामो इतिहास भएका संस्थाले यस्ता नयाँ परिकल्पनालाई अभ्यासमा परिणत गर्न मद्दत गर्लान् ? स्वयं आधुनिक राष्ट्र–राज्यको अवधारणा नै समस्याका रूपमा देखा पर्दैन ? अथवा, यस्तो परिकल्पना कुनै योजना वा सुझबुझपूर्ण हस्तक्षेपबिना कुनै एक सज्जनको दिमागमा एक बिहान आफै कोरलिन पुग्छ ?

समय आएपछि स्वतः यस्ता परिकल्पना कोरलिन थाल्छन् भन्ने नियतिवादमा विश्वास छैन । यसका लागि सुदीर्घ बौद्धिक श्रम आवश्यक हुन्छ, प्रचुर कल्पनाशक्तिको खाँचो पर्छ । यस्ता उद्यममा लागेका मान्छेहरूमा बौद्धिक इमानदारी उति नै जरुरी हुन्छ । त्यसैले सर्वाधिक महत्त्वको प्रश्न हो— के नयाँ पुस्ताको राजनीतिक एवं बौद्धिक नेतृत्व गर्ने व्यक्ति र समूहले यस्ता अप्ठ्यारा कामको बोझ उठाउन सक्छन् ? अनेक खतरा मोलेर, बजारु मोहलाई गौण बनाएर हिजोका सारा स्थापत्यमाथि प्रश्न उठाउन सक्छन् ? के नेपालजस्ता देशबाटै त्यति आँट भएको नयाँ पुस्ता जन्मन सक्छ ?

राजनीतिक क्षेत्रमा नयाँ भनिने पुस्तालाई हेर्दा आँट गर्न सक्ने कोही देखिँदैन । विद्यार्थी राजनीतिमा भएका वा स्थानीय राजनीतिबाट उदाउन खोजेका युवामा ज्ञानोद्यमप्रति चरम उदासीनता छ । सस्तो पैसाको खोजी, शक्ति अभ्यास गर्ने अति हतारो, शक्तिशाली नेतृत्वको हरदम चाकडी र समाजमा उठेका अप्ठ्यारा प्रश्नबाट तर्किने सजिला बाटाको खोजीमा उनीहरूको दिनचर्या बित्छ ।

एकदमै आशालाग्दा भनिएका र तारतम्य मिले पार्टी सत्ताको लगाम पाउने सम्भावना भएका नयाँ नेतामा समेत कल्पनाशक्तिको अल्पता डरलाग्दो छ । चलेको रीतमा आफूलाई अलिकति फरक र लोकप्रिय देखाउने होडमा सीमित उनीहरूको कल्पना क्षमता वृद्धि हुने सम्भावना न्यून छ । युवावयमा हुँदाबीपी कोइराला र पुष्पलाल श्रेष्ठहरूमा जति बौद्धिक आत्मविश्वास र कल्पनाशीलता थियो, त्यसको सानो अंश पनि अहिलेका युवा नेतामा नहुनु हाम्रो त्रासदी हो ।

विश्वविद्यालय, सञ्चार क्षेत्र र समग्र आमवृत्त एकातिर बजारको कब्जामा छ भने, अर्कातिर दक्षिणपन्थी उभारले अति प्रभावित छ । बजारले राजनीतिका जटिलतालाई अनदेखा गराउने अनवरत कोसिस गरिरहन्छ । दक्षिणपन्थले राजनीतिक समस्याको निदानका लागि एउटा तानाशाह मसिहाको परिकल्पनामा निमग्न तुल्याइदिन्छ । यी दुईको प्रभावबाट आफूलाई जोगाएर स्वतन्त्र चिन्तन गर्न खोज्नेलाई अदम्य साहस चाहिन्छ ।

बौद्धिक कर्ममा लागेका अध्येता, प्राध्यापक, लेखक, कवि र वैज्ञानिक युवाहरूको स–सानो जमात तयार भएको छ । तर उनीहरू थिति बदल्ने अभियानमा प्रत्यक्ष सामेल हुन सकिरहेका छैनन् । आफ्नै अग्रसरतामा अभियन्ता बन्न सकस मानिरहेका छन् । अघिल्तिर देखिएका कथित वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिलाई विकल्प मान्न तयार छैनन् ।
लेखक आहुतिले भनेजस्तो, जीविका मात्रैलाई सर्वोपरि ठानेर बजार वा राजनीतिक सत्ताको सुमेरु घुमिरहने जीविकावादी मात्र पनि छैनन् सबै युवा । जीविकावादको प्रकोपबाट बच्ने उपायको खोजी आफैमा निश्चय नै चुनौतीपूर्ण छ । समस्याका बावजुद, विद्यमान समाजलाई बदल्न चाहिने दार्शनिक चिन्तन गर्ने कोसिस उनीहरू गरिरहेकै छन् ।

स्थापित बजार एवं सत्ताले ‘कोअप्ट’ गर्न सक्ने सम्भावनालाई समेत अन्दाज गरेर प्रयत्न गरिरहेका छन् । तर न कुनै राजनीतिक मञ्चलाई आफ्नो मान्न सकेका छन्, न कुनै सामाजिक–सांस्कृतिक आन्दोलनमा उभार थप्न सकिरहेका छन् । उनीहरू एक्लाएक्लै आ–आफ्ना स–साना प्रयत्नमा सीमित छन् । सायद कुनै एउटा विन्दुसम्म उनीहरू एक्लै हिँडेको पनि मनासिब नै हुन्छ कि !

नोम चोम्स्की जस्ता अप्ठ्यारा सत्य नडराई बोल्न सक्ने र मान्छेको सोच्ने ढंग नै बदल्न सक्ने विद्वान्को कमीलाई इंगित गर्दै अरुन्धती रोयले ‘द लोन्लिनेस अफ नोम चोम्स्की’लेखेकी थिइन् । विद्यमान व्यवस्थाले रोय र चोम्स्की दुवैलाई एक्लो र परित्यक्त बनाउन खोजिरहेको छ । जोखिम मोलेर उनीहरूले सीमान्तीकृत मान्छेका ठूला समूह र आन्दोलनहरूसँग जोडिने साहस देखाएका छन् । नेपाली बौद्धिक युवा परीक्षामा छन् ।

प्रकाशित : मंसिर ६, २०७६ ०९:३६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

एन्टिबायोटिक्स कम प्रयोग नै राम्रो

डा. सुरेन्द्र कार्की

काठमाडौँ — एन्टिबायोटिक्स प्रतिरोध पछिल्ला दुई–तीन दशकदेखि विश्वव्यापी रूपमा प्रमुख जनस्वास्थ्य समस्याका रूपमा देखिइरहेको छ । एन्टिबायोटिक्स–प्रतिरोधी जीवाणुको संक्रमण भएमा पहिला जुन एन्टिबायोटिक्स औषधि खांँदा निको हुन्थ्यो, अब भने त्यसले काम गर्न सक्दैन ।

यसरी संक्रमण गराउने जीवाणु शक्तिशाली बनेका पहिलेको एन्टिबायोटिक्स औषधिले काम गर्न नसक्ने अवस्था आउनुलाई नै एन्टिबायोटिक्स प्रतिरोधको समस्या भनिन्छ ।

यो समस्या मानव र पशु स्वास्थ्य दुवैतिर भयावह रूपमा नेपालसहित विश्वभरि नै बढिरहेको छ । विडम्बना, यो समस्या अन्य संक्रामक रोगहरूको महामारी फैलिंँदाजसरी सजिलै थाहा पाउन सकिँदैन । त्यसै कारण विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) की पूर्वमहानिर्देशक मार्गारेट चानले यसलाई बिस्तारै अघि बढ्ने सुनामीको संज्ञा दिएकी थिइन् ।

यो समस्याको गाम्भीर्य मनन गर्दै संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाले समेत २०१६ को सेप्टेम्बरमा विशेष राजनीतिक घोषणामार्फत सबै राष्ट्रलाई एन्टिबायोटिक्स प्रतिरोधको समस्यालाई गम्भीर रूपमा लिन र यसको न्यूनीकरणका लागि ठोस कदम चाल्न अनुरोध गरेको थियो ।

यही सन्दर्भमा एन्टिबायोटिक्स प्रतिरोधबारे डब्लुएचओले खाद्य तथा कृषि संगठन र विश्व पशु स्वास्थ्य संगठनसंँगको सहकार्यमा २०१५ देखि विश्वभरि नै नोभेम्बरमा एक साताभरि विश्व एन्टिबायोटिक्स सचेतना दिवस मनाउँदै आएको छ । यस वर्ष यही नोभम्बर १८ देखि २४ सम्म त्यो दिवस चलिरहेको छ ।

डब्लुएचओले एन्टिबायोटिक्स–प्रतिरोधी जीवाणुहरूका कारण अहिले विश्वभर वर्षेनि करिब ७ लाख मानिसको मृत्यु भइरहेको अनुमान गरेको छ । नियन्त्रणमा ठोस कदम नचाल्ने हो भने २०५० सम्ममा यो संख्या वर्षेनि करिब १ करोड पुग्ने र १,००० खर्ब अमेरिकी डलर बराबरको आर्थिक क्षति हुने प्रक्षेपण डब्लुएचओले गरेकोे छ । मानिसका अलावा पशुपालन क्षेत्रसमेत ठूलो समस्यामा पर्नेछ ।

विश्व बैंकको अध्ययनले एन्टिबायोटिक्स–प्रतिरोधी जीवाणुहरूका कारण २०५० सम्ममा पशुपालन क्षेत्रमा २.५ देखि ७.५ प्रतिशतसम्म उत्पादकत्व घट्ने प्रक्षेपण गरेकोे छ । विकासशील राष्ट्रको ठूलो जनसंख्या जीविकाका लागि पशुपालनमा आश्रित रहेको र पशुपालन क्षेत्र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको महत्त्वपूर्ण खम्बा हुनुका अलावा गरिबी निवारणको महत्त्वपूर्ण अस्त्र भएकाले यो क्षेत्र संकुचित हुँदा गरिबी निवारण अभियानमा समेत गम्भीर धक्का लाग्नेछ ।

समस्या बढिरहे २०५० सम्ममा विश्वका थप २ करोड ८० लाख मानिस गरिबीको रेखामुनि धकेलिने अनुमान छ । यसरी हेर्दा एन्टिबायोटिक्स प्रतिरोधको समस्यालाई कुनै पनि राष्ट्रले बेवास्ता गर्न सक्ने देखिँदैन । यसको बढी असर नेपालसहित न्यून आय भएका अल्पविकसित देशहरूमा बढी पर्ने कुरासमेत अध्ययनहरूले देखाएका हुँदा हामी झन् गम्भीर हुन आवश्यक छ ।

सन् १९२८ मा वैज्ञानिक एलेक्जेन्डर फ्लेमिङले पेनिसिलिन नामक एन्टिबायोटिक्स संयोगवश पत्ता लगाएपछि विश्वमा एन्टिबायोटिक्स युगको सुरुआत भएको थियो । यो औषधिको आगमनसंँगै सामान्य संक्रमणकै कारण मानिस र पशुपंक्षी मर्ने अवस्था अन्त्य भएको थियो । त्यसैले यो आविष्कारले औषधि विज्ञानका क्षेत्रमा क्रान्ति नै ल्याएको थियो । त्यसपछि अन्य समूहका एन्टिबायोटिक्ससमेत बजारमा उपलब्ध हुन थाले । यसले गर्दा गम्भीर प्रकृतिका संक्रमणमा समेत एक प्रकारले विजय प्राप्त हुन थाल्यो । तर अहिले आएर बजारमा उपलब्ध अधिकांश एन्टिबायोटिक्सविरुद्ध जीवाणुहरूले प्रतिरोधी क्षमता विकास गरिरहेका छन् ।

नयाँं प्रभावकारी एन्टिबायोटिक्सको विकास भने त्यही गतिमा हुन सकेको छैन । पछिल्ला ३० वर्षयता नयांँ समूहको प्रभावकारी एन्टिबायोटिक्स बजारमा आएको छैन । यसले गर्दा हामी कतै फेरि एन्टिबायोटिक्स विकास हुनुअघिकै अन्धकार युगमा त फर्कनुपर्ने होइन भन्ने चिन्ता अस्वाभाविक होइन ।

जीवाणुहरूले आफ्नो स्वरूप परिवर्तन गर्नु नितान्त प्राकृतिक प्रक्रिया हो । तर अहिले एन्टिबायोटिक्सको दुरुपयोगमा वृद्धि, नेपालजस्ता देशमा यस्ता औषधिको चकलेट र नुनसरह बिक्री–वितरण, एन्टिबायोटिक्सले ठीक नपार्ने रुघाखोकी जस्ता भाइरल समस्यामा समेत प्रयोग, अस्पतालमा सरसफाइको कमी, अस्पतालबाट निस्कने फोहोर व्यवस्थापनको कमजोर प्रणाली जस्ता मानवसिर्जित कारणहरूले गर्दा अपेक्षित गतिभन्दा निकै छिटो जीवाणुहरूले स्वरूप बदलिरहेका छन् । त्यसैले यो गम्भीर चासोको विषय बनेको हो ।

अस्पतालहरूमा एन्टिबायोटिक्स–प्रतिरोधी जीवाणुहरूको फैलावटबारे भरपर्दो प्रयोगशाला तथ्यांकको अभावमा स्वयं चिकित्सकहरूलाई एन्टिबायोटिक्स सिफारिस गर्न कठिन बन्दै गइरहेको कटु यथार्थ हाम्रा सामु छ ।
मानिस जस्तै पशुपक्षीहरू पनि जीवाणुजन्य संक्रमणको कारण बिरामी पर्ने हुँदा तिनीहरूको उपचारका लागि एन्टिबायोटिक्स औषधिहरू ठूलो मात्रामा प्रयोग हुन्छ ।

पशुपक्षी बिरामी पर्दा पशु चिकित्सकको सिफारिसमा उपयुक्त एन्टिबायोटिक्स प्रयोग गरे पनि रोगको रोकथामका लागि र छिटो हुर्काउनका लागि एन्टिबायोटिक्सको प्रयोग गरिनु हुँदैन । पशुपक्षी बिरामी नहुँदा पनि न्यून मात्रामा दानामार्फत निरन्तर एन्टिबायोटिक्स खुवाउने अभ्यासले जीवाणुहरूमा एन्टिबायोटिक्स–प्रतिरोधी क्षमता विकास हुने सम्भावना अत्यधिक हुन्छ । नेपालमा पछिल्ला दुई वर्षदेखि दानामा एन्टिबायोटिक्स मिसाउन पशु सेवा विभागले प्रतिबन्ध लगाइसकेको छ ।

यस्ता प्रतिरोधी जीवाणुहरू पशुपक्षीकोमलमूत्रमार्फत वातावरणमा आइपुग्छन्, अनि संक्रमित वातावरण र खाद्यान्नमार्फत मानिसमा । पशुपक्षीमा प्रयोग हुने एन्टिबायोटिक्स पनि बजारमा सजिलै किन्न पाइन्छ ।

यसरी हेर्दा एन्टिबायोटिक्स प्रतिरोध एउटा बहुआयामिक समस्या हो । यसलाई निराकरण गर्न मानव, पशु, खाद्य र वातावरण क्षेत्रमा काम गर्ने सरोकारवालाहरूको उत्तिकै सहभागिता र प्रतिबद्धता चाहिन्छ । आवश्यक नीतिनियमको तर्जुमा, सर्भिलेन्स कार्ययोजना बनाई नमुना संकलन र परीक्षण गरी अवस्थाको निरन्तर आकलन गर्ने र तथ्यमा आधारित भएर नीतिहरू परिमार्जन गर्दै जाने, प्रयोगशाला र जनशक्तिको विकास गर्ने र एन्टिबायोटिक्सको सही प्रयोगबारे जनचेतना जगाउने जस्ता काम गरी यो भयावह समस्यालाई न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ ।

लेखक इपिडेमियोलोजी विषयमा विद्यावारिधि हुन् ।

प्रकाशित : मंसिर ६, २०७६ ०९:३३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×