निजी अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र नेपाली समाज

डा. रुद्र शर्मा

कुनै नेपालीले अमेरिकीसँग विवाह गर्‍यो भने कुन कानुन लागू हुन्छ ? नेपाली–अमेरिकी विवाह असफल भए सम्बन्धविच्छेद गर्दा नेपाल वा अमेरिका कहाँको कानुन लागू हुन्छ ? कुनै नेपालीले आफू कतारमा बस्दा साउदी अरेबियामा रहेको आफ्नो साथीलाई पैसा पठाइदिए र त्यसमा लेनदेन सम्बन्धी विवाद परे कुन देशको कानुन लागू हुन्छ ?

काठमाडौँमा जन्मिएकी कुनै महिला अमेरिकामा पढेर जापानी नागरिकसँग विवाह गरी जर्मनीमा स्थायी बसोबास गरेर रोजगार वा व्यवसाय गर्दै छिन् भने उनको हकमा कुन देशको कानुन लागू हुन्छ ? नेपालको कुनै परिवारका पाँच सदस्य जापान, अमेरिका, मलेसिया,सिङ्गापुर र नेपाल गरी पाँच देशमा बस्छन् भने उनीहरूले तत्तत् देशमा समेत सम्पत्ति आर्जन गरेको अवस्थामा उनीहरूको पारिवारिक अंशबन्डा गर्दा कुन–कुन देशको कानुन के–कसरी लागू हुन्छ ?

माथि उल्लिखित उदाहरण केही प्रतिनिधि सवाल मात्र हुन् । यस्ता समस्याले नेपाली समाज जेलिएको छ । नेपाली १७२ भन्दा बढी देशमा पुगेका छन् । संसारमा सायदै यस्तो सहर छ, जहाँ नेपाली नपुगेका होउन् । तसर्थ माथिका जस्तै सवाल आउने र त्यस सम्बन्धी न्याय निरूपण गर्नुपर्ने अवस्थामा नेपालको कानुनी प्रणालीले समस्या भोग्दै आएको छ । तर २०७५ भदौ १ देखि लागू भएको मुलुकी देवानी (संहिता) ऐनमा निजी अन्तर्राष्ट्रिय कानुन सम्बन्धी केही व्यवस्था भएपछि माथिका जस्तै समस्याले क्रमशः निकास पाउँदै जान सक्छन् ।

निजी अन्तर्राष्ट्रिय कानुन सार्वजनिक अन्तर्राष्ट्रिय कानुनभन्दा फरक हुन्छ । सार्वजनिक अन्तर्राष्ट्रिय कानुन दुई देशको सम्बन्धबारे हुन्छ । यसले एक देशले अर्को देशसँग गर्ने क्रियाकलापलाई नियमित र निर्देशित गर्छ । यसले धेरैजसो अवस्थामा माथि उल्लिखित सवाललाई सम्बोधन नगर्न सक्छ ।

तसर्थ त्यसको परिपूरकका रूपमा निजी अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको प्रतिपादन भएको हो । तर, निजी अन्तर्राष्ट्रिय कानुन विरोधाभासपूर्ण छ, त्यसैले यसको अस्तित्व नस्विकार्ने तर्कहरू पनि भेटिन्छन् । राष्ट्रिय कानुनहरूलाई प्रयोग गर्ने अलि सीमित उपाय नै निजी अन्तर्राष्ट्रिय कानुन हो । तसर्थ यसको छुट्टै रूप देख्न नसकिने हुनाले कतिपय विधिशास्त्रीले निजी अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको छुट्टै अस्तित्वलाई सहजै स्वीकार गर्दैनन् ।

निजी अन्तर्राष्ट्रिय कानुनलाई कानुनको द्वन्द्व (कन्फ्लिक्ट अफ ल) का रूपमा पनि चिनिन्छ । उदाहरणका लागि, कुनै नेपाली नागरिकले विवाह गर्न २० वर्षको उमेर पुगेको हुनुपर्ने कानुनी व्यवस्था छ । तर अर्को देशमा १८ वर्षमै विवाह गर्न पाउने कानुन हुनसक्छ । यस्तो अवस्थामा १९ वर्षकी कुनै नेपाली महिलाले १८ वर्षमै विवाह गर्न पाउने कानुनी व्यवस्था भएको देशको पुरुषसँग घरजम गरेर त्यतै गए त्यसलाई वैध वा अवैध के भन्ने ? नेपालको कानुन अनुसार सो विवाह गैरकानुनी हुनसक्छ भने अर्को देशको कानुन अनुसार वैध ।

यस्तो कानुनी द्वन्द्वको अवस्थालाई कसरी सम्बोधन गर्ने भन्ने उपाय निजी अन्तर्राष्ट्रिय कानुनले सुझाउँछ ।निजी अन्तर्राष्ट्रिय कानुनका अन्य आयाम पनि छन् । जस्तै— द्विदेशीय व्यापार तथा लगानी सम्बन्धी विवाद समाधान पनि यसै अन्तर्गत पर्छ । विश्व व्यापार सङ्गठनको विवाद समाधान संयन्त्रदेखि बाहेक वाणिज्य तथा लगानी सम्बन्धी प्रायः विवाद समाधानका उपाय निजी अन्तर्राष्ट्रिय कानुन अन्तर्गत पर्छन् । यसबाहेक अन्य क्षेत्रमा पनि निजी अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको दायरा फराकिलो हुँदै गएको छ । कुनै अवस्थामा निजी वा सार्वजनिक अन्तर्राष्ट्रिय कानुनमध्ये कुन लागू भइरहेको छ भनी छुट्याउन पनि समस्या हुनसक्छ ।

नेपालीहरू संसारको जुनसुकै कुनामा बसेका भए पनि उनीहरूको नेपालसँग केही न केही सम्पर्क हुने, परिवार वा सम्पत्ति हुने कारणले पनि निजी अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको महत्त्व र आवश्यकता दिन–प्रतिदिन बढिरहेको छ । विदेशी नागरिकसँग सम्बन्धित कामकारबाहीमा पनि नेपालको कानुन आकर्षित हुन्छ । उदाहरणका लागि, कुनै विदेशीको नेपालमा मृत्यु भयो भने उसको अन्त्येष्टि गर्ने र उसको सम्पत्ति तथा दायित्वको प्रशासन गर्ने सम्बन्धमा पनि यही कानुनको आवश्यकता पर्छ ।

धेरै देशमा व्यक्तिको मृत्युपछि उसले छाडेको इच्छापत्र (विल) अनुसार उसको सम्पत्तिको प्रशासन गरिन्छ । एउटै व्यक्तिको सम्पत्ति एकभन्दा बढी देशमा भए मृतकको सम्पत्ति, दायित्व र उत्तराधिकार जस्ता विषयको प्रशासन गर्न अदालतमा गई प्रोवेटको निवेदन दिएर अदालतको आदेश बमोजिम मात्र गर्न सकिन्छ । कतिपय देशका कानुनमा जहाँ मृत्यु भएको हो, सोही देशको अदालतमा प्रोवेट निवेदन दिनुपर्छ । तर नेपालको अदालतमा प्रोवेटको प्रशासन गर्ने सम्बन्धी कार्यविधि कानुनले प्रस्ट पारिसकेको छैन ।

नेपालमा निजी अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको आवश्यकता नेपालीका लागि मात्र होइन, विदेशीका लागि पनि हुन्छ । नेपाल र विशेष गरी काठमाडौँ सहर अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको अभिन्न अङ्ग भइसकेकाले यहाँ बस्ने र कारोबार गर्ने विदेशीहरूका लागि नेपालको धेरैजसो कानुन आकर्षित नभए पनि केही खास अवस्थामा विदेशीको पनि कानुनी हक–अधिकार सिर्जना भएको हुन्छ । विदेशीलाई नागरिकको हक वा नागरिक सरहको हक हुँदैन, तर उनीहरूलाई पनि बासिन्दाको अधिकार हुन्छ । नागरिक र बासिन्दा फरक–फरक हैसियत र अवस्था हुन् ।

माथि उल्लिखित अवस्था विचार गरी मुलुकी देवानी (संहिता) ऐन, २०७४ मा निजी अन्तर्राष्ट्रिय कानुन सम्बन्धी व्यवस्था गरिएको हो । यो ऐनको दफा ६९२ अनुसार विदेशी, विदेशी वस्तु वा विदेशमा भएको काम समावेश भएको कुनै पनि विषय भए निजी अन्तर्राष्ट्रिय कानुनसम्बद्ध व्यवस्था हुन्छ । नेपाली नागरिकले विदेशमा विवाह गर्दा नेपाल कानुन बमोजिम निर्धारित सक्षमता, योग्यता र सर्त पूरा गर्नुपर्छ भने, कुनै विदेशीले नेपालमा विवाह गर्दा आफ्नैनागरिकता रहेको मुलुकको कानुन पालना गर्नुपर्छ ।

विदेशमा भएको सम्बन्धविच्छेदले नेपालमा मान्यता पाउने व्यवस्था पनि छ ।यो ऐनले निजी अन्तर्राष्ट्रिय कानुन सम्बन्धी धेरै कुरा समेट्ने प्रयास गरे पनि पर्याप्त भने छैन । यो ऐन पहिला अङ्ग्रेजीमा मस्यौदा गरी त्यसपछि मात्र नेपालीमा उल्था गरिएको हुँदा कतिपय शब्द नै बिरानो लाग्ने खालका छन् । कतिपय ठाउँमा सही अनुवाद नहुँदा पनि भन्न खोजिएको कुरा अस्पष्ट हुन्छ । तर अनुवादको गल्ती भयो वा मस्यौदामा त्रुटि भयो भन्दैमा फैसला गर्ने न्यायाधीशले पत्याउलान् ?

यस्ता गम्भीर सवाल विचारणीय छन् । यस्ता कमजोरीलाई नियमावली, निर्देशिका, विनियम आदि बनाएर प्रस्ट पार्नुपर्ने हो, तर यसतर्फ ठोस काम भएको छैन ।

सन् १८९३ मा सुरु भएको निजी अन्तर्राष्ट्रिय कानुन सम्बन्धी हेग सम्मेलनदेखि नै यसको विकास र विस्तार भइरहेको पाइन्छ । यसले सीमापारि हुने व्यापार, दुष्कृति लगायत धेरै कुरालाई समेट्छ । हेग सम्मेलनले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा निजी अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको विकासमा सहयोग पुर्‍याउँछ र अन्तरसरकारी प्रयासहरूको पनि संयोजन गर्छ ।

तर नेपालमा भइरहेको अभ्यासलाई हेर्दा प्रत्येक दिन यस सम्बन्धी केही न केही नयाँ आयाम विकसित भइरहेका हुन्छन् । सूचना प्रविधि, बौद्धिक सम्पत्ति र भूमण्डलीकृत (ग्लोबल) नागरिकको विकास भइरहेको अवस्थामा सोही बमोजिम यो कानुनको विकास र प्रयोग हुँदै जानुपर्छ ।

लेखक अधिवक्ता हुन् ।
rudralawyer@gmail.com

प्रकाशित : भाद्र ११, २०७६ ०८:३९
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

फस्टाउँदै “लाइभ म्युजिक”

दिनभर काम तथा अध्ययनमा व्यस्त हुनेलाई साँझ क्याफेमा हुने लाइभ म्युजिकले मनोरञ्जन प्रदान गर्नुका साथै रिफ्रेस गराउँछ
सन्जु पौडेल

रूपन्देही — योगीकुटीका युवा ईश्वर मल्ल फुर्सद मिल्नासाथ बुटवलस्थित लाइम एन्ड लेमन क्याफेमा पुग्छन् । उनी प्रत्यक्ष सांगीतिक प्रस्तुति (लाइभ म्युजिक) हुने दिन छुटाउँदैनन् । क्याफेमा शुक्रबार भेटिएका उनले परिकारको स्वाद र सांगीतिक कार्यक्रमले नियमित ग्राहक बनाएको बताए ।

‘साथीभाइसित भेटघाट र रमाइलो गर्न आइन्छ,’ उनले भने, ‘क्याफेको मुख्य आकर्षण लाइभ म्युजिक हो ।परिकारले पनि लोभ्याउने गर्छ ।’ पारिवारिक वातावरणमा परिकार चाख्दै गीत सुन्दा आनन्द आउने उनले सुनाए ।

क्याफे कल्चरमा रम्ने उनी एक्ला होइनन्, टिन एजर र युवाको आकर्षण झन्झन् बढदो छ । यहाँ घर बिराएर क्याफे र रेस्टुरेन्ट खुलेका भए पनि भरिभराउ हुन्छन् । युवाको जीवनशैली पनि फेरिएको छ । क्याफेमा गीतसंगीतले फरक माहोल बनाउने भएकाले मजा लिन रुचाउने गरेको मल्लले बताए । सांगीतिक माहोलमा पेय पदार्थसँगै हुक्का युवाको रोजाइमा पर्ने गरेको छ । मणिग्रामका आस्तिक कोइराला साँझमा प्रायः क्याफेमा भेटिन्छन् । उनीसँग साथीहरू आएका हुन्छन् । ‘दिनभरि घरमा बसेर पढिन्छ,’ उनले भने, ‘साँझमा साथी भेट्ने र रमाइलो गर्ने ठाउँ क्याफे हो ।’ रोजाइमा लाइभ म्युजिक भएको क्याफे पर्ने उनले सुनाए ।

क्याफेमा भेटिएका रमेश थापा लाइभ म्युजिकलाई मुड फ्रेसको माध्यम ठान्छन् । ‘काम गर्दागर्दा अलि थकान महसुस हुन्छ । साथीभभाइ जम्मा भइन्छ,’ उनले भने, ‘संगीतमा रमाउँदा थकान पनि मेटिन्छ । यसले रिफ्रेस गर्छ ।’ साताका सबै दिन साँझमा क्याफेमा जमघट हुने गरेको उनले बताए । उनीहरू एउटैमा भन्दा फरक क्याफेमा गएर रमाइलो गर्छन् । ‘ढ्याङढुङ आवाज भएको भन्दा शान्त खालका रोम्यान्टिक गीत बज्दा आनन्द लाग्छ,’ सन्दीपले भने, ‘टिन एजरको भन्दा शान्त गीत मन पर्छ ।’ अहिलेका अधिकांश युवाको भीड लाइभ म्युजिक क्याफेमा देखिन्छ ।

एक करोड रुपैयाँ लगानीमा लाइम एन्ड लेमन क्याफे सञ्चालन गरेका युवा सागर पौडेलले सन् २०१४ देखि लाइभ म्युजिकको सुरुआत गरेका हुन् । सुरुमा रेस्टुरेन्टको संरचना म्युजिकका लागि उपयुक्त नभएपछि केही समय सांगीतिक माहोल रोकियो । खाजाका परिकारका हिसाबले ग्राहक आउने भए पनि संगीतमय वातावरण ग्राहकको रोजाइमा बढी परेको उनले महसुस गरे ।

‘एक दिनमा एक सयभन्दा बढी ग्राहक आउँछन्,’ उनले भने, ‘लाइभ म्युजिक व्यवसायमा प्लस प्वाइन्ट बनेको छ । साथमा सेवा दिने शैलीसमेत ग्राहकले हेर्ने गरेका छन् ।’ टिनएजर भाइबहिनीले रेस्टुरेन्टको फेसबुक पेजमा नै कुन ब्यान्ड आउने भन्ने जानकारी लिएर टेबल बुक गर्ने गरेको उनले सुनाए । क्याफेमा प्रत्येक शुक्रबार ह्यापी विकेन्डका रूपमा लाइभ म्युजिक आयोजना गरिरहेको उनले बताए ।

यस्तै बुटवलकै द कन्सेप्ट रेस्टुरेन्ट पनि लाइभ म्युजिक सञ्चालन गर्न मिल्ने गरी स्थापना गरिएको छ । प्रत्येक साँझ सांगीतिक प्रस्तुति गरिन्छ । डिजे प्रस्तुति र डान्स पार्टीसमेत आयोजना हुन्छन् । कन्सेप्ट संरचनाले पनि ग्राहक तान्न सफल देखिन्छ । यो क्लब भएकाले दिनरात युवाको भीड लाग्ने गरेको छ ।

मिलनचोकमा रहेको ग्यालेक्सी क्याफेमा हरेक साँझ सांगीतिक माहोलमा रमाउनेको भीड लाग्छ । क्याफेमा आउने ग्राहकले लाइभ म्युजिक सञ्चालन गर्न सुझाव दिएपछि सुरुआत गरिएको सञ्चालक नीलकण्ठ अधिकारीले बताए । ‘१८ देखि ४० वर्ष उमेर समूहका ग्राहकले सांगीतिक वातावरण खोजेकाले सोहीअनुसार अघि बढ्यौं,’ उनले भने, ‘हरेक साँझ युवाहरू गीतमा रमाउँछन् ।’

राजमार्ग चौराहा नजिकै खुलेको ओजस क्याफेको सजावट आकर्षक छ । ओजसले युवा लक्षित गरेर क्लब संचालन गरेको छ । गीत मात्र सुन्नेका लागि लाइभ म्युजिकको व्यवस्था गरिएको छ । टिनएजरका लागि क्लबमै ब्यान्ड म्युजिक हुने र शान्त खोज्नेका लागि एक्वेस्टिक म्युजिकल वातावरण तयार गरिएको सञ्चालक सुमन खरेलले बताए । छोटो समयमै ग्राहकको मन जित्न सफल भएको भन्दै उनले अहिलेका सानादेखि ठूलो उमेर समूहले म्युजिकल वातावरण चाहने गरेको उनले सुनाए ।

जिल्लाभरि अहिले सञ्चालन भइरहेका क्याफे तथा रेस्टुरेन्टमा लाइभ म्युजिक ट्रेन्ड बनेको छ । व्यवसायीले क्याफे सञ्चालनको सोच बनाउँदा नै प्रत्यक्ष सांगीतिक प्रस्तुतिका लागि हल बनाउने गरेका छन् । खानाको स्वाद, सेवाको पाटो महत्त्वपूर्ण भए पनि म्युजिकल वातावरण महत्त्वपूर्ण बनेको व्यवसायीको भनाइ छ । लाइभ म्युजिकसँगै युवावर्गको मुख्य रोजाइ हुक्का र पेयपदार्थ बनिरहेका छन् ।

ब्यान्डको व्यस्तता
क्याफे कल्चरले स्थानीय सांगीतिक ब्यान्डलाई व्यस्त तुल्याएको छ । क्याफेमा गीत प्रस्तुत गर्ने अवसर मिलेपछि पुराना ब्याण्ड ब्युँतिएका छन् । नयाँ ब्यान्ड स्थापना गर्ने क्रम पनि बढेको छ । कार्यक्रम सञ्चालन गरेपछि पारिश्रमिक मिल्न थालेपछि उनीहरू हौसिएका हुन् ।

बुटवलमा रहेको नाद ब्यान्ड हरेक साँझ प्रस्तुतिका लागि पुग्छ । यसबाटै आफूहरू रोजगारयुक्त भएको र युवा जमातबीच परिचित भएको ब्यान्डका भोकलिस्ट विशाल आत्रेयले बताए । ‘यसले आम्दानीको स्रोत बढै गएको छ,’ उनले भने, ‘यहाँ स्थापना भएका ब्यान्ड पनि अहिले लाइभ म्युजिक सञ्चालन गर्ने क्याफेसरह स्थापना भइरहेकाले प्रतिस्पर्धा बढेको छ ।’

रेस्टुरेन्टमा आउने ग्राहकको मन जित्ने गीतसंगीत गाउन र बजाउन सके व्यावसायिक हिसाबले चल्न सकिने उनले बताए । अंकिता पुन र उनको ब्यान्डका सदस्यको दिनचर्या हरेक साँझ क्याफेमै रमाइलो गरी बित्छ । आफ्नो इच्छालाई पूरा गर्न पनि क्याफे सहयोगी बनेको अंकिताले बताइन् । ‘गाउन र बजाउन खुसी लाग्छ, सन्तुष्टि मिल्छ,’ उनले भनिन् ।

प्रकाशित : भाद्र ११, २०७६ ०८:३०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT