काठमाडौँ — कथा सानो विन्दुबाट सुरु हुन्छ । सन् १९९५ (२०५२ साल) मा कान्तिपुर एफएमले सरकारी स्वामित्वको रेडियो नेपालबाट दैनिक तीन घण्टाको समय पैँचो लिएर प्रसारण गर्थ्यो ।

सन् १९९८ (२०५५ साल) मा रेडियोले आफ्नै ९६.१ मेगाहर्ज फ्रिक्वेन्सी सुरु गर्‍यो । अर्को वर्षभित्रै एफएमले एउटा यस्तो काम गर्‍यो, जुन यसअघि कसैले पनि औपचारिक रूपमा गरेका थिएनन् । त्यो थियो कलाकारहरूलाई रोयल्टी तिर्नु ।

‘त्यसबेला प्रतिप्रसारण तीन रुपैयाँ थियो, पछि बढेर १० रुपैयाँ पुग्यो र अहिले १५ रुपैयाँ छ,’ कान्तिपुर मिडिया ग्रुपका प्रशासन/मानव संसाधन प्रमुख परमानन्द खनाल भन्छन्, ‘जसमा पाँच रुपैयाँ गायकलाई, पाँच रुपैयाँ संगीतकारलाई र पाँच रुपैयाँ रचनाकारलाई जान्छ ।’

यही प्रणालीले पछि नेपालकै सबैभन्दा प्रतिष्ठित अवार्ड समारोहमध्ये एक बन्न सफल कार्यक्रमको बीजारोपण गर्‍यो । सन् १९९८ देखि २००४ (२०५५–६० साल) सम्म रेडियो स्टेसनले यिनै कलाकारहरूलाई सम्मान गर्न वार्षिक रूपमा 'म्युजिक अनर्स' नामक कार्यक्रम सञ्चालन गर्‍यो । कान्तिपुर टेलिभिजन स्थापना भएपछि यसको प्रत्यक्ष प्रसारण समेत हुन थाल्यो, जसले वर्षभरि सबैभन्दा बढी बज्ने गीतहरूलाई पुरस्कृत गर्थ्यो । त्यहाँ न कुनै निर्णायक मण्डल हुन्थ्यो, न त कुनै मतदान । रेडियोमा बजेको समय नै मुख्य आधार हुन्थ्यो । ‘जुन गीत रेडियोमा सबैभन्दा बढी दोहोर्‍याएर बजाइन्थ्यो, त्यसैका आधारमा विजेता छनोट गरिन्थ्यो,’ खनाल स्पष्ट पार्छन् । 

२०७५ बाट भने अवार्डले नयाँ स्वरुप लियो । विधा, मनोनीत कलाकार र दुई चरणको निर्णायक प्रक्रियासहितको एक व्यवस्थित अवार्ड समारोह त्यसपछि सुरु भयो । यो प्रक्रियामा एउटा टोलीले उत्कृष्ट पाँचको छनोट गर्छ भने दोस्रो टोलीले विजेताको निर्णय । ‘कुनै पनि किसिमको पक्षपात नहोस् भन्नका लागि यस प्रक्रियामा हाम्रो कुनै भूमिका हुँदैन,’ खनाल भन्छन् ।

रेडियो कान्तिपुरको २०औँ वार्षिकोत्सव मनाउनका लागि २ फेब्रुअरी २०१८ मा एउटा प्रेस विज्ञप्ति जारी गर्दै 'नेसनल म्युजिक अवार्ड्स'को घोषणा गरिएको थियो, जसमा एसएमएस मार्फत 'पिपल्स च्वाइस अवार्ड'का लागि भोट गर्न आह्वान गरिएको थियो ।

‘संगीत सिधै रेडियोको स्रोत र सम्पत्तिसँग जोडिएको हुन्छ । यसको नाफा र लोकप्रियता संगीतकै कारण सम्भव हुने भएकाले यो क्षेत्रलाई अझ प्रवर्द्धन गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो । त्यसैले, नेसनल म्युजिक अवार्ड नेपाली संगीत उद्योगको विकासमा थप टेवा पुर्‍याउने एउटा प्रयास हो,’ सन् २०१८ को उक्त प्रेस विज्ञप्तिमा उल्लेख थियो ।

सन् २०१९ को जनवरीमा काठमाडौँको सोल्टी क्राउन प्लाजामा यो अवार्ड समारोह आयोजना गरियो । उक्त साँझको सबैभन्दा ठूलो र विशेष क्षण दीर्घकालीन साधना सम्मान थियो, जुन दिग्गज गायक तथा संगीतकार माणिक रत्न स्थापितलाई प्रदान गरियो । कान्तिपुर मिडिया ग्रुप (केएमजी) का अध्यक्ष तथा प्रबन्ध निर्देशक कैलाश सिरोहियाले उनलाई उक्त सम्मानसँगै १ लाख रुपैयाँ नगद पुरस्कार हस्तान्तरण गरेका थिए ।

दर्जनौँ रेकर्ड गरिएका गीतहरूसहित स्थापितको संगीत यात्रा ६ दशक लामो रह्यो । उनी नेपालको पहिलो रंगीन चलचित्र 'कुमारी'मा दिएको संगीतका लागि आज पनि सबैभन्दा बढी चिनिन्छन् । उक्त समारोहमा रोहित जन क्षेत्री, निकिता थापा, प्रबिशा अधिकारी, सुगम पोखरेलका सांगीतिक प्रस्तुतिहरूका साथै मनोज गजुरेलले डोनाल्ड ट्रम्पको क्यारिकेचर गर्दै प्रहसन प्रस्तुत गरेका थिए ।  

अवार्ड विजेताहरूमा 'तिमी साथ भएपछि'का लागि बुद्ध लामा, 'बन फूल'का लागि रमेश बीजी, 'बोला माया'का लागि शान्तिश्री परियार र 'हाम्रो नेपालमा'का लागि नितेशजंग कुँवर थिए ।

महामारीका कारण दुई वर्षको अन्तरालपछि रेडियो कान्तिपुरले होटल याक एन्ड यतीमा एक शुक्रबारको साँझ यो अवार्डलाई पुनः निरन्तरता दियो । गायकहरू रामकृष्ण ढकाल, यम बराल र लोचन भट्टराईले सांगीतिक प्रस्तुति दिँदै साँझको सुरुवात गरेका थिए । यस पटकको अवार्ड समारोहको भव्यता र महत्त्व ठूलो थियो, जसमा १५ वटा विधामा ७५ वटा मनोनयन परेका थिए भने प्रतिष्ठित 'लाइफटाइम एचिभमेन्ट अवार्ड' दिग्गज लोकगायक कुमार बस्नेतलाई प्रदान गरिएको थियो ।

विजेताहरूको सूची हेर्दा लामो समयको अन्तरालपछि संगीत उद्योगले राहतको सास फेरेको जस्तो देखिन्थ्यो । 'लजाएर' गीतका लागि अंकित अमर श्रेष्ठले 'उत्कृष्ट नवगायक'को अवार्ड जिते । रामकृष्ण ढकालले 'उत्कृष्ट पार्श्व गायक' (पुरुष) को उपाधि चुमेका भने मेलिना राई र बलबहादुर राजवंशीले 'उत्कृष्ट युगल गीत'को अवार्ड प्राप्त गरेका थिए ।

सन् २०१९ को अवार्ड भव्यतामा केन्द्रित थियो भने सन् २०२२ को संस्करण अस्तित्व जोगाउने संघर्ष र पुनरागमनमा आधारित थियो । जहाँ संगीत उद्योगले प्रत्येक विधामार्फत आफ्ना स्रोता र दर्शकहरू अझै पनि पर्खिरहेका छन् भन्ने कुरा प्रमाणित गरिरहेको थियो । ‘नयाँ तथा उदीयमान कलाकारहरूलाई मूलधारमा पहिचान दिलाउनका लागि यस किसिमका म्युजिक अवार्डहरू अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्,’ खनाल भन्छन्, ‘यसो गर्नु हाम्रो कर्तव्य पनि हो ।’

सन् २०२२ सम्म आइपुग्दा रेडियो कान्तिपुरले आफ्नो अवार्ड कार्यक्रमलाई ब्युँताउने मात्र काम गरेन, संगीत उद्योगमा निरन्तर टिकिरहने एक मात्र मञ्च बन्यो । ‘पहिले थुप्रै मूलधारका सञ्चारमाध्यम र प्लेटफर्महरूले विभिन्न म्युजिक अवार्डहरू आयोजना गर्ने गर्थे,’ उनले थपे, 'तर आर्थिक संकटका कारण आजका दिनमा निरन्तर सञ्चालन भइरहेको अवार्ड रेडियो कान्तिपुरको मात्रै हो ।’

रेडियो स्टेसनको २४औँ वार्षिकोत्सवको अवसरमा आयोजित 'नेसनल म्युजिक अवार्ड्स २०२३' को सुरुवात किरण नेपालीको ब्यान्डको सारंगी प्रस्तुतिबाट भएको थियो, जसले समारोहलाई लोक-सांस्कृतिक माहोलमा ढालेको थियो ।

यस वर्षको समारोहका लागि आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा कलाकारहरूका अगाडि आर्थिक पाटोलाई प्रस्टसँग राखिएको थियो । रेडियो कान्तिपुरको ७ लाखभन्दा बढी दर्ता भएका गीतहरूको भण्डारबाट कुनै पनि गीत बज्दा कलाकारहरूले प्रतिप्रसारण १५ रुपैयाँ कमाउँछन् ।

मञ्चमा ६ दशक लामो योगदानका लागि गीतकार यादव खरेललाई 'लाइफटाइम एचिभमेन्ट अवार्ड' प्रदान गरियो । 'रेलको बाटो' गीतका लागि सुरज पण्डितले 'उत्कृष्ट नवगायक'को अवार्ड जिते भने इन्डियन आइडलका सलमान अलीको विशेष प्रस्तुतिले समारोहमा अन्तर्राष्ट्रिय रौनक थपेको थियो । कार्यक्रमको समापन भने सुशान्त केसीको प्रस्तुतिसँगै भएको थियो ।

सन् २०२५ मा भने यसको संरचनामा एउटा ठूलो परिवर्तन आयो । रेडियो कान्तिपुरले इतिहासमै पहिलो पटक प्रतिव्यक्ति १,५०० रुपैयाँको टिकट बिक्री गर्‍यो । यसअघि संगीत उद्योगका मानिसहरूमा मात्र सीमित रहने यो समारोह गोदावरी सनराइज कन्भेन्सन सेन्टरमा ३ हजार मानिसको उपस्थितिमा एउटा सार्वजनिक कन्सर्टमा परिणत भयो । यसरी 'नेसनल म्युजिक अवार्ड्स' एउटा अवार्ड शो मात्र रहेन, दर्शकहरू पैसा तिरेर हेर्न जाने एउटा ठूलो उत्सव बन्यो ।

यस संस्करणमा, 'उत्कृष्ट हिप-हप र आरएन्डबी' विधाका लागि छुट्टै ट्रफी प्रदान गरियो, जुन 'मुटुमा बसेर' गीतका लागि बृजेश श्रेष्ठले जिते । यो एउटा यस्तो विधा थियो जुन एक दशकअघि यस मञ्चमा अस्तित्वमा समेत थिएन । सन् १९५७ (२०१४ साल) देखि ३५५ भन्दा बढी चलचित्रमा संगीत भरिसकेका र २ हजार भन्दा बढी गीत सिर्जना गरिसकेका वरिष्ठ संगीतकार शम्भुजित बास्कोटालाई 'लाइफटाइम एचिभमेन्ट अवार्ड' प्रदान गरियो । ‘आफ्नो करिअरको यति धेरै दशक बितिसक्दा पनि यस्तो अवार्ड पाउँदा मलाई अगाडि बढ्ने ऊर्जा मिलेको छ,’ बास्कोटाले भने, ‘म यो पहिचान र संगीतप्रतिको यो समर्थनका लागि कृतज्ञ छु ।’ उनले उक्त साँझका क्षणहरू अझै पनि आफ्नो स्मृतिमा ताजा भएर आउने कुरा समेत थपे ।

दुर्गेश थापा र कुमासागर मुख्य प्रस्तुतिकर्ताका रूपमा मञ्चमा उत्रिएका थिए । द भ्वाइस अफ नेपालका पूर्वप्रतिस्पर्धी आरसी रिमालले 'उत्कृष्ट डेब्यु गायक' को अवार्ड जिते । यसले रियालिटी शोका प्रतिभाहरू र उद्योगको सबैभन्दा स्थापित मञ्चबीचको सम्बन्धलाई थप बलियो बनायो ।

‘यो अवार्ड समारोह नेपालको सांगीतिक पहिचानलाई आकार दिने व्यक्तिहरूको उत्सव हो,’ केएमजीकी कर्पोरेट म्यानेजर सिम्रन श्रेष्ठ भन्छिन्, ‘यसलाई के कुराले पनि विशेष बनाउँछ भने यसले नेपाली संगीतको विविधतालाई आत्मसात् गर्छ । मूलधारदेखि लोक, र आधुनिकदेखि परम्परागत संगीतसम्म– हाम्रो लक्ष्य प्रत्येक विधा र प्रत्येक योग्य कलाकारले यस मञ्चमा स्थान पाओस् भन्ने सुनिश्चित गर्नु हो ।’

यस वर्ष पनि ऊर्जावान् प्रस्तुतिहरूको लामसहित सन् २०२६ को एनएमएले एक अविस्मरणीय साँझको लक्ष्य राखेको छ । नयाँ मुख्य प्रायोजकअन्तर्गत अब 'एक्स्ट्रिम इनर्जी ड्रिंक नेसनल म्युजिक अवार्ड्स' ब्रान्ड नाम दिइएको आठौँ संस्करण रेडियो कान्तिपुरको २८औँ वार्षिकोत्सवको अवसर पारेर आगामी असार २६ गते पुल्चोकको द प्लाजा कन्भेन्सन सेन्टरमा आयोजना हुँदै छ ।