राजविराज — सप्तरीको राजगढ गाउँपालिका–२ कमलपुरका बसन्त सदाले बाल्यकालमै बुवा गुमाए । बुवाको मृत्युपछि आमा रेमनीदेवी सदालाई मजदुरीबाट आउने ज्यालाले छाक टार्नै कठिन भयो । बसन्तले बाल्यकालदेखि नै घरेलु कामदारका रुपमा काम गर्ने बाध्यता आयो । तर, उनका बुवा सिल्ट सदाले पूर्वतिरको मुसहरी टोलमा अर्काको जग्गामा घर बनाएका कारण उनीहरु त्यहाँ लामो समय बस्न पाएनन् । सुकुम्बासी आमाछोरा बसन्त १५/१६ वर्षकै हुँदा त्यहाँबाट उठीबास हुन पुगे ।

बासस्थान खोज्दै उनीहरु धेरै ठाउँमा भौतारिए । लामो समयसम्म आमाछोराले बासस्थानका लागि जग्गा पाएनन् । ‘त्यो बेला अहिलेकोभन्दा जातीय छुवाछुतको अवस्था ज्यादै भयावह थियो । दलितको नाम सुन्ने बितिकै गाउँ आसपासका ऐलानी जग्गामा पनि बस्न दिइदैन्थ्यो,’ उनले भने, ‘खोज्दै जाँदा कमलपुरकै पोखरीको डिलमा ३ धुर जति खाली ऐलानी जग्गा पाए । त्यहाँ पहिलादेखि नै सदा समुदायको बसोबास रहँदा त्यहाँ घर बनाउन असहज भएन ।’ बसन्त बिहे गरेर परिवारको दैनिकीमा लागे । 

सदा दम्पतीले दुई छोरा र दुई छोरी पाए । छोराछोरी ठूलो हुँदै जाँदा सबै जनालाई एककोठे घरमा बस्न समस्या भइरहँदा बसन्तले त्यहीँमा दुई वटा कोठा छुट्याए । तर, सदा दम्पतीका छोराहरु आजाद र अगरको बिहे गराएपछि उनीहरुलाई सुत्ने–बस्ने ठाउँ नै रहेन । ‘बुढाबुढी केही समय त बाहिरै सुत्यौं,’ बसन्तले भने, ‘फेरि सधैं बाहिरै सुतेर पनि त हुँदैन । बुढाबुढीका लागि एउटा घर बनाउन जग्गा खोज्दै यहाँ आइपुगे ।’ 

उनीहरु डेढ दशकअघि नै खोला किनारमा बसाइँ सरे । त्यहाँको उनीहरुले सरकारी जग्गामा २५ ट्रली माटो पुरेर घर निर्माण पनि सुरु गरे । तर, घर बन्नुअघि नै उनीहरुले गाडेका पिलर स्थानीयले राजनीतिक द्वेषका कारण उखालिदिए । जोहो गरेर जसोतसो जम्मा गरेका पिलर भत्काइदिँदासमेत सदा दम्पतीले बोल्न सकेनन्। त्यसपछि पनि उनीहरुले घर बनाउन पटक–पटक प्रयास गरे । तर, डेढ दशकसम्म पनि अवरोध कायमै रहँदा सदा दम्पती र उनीहरुका नातिनातिनी त्रिपालको टहरामा कष्टपूर्ण दैनिकी काट्न बाध्य छन् ।

सदा दम्पतीका लागि २०६९/०७० मै जनता आवास अन्तर्गत पक्की घर बन्ने पनि निश्चित भइसकेको थियो । तर, जग्गा विवादकै कारण उनको घर बन्न सकेन । ‘यो गाउँ आसपासमा मात्रै ९५ विघा सरकारी र ऐलानी जग्गा छ तर अधिकांश जग्गा यहाँका हुनेखानेले हड्पेर पक्की घरसम्म बनाइसकेका छन्,’ ६२ वर्षका बसन्तले भने, ‘मैले यहाँ १०/१२ धुर जग्गामा मात्रै बासस्थान बनाउन खोज्दा दलित भएर बन्न दिएको छैन ।’

बाध्य भएर श्रीमती ६० वर्षकी पुनमदेवी र छोरीपट्टीका २ जना नातिनातिनीसहित त्रिपालको टहरामा बस्दै आएको बसन्तको दुखेसो छ । ‘आफु र छोरीपट्टीका नाति मिलेर ज्याला मजदुरी गर्दा जसोतसो छाक टार्दै छौं । त्रिपालमा सुतिरहेका बेला वर्षा र हावाहुरी आउँदा रातभरि सुत्नै पाउँदैनौं,’ उनले भने, ‘त्यसबखत चारै जनालाई अर्काको घरपर्खालमा ओत लागेर वर्षा र हावाहुरी शान्त नभएसम्म बस्दै आएका छौं ।’ गर्मीको बेला टहराभित्र सुत्न झनै कठिन हुने गरेको उनले बताए । आर्थिक रुपमा अति विपन्न रहेको सदा परिवार अर्काकै चापाकलबाट पानी भरेर पिउँदै आएको छ । बेलाबखत पानी भर्न नदिँदा करिब एक किलोमिटर टाढा पुगेर पानी भरेर ल्याउनुपर्ने बाध्यता रहेको बसन्तले सुनाए । ‘दलित भएर होला कसै–कसैले त पानी भर्न पनि दिँदैनन् । हाम्रो समस्या बुझ्ने र हेर्ने कोही भएन,’ उनले भने, ‘नयाँ सरकारले हाम्रो समस्या बुझ्ला भन्ने अपेक्षा छ ।’  

सदा दम्पतीका आजाद र अगर गरी दुई छोरा छन् । उनीहरुका श्रीमती र ७ जना सन्तान छन् । दुवै छोरा भारतको पञ्जाबमा मजदुरी गरेर परिवारको गुजारा चलाइरहेका छन् । त्यहाँ एउटा घरमा छुट्याइएको दुई वटा कोठामा दुवै बुहारी र नातिनातिनीहरु बस्दै आएको बसन्तले बताए । ‘बुढाबुढी बस्नका लागि त्यहीँ पनि एउटा झुप्रो बनाउन सोचेकै हो तर ठाउँ अभाव हुँदा यहाँ सरे । खासै विरोध पनि छैन् । यहीँ गाउँका रघुनन्दन यादवले मात्रै विरोध जनाइरहनुभएको छ,’ उनले भने, ‘उहाँ (रघुनन्दन)ले कति पनि आग्रह गर्दासमेत मान्नुभएन । वडाध्यक्षले पनि हामी दलित गरिबको कुरा सुन्नहुन्न ।’

रघुनन्दनले पञ्चायतीमा भएको सल्लाहअनुसार बसन्तलाई अर्काले छेकेर राखेको जग्गामा घर बनाउन नदिएको बताए । ‘स्थानीत तह आउनुअघि सबैको सल्लाहमा बसन्तलाई त्यहाँको पोखरी ठेक्का दिँदा उनी त्यही बस्न थाले । तर त्यसअघि ती ऐलानी जग्गा अरुले छेकेर राखेको थियो । पञ्चायतीको निर्णयले घर बनाउन रोकेको मात्रै हो । पिलरहरु भत्काएको छैन,’ उनले भने, ‘बसन्त पहिला बसिरहेकै ठाउँमा पनि खाली जग्गा छ । त्यहाँ गएर बस्न पटकपटक भन्दा पनि अर्काको उक्साहटमा परेर जान नमानी त्यही अवस्थामा बसिरहेका छन् ।’