रुकुम पूर्व — एकातिर शिरमा टोपी र पगरी, रातो–कालो चोलीमाथी सेतो खादी अनि कछाडमा पटुकी कसेका । कानमा बिर्गुली र कम्मरमा खुकुरी भिरेका दाजुभाईको लहरो । अर्कोतिर रातो–कालो चोलीमाथी गादा भिरेर लुङ्गी लगाई धरोले कम्मर कसक्क कसेका । मौलिक गरगहनाले सजिएर चिटिक्क परेका दिदीबहिनीको लहरो । 

यो हो रुकुम पूर्वको मौलिक चाड भुमेको अवसरमा नाचिने भुमे नाचको रमझम्‌मा देखिने दृश्य । सुन्दर भूगोलमा मौलिक भाषा, कला र संस्कृति, परम्पराको निन्तरतासँगै प्रेमिल जमघट । यही हो यहाँको सम्पदा, यहाँको निधी । 

जल, जमिन र अग्निको पूजा । धरती अर्थात प्रकृतीको पूजा । भूमी अर्थात जमिनको पूजा । ‘प्रकृती पुजक’ यस भेगका आदीवासी, जनजाती अनि उनीहरु बाँचेको यो माटो र पानीको पूजा नै  भुमे पूजा हो ।

रुकुम पूर्वको भुमे गाउँपालिकाका वडा नं. ६ महतका विक्रम पुनका अनुसार हरेक वर्ष जेठको जेठ १५ गते भुमे पर्व फुकाएपछि यसको आरम्भ हुन्छ । यसअघि गाउँका मुखिया कहाँ गएर अनुमति माग्ने र बाजा बजाउनेसँग बाजा बजाउन अनुरोध गर्ने गरिन्छ । अनि यही रातदेखि सुरु हुन्छ रुकुम पूर्वका मगर वस्तीस्हरुमा भुमेको रमझम् । 

‘जेठ १५ गतेबाट गाउँका युवा–युवतीहरु हर साँझ मध्य गाउँमा भेला भएर भुमेको चाल र भाकामा नाच्छन्, रमाउँछन् । ताकी नाचमा निखारता आओस्,’ महतकै चलनबारे बताउँदै उनी भन्छन्, ‘यसपछि जेठ मसान्तको अघिल्लो दिन लेक उक्लिने दिन । गाउँभरीका अग्रज, दाजुभाई र दिदीबहिनी सबै मिलेर बाजागाजा बजाउँदै लेकतिरको यात्रा तय गर्छन् ।’ 

साथै गाउँदेखि केही माथी पुगेर बासबस्ने चाँजोपाँचो मिलाइन्छ । बिचमा आगो बालेर वरीपरी लहरै लागेर त्यहीँ आगो ताप्दै रातभरी रमाइलो गरिन्छ । कतिबेला मौलिक भाकामा नाचगान त कतिबेला लोकदोहोरीका चुट्का । यो रातभरी नै चलिरहन्छ । अँध्यारो रातमा, घना जंगल माझ बाजाको तालमा, सुरिलो भाका गुञ्जिरहन्छ । 

यसरी रातभरी जागराम बसेपछि बिहानपख झिसमिसेकै यो टोली अझै उकालो लाग्छ । किनकी फुल टिप्ने ठाउँ त भेटिएकै छैन । मसान्तको दिन फुल टिप्ने साइतको दिन हो । अघिल्लो दिन यहाँ आएर बास बसेपछि यसदिन फुल टिपेर गाउँ फर्किन भ्याईन्छ भनेर यसो गरियो । यहाँबाट केही उकालो हिँडेपछस बिचमा एउटा भुमेको थान भेटिन्छ । 

गाउँकै चेली अर्थात कन्याले उक्त थानमा ध्वजा लगाइदिन्छिन् । अनि भुमे पूजा गरेर टोली अझै अगाडि बढ्छ । अब फुल टिप्ने बेला हुन्छ । लहरै लागेर बुकी फुल टिप्ने अनि त्यही फुल शिरमा शिउरिएर रमाउने बेला हुन्छ ।  

भुमेका बेला यसरी फुल टिप्ने महतसँगै जिल्लाका विभिन्न मगर वस्तीहरु सबैतिरको परम्परा भएको भुमे गाउँपालिका पूर्व अध्यक्ष रामसुर बुढा बताउँछन् । 

‘भुमे पर्वको सौन्दर्य हो । आपसी सद्भाव बढाउने एक बहाना हो,’ उनी थप्छन् । फुल टिपेर बजागाजासहित ओरालो झर्ने अनि त्यही दिन गाउँ पुग्ने । गाउँमा एउटा खरदारी समूह हुन्छ । त्यही समूहले लेकबाट फूल टिपेर आएकालाई स्वागत गर्न महतगाउँ केही माथीसम्म पुग्छ । अनि सबै सँगसँगै गाउँ पुग्छन् । 

यस दिन ‘बाढि–पहिरो नजाओस्, उत्पादन राम्रो होस् र प्रकृतिको जय होस्, भुमेको जय होस् ।’ यही कामना गर्दै संगुरको बली पनि दिने चलन रहेको पूर्व अध्यक्ष बुढाको भनाइ छ । अनि लेकबाट ल्याएका बुकी फूल शिरमा लगाएर भुमे नाच नाच्न लहरो बनाइन्छ र नाच्नगाउन सुरु हुन्छ । 

यो भेगका लागी भुमे एक चाड, एक बहाना अनि एक बृहत परिचयका रुपमा रहेको पुथा उत्तरगंगा गाउँपालिकाका अध्यक्ष पुनीराज घर्तीको भनाइ छ । यही रमझम् र रौनकमा यतिबेला रुकुम पूर्वका खासगरी मगर खाम भाषीहरुको बसोबास रहेको स्थान रंगिएको छ । 

भुमे पर्वको अवसरमा असार १ लम्बिनी प्रदेश सरकारले रुकुम पूर्वसँगै रोल्पा, दाङ र प्युठान जिल्लामा सार्वजनिक बिदा समेत दिने गरेको छ । साथै भुमे गाउापालिकाले हरेक बर्ष आयोजना गर्ने ‘भुमे साास्कृतिक महोत्सव तथा खुला प्रतियोगिता २०७३’ यसबर्ष आज असार २ गतेदेखी आयोजना गरिएको गाउँपालिका अध्यक्ष होम प्रसाद श्रेष्ठले जानकारी दिए ।