पाल्पा — यहाँको माथागढी–८, बेतिनीकी दिलमाया गाहाका ५ वर्षीय छोराले भर्खरै शिशु कक्षा उत्तीर्ण गरे । यस वर्षबाट छोरा गोविनलाई बहादुरपुरको बालविकास आधारभूत विद्यालय पठाउनुपर्छ । बालविकासमा छोरालाई भर्ना गरेपछि उनलाई अब कसरी विद्यालय पठाउने होला भन्ने चिन्ता सुरु भएको छ । 

बिहान ८ बजे विद्यालय पठाउनुपर्छ । साँझ ६ बजेपछि मात्र घर आउँछन् । ‘धन्न विद्यालयमा खाजा खुवाउने गरिएको छ,’ उनले भनिन्, ‘त्यसले दिउँसो छोरा भोकायो कि भन्ने चिन्ता हटेको छ ।’ स्थानीय कल्पना बराल मगरलाई पनि छोरी विरिसालाई विद्यालय पठाउन हतारो हुन्छ । घरबाट विद्यालय टाढा छ । पाँच वर्षकी छोरी विरिसालाई गाउँमै शिशु कक्षा पढाइन् । कक्षा १ मा भर्ना हुन आउजाउ गर्दा मात्र दैनिक चार घण्टा लाग्छ । ‘साना नानीबाबुलाई दुई घण्टाले पुग्दैन,’ उनले भनिन्, ‘ठूला भएकाहरू दगुरेर जान्छन् । तर सानालाई नछोडी लैजानुपर्ने हुन्छ ।’ उनका अनुसार कसैले छाड्यो भने रुँदै घर फर्किने गरेका छन् । 

गाहा र सारु मगरलाई मात्र होइन, बेतिनीका १४ परिवारका करिब २२ विद्यार्थीलाई अहिले एउटै चिन्ता छ । गाउँमा कक्षा ३ सम्म पढ्ने सुविधा भइदिएको भए यस्तो चिन्ता कम हुने उनले बताइन् । गाउँमा शिशु कक्षा पढाउने एउटा सामुदायिक भवन छ । जापानी समाजसेवी काजुमासा काकिमीको सहयोगमा केही रकम व्याजमा लगाएर त्यसकै आम्दानीबाट स्वयंसेविका राखेर पढाउने गरेका छन् । यसमा गाउँपालिकाको सहयोग छैन । 

स्वयंसेवक शिक्षिका भीमकुमारी सारुका अनुसार यस वर्ष दुई जना मात्र भर्ना भएका छन् । पछिल्लो समयमा आमाहरू बच्चा लिएर डेरा खोज्दै नजिकको जल्पा बजार, तानसेन बजार वा तराईतिर झर्न थालेको उनले बताइन् । ‘पहिले बालबच्चा पढाउने महत्त्व बुझेका थिएनन्,’ उनले भनिन्, ‘अहिले थोरै बच्चा पाउने तर शिक्षादीक्षा राम्रो दिनुपर्छ भन्ने चलन आएको छ । त्यसैले शिशु कक्षा पढेपछि बच्चा लिएर सहरतिर जाने गरेका छन् ।’ सक्नेले ठूला सहर र नसक्ने भए पनि नजिकै जल्पामा गएर डेरा लिएर बस्ने गरेको उनले बताइन् ।

यो समस्या यहाँको एउटा गाउँमा मात्र सीमित छैन । यहाँका टोक्लोक्दी, किहुँडाँडा, चरङ्गे टोलका बालबालिकासमेत कम्तीमा तीनदेखि चार घण्टा पैदल हिँडेर पढ्न जान बाध्य छन् । माथागढी गाउँपालिका–८, बहादुरपुर बेतिनीकी सुष्मिता गाहा मगरले भनिन्, ‘कक्षा ८ सम्म बहादुरपुरमै पढेको हो । त्यसपछि अर्को पालिकामा जान हामी बाध्य छौं ।’ उनका अनुसार तल्लो बेतिनी, आर्गीडाँडा गाउँका समेत डेरा गरेर बस्नुपर्छ । बेतितिबाट मनोज सारुले पनि यस वर्ष एसईई दिएका हुन् । गाउँका दुई जना कक्षा १२ मा तिलबहादुर र चेतबहादुर सारु मगरले पढेका छन् । स्नातक पढ्ने कोही छैनन् । 

अभिभावक तुलसी गाहाका अनुसार विद्यालय टाढा भएपछि कतिपयले बाटोमै लुकेर, खेलेर घर फर्किने गर्छन् । ‘ठूला भन्दा पनि सानाको दैनिकी कष्टकर हुन्छ,’ उनले भनिन्, ‘चार वर्षको उमेरमै विद्यालय पठाउन अभिभावकलाई मन छैन तर बाध्यता हो ।’ त्यसैले कतिपयले विद्यार्थी पढाउन आमा र बच्चा डेरा लिएर बस्नुपर्ने हुन्छ ।

विद्यालय टाढा भएकाले यहाँका स–साना विद्यार्थीलाई हिउँद र वर्षा दुवै याममा उत्तिकै समस्या हुने बहादुरपुरका अभिभावक टेकबहादुर सारुले बताए । विद्यालय जानेहरूको वर्षायाममा कुनै पनि कपडा नरुझेको हुँदैन । विद्यार्थीले दैनिक दुई जोर कपडा बोकेर हिँड्नु पर्ने बाध्यता जस्तै छ । अन्य समयमा पनि समयमा विद्यालय नआउने, बाटोबाटै फर्किने अर्को समस्या भएको उनले बताए । जसले गर्दा दुर्गम गाउँका विद्यार्थीमा ‘ड्रप आउट’ को समस्या छ ।

शिक्षा नियमावलीले पहाडी क्षेत्रमा विद्यालय खोल्न कम्तीमा ४० जना विद्यार्थी हुनुपर्छ भनेको छ । तर पहाडी जिल्लाका अधिकांश दुर्गमा गाउँमा २५ जनाभन्दा बढी विद्यार्थी छैनन् । अहिले संचालन भएका प्राथमिक तहमा समेत अवस्था उस्तै छ । दुर्गम गाउँबस्तीमा पूर्वप्राथमिक तहको कक्षा संचालन गर्ने हो भने सानो उमेरमै दैनिक चार घण्टा हिँड्न बाध्य नहुने माथागढी–८, बहादुरपुरको बालविकास आधारभूत विद्यालयका प्रधानाध्यापक जेत्तरसिंह रानाले बताए ।