पाल्पा — तिनाउ गाउँपालिका–१ कचल आर्खोट्डीका लेखबहादुर सुनारी मगर कचल फाँट जाने सडकमा ढुंगा बिच्छ्याउने काम गर्दै थिए । त्यही सडक भएर तीन/चार दलका नेताहरु धुलो उडाउँदै, माइक बजाएर कचलफाँटतिर जाने/आउने क्रम चलेको छ ।

‘फागुन २१ को चुनावी सरगर्मी हृवात्तै बढेछ,’ सुनारीले साथीभाईसँगै भन्दै थिए, ‘दुई चार दिनअघिसम्म त खासै रौनक थिएन । माइक बजायो हिँड्यो नागरिकको पक्षमा काम गर्ने खासै केही होइन ।’ कामकै बीचमा पानी खान टहलिएका उनलाई सवारीसाधनले धुलो उडाएकामा खासै मन परेको थिएन । 

एमाले, कांग्रेस, नेपाली कम्युनिष्ट पार्टी, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका झण्डा, माइक बजाएका गाडी गुडिरहेको उनले बताए । गाउँमा सिँचाइ, खानेपानी र रोजगारी नै प्रमुख समस्या भएको उनले बताए । ४५ घर रहेको यो गाउँमा सिँचाइका लागि ठूलो समस्या छ । यहाँ अम्लिसो खेती हुन्छ । स्थानीयले बाबियोको डोरी पनि बाट्छन् । केरा खेतीको प्रशस्त सम्भावना छ । ‘हाम्रो गाउँमा प्रमुख समस्या भनेको सिँचाइ नै हो,’ उनले भने, ‘पानी नभएपछि अहिले करेसाबारी र मौसमी तरकारीबाहेक अरु केही हुन सकेको छैन ।’

नजिकै रहेका कचलखोला र कुरमाखोलाबाट सिँचाइ योजना संचालन गर्न गाउँमा धेरै पटक छलफल भएको छ । तर कुरमानखोलाबाट ल्याउन भौगोलिक अवस्था पनि त्यति राम्रो छैन । अर्कोतर्फ २ नम्बर वडा दोभान खुर्सानेका बासिन्दाले पनि सहजै दिएका छैनन् । कचल खोलाबाट लिफ्ट गर्नुपर्छ । ‘तरकारी खेतीको राम्रो सम्भावना भएको गाउँ हो,’ उनले भने, ‘अहिले करेसाबारी र मौसमी तरकारी खेती गर्ने गरिएको छ ।’ यहाँका बासिन्दाले धान, तोरी, मकै, गहुँ खेती गर्छन् । 

स्थानीय नुरामती लम्तरी पनि सडक छेउमै घर भएर धुलोले हैरानी पारेको बताइन् । ‘सडकमा धुलो उडेकै छ । कुरमान खोलामा पक्की पुल बनेपछि भने अहिले केही सहज भए पनि कुलो, सडक र खानेपानीको योजना आवश्यक छ,’ उनले भनिन्, ‘चुनावका बेलामा सबै दलका नेताहरुले यो गर्छु, त्यो गर्छु भनेको सुनिन्छ । अनि फर्केर खासै आउँदैनन् ।’ 

यहाँ प्रशस्त केरा खेती, अम्लिसोको पकेट भए पनि स्थानीय, प्रदेश र संघीय सरकारले ध्यान दिएको छैन । 
आर्खोट्डीमा खानेपानी चैत, वैसाखमा थोरै आउँछ । करेसाबारी, गाईबस्तुलाई समेत पुग्दैन । परम्परागत खेती प्रणालीमै दिन गुज्रेको छ । गाउँपालिकामा कृषि शाखा छ । जिल्लामा कृषि ज्ञान केन्द्र, राष्ट्रिय कृषि आधुनिकीकरण परियोजना तरकारी जोन पनि ८ वर्षदेखि संचालनमा छन् । जिल्लामा पालिकासँग समन्वय गरेर विभिन्न गैरसरकारी संस्थासमेत संचालनमा छन् । तर अहिलेसम्म कुनै सहयोग नपाएको उनले बताइन् ।

‘केरा खेतीको प्रशस्त सम्भावना भएको र पकेट क्षेत्र निर्माण गर्ने भन्ने सुनेको हो,’ उनले भनिन्, ‘तर अहिलेसम्म सरकारी बजेट व्यवस्थापन भएको छैन ।’ पिपयाङ्दी मुहानबाट आउने खानेपानी चैतदेखि जेठसम्म थोरै हुने उनले बताइन् । चुनावको रौनक यसपटक पहिला जस्तो नभएको उनले बताइन् । सबै नेताले हरेक पटक चुनाव जित्नका लागि आश्वासन मात्र दिने तर काम नगर्ने गरेको उनको गुनासो छ । 

तिनाउ गाउँपालिका कृषि शाखा प्रमुख हेमन्त शर्माका अनुसार समूह, सहकारीमार्फत् कार्यक्रम नभएको बताए । सामान्य मिनी टिलरको कार्यक्रम भए पनि अन्य कृषिका कार्यक्रम नगरिएको उनले बताए । ‘पकेट क्षेक्र वा अन्य मुख्य कार्यत्रम हामीले संचालन गरिएको छैन,’ उनले भने, ‘यसवर्ष वा अघिल्ला वर्षमा कार्यक्रम भएको छैन ।’ 

तिनाउ गाउँपालिकाको कचल २०७४ अघि क्षेत्र नम्बर ३ अन्तर्गत थियो । ०७४ पछि भने अहिले क्षेत्र २ भएको छ । स्थानीय तहमा २०७४ मा एमालेका ओमबहादुर घर्ती र २०७९ मा एमालेकै प्रेम श्रेष्ठ निर्वाचित भएका थिए। लुम्बिनी प्रदेशसभामा २०७४ र ०७९ दुबै पटक तत्कालीन माओवादीबाट तुलाराम घर्तीमगर विजयी भए। प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचन २०७४ मा एमालेका सोमप्रसाद पाण्डेय र २०७९ मा एमालेकै ठाकुरप्रसाद गैरे निर्वाचित भएका थिए ।

यसअघिका निर्वाचन जितेको एमालेले मात्र होइन, सबै दलका उम्मेदवारले घोषणापत्रमा सिँचाइ, कृषिका मुद्दालाई अगाडि ल्याएका छन् । यसअघि पनि यीनै मुद्दा देखाएर चुनाव जितेर गएपछि माग सम्बोधन नभएको स्थानीयको गुनासो छ । फागुन २१ को निर्वाचनमा पाल्पा–२ बाट दल र स्वतन्त्र गरी १६ जना उम्मेदवार चुनावी मैदानमा छन् ।