अर्घाखाँची — गाउँमै सुन्तला उत्पादनबाट घरैपिच्छेका परिवारले रोजगारी पाएका छन् । राम्रो आम्दानी भएपछि पढेलेखेका युवा सुन्तला खेतीमा सक्रिय छन् । सुन्तलाले गाउँको आर्थिक अवस्था पनि फेरिएको छ ।

छोराबुहारी र नातिनातिनासँगै पाणिनि गाउँपालिका–१ सिम्लेका ८२ वर्षीय होमनाथ पौडेल सुन्तला बिक्री गर्न व्यस्त छन् । जवानी उमेरमा भारतीय पल्टनमा रहँदा ‘खान नपाएर आएका नेपाली’ भन्ने दुर्वचन सुन्दा ७ वर्षसम्म गरिखाएको जागिर चटक्कै छाडेर २०२६ सालमा जन्मघर सिम्ले फर्किएको उनले सुनाए । घरमा एक/दुईवटा सुन्तलाका बोट थिए । फलेका दाना बिक्री गर्दैनथे । आएका पाहुनालाई पाहुर दिने चलन थियो । आफैं विरुवा उत्पादन गरे । केही गुल्मीबाट विरुवा ल्याएर बारीभरि लगाए । 

छिमेकीलाई अन्न, घ्यू, डोको, नाम्लो, दाउरा र खेताला (श्रम) सित साटेर सुन्तलाका विरुवा दिए । त्यतिबेला उनको एउटै ध्येय थियो, सुन्तलाबाटै भारतीय सेनाका जवानको तलबभन्दा बढी आम्दानी गर्ने । लगाएको चार वर्षमै सुन्तलाका बोटले फल दिन थाले । ४ सय दानालाई एक रुपैयाँमा पाल्पा तानसेन लगेर बिक्री गरे । उनी हौसिए । 

‘भारतीय पल्टनमा खान नपाएर आएका नेपाली भन्दा साह्रै नरमाइलो लाग्यो,’ उनले भने, ‘जागिर छाडेर सुन्तला खेती गर्न फर्किएको थिएँ । अहिले सफल भएँ, भारतीय पल्टनको पेन्सनजस्तै सुन्तलाबाट बर्सेनि पैसा भित्रिरहेको छ ।’ बेचेर पैसा आउन थालेपछि गाउँले सबै सुन्तला खेतीमा लागेको उनले बताए । ‘अहिले बारीमा अन्नखेती खासै छैन,’ उनले भने, ‘मैले एक्लै सुरु गरेको काममा मेरा चार छोरा र गाउँलेले साथ दिए, म यसैमा खुसी छु ।’ अहिले सुन्तलाबाट लाखौं आम्दानी दिइरहेको सिम्ले गाउँमा कुनै बेला वर्षदिन दुःख गर्दा ६ महिनालाई खान नपुग्दा भारत र स्वदेशका अन्य सहरमा नोकरी गर्न धाउँथे । जिल्लाको अन्य ठाउँबाट घरजग्गा यत्तिकै छाडेर बसाइँसराइ गरिरहेका बेला सिम्लेमा सुन्तला खेतीले नै बसाइँसराइ रोकेको छ । 

होमनाथले कतै नगएर सुन्तला खेती गर्न गाउँले दौतरीलाई उक्साए । उनकै देनबाट सिम्लेको सिंगो गाउँ अहिले व्यावसायिक सुन्तला खेतीबाट स्वरोजगार छ । गाउँका ५३ घरपरिवारले १ लाखदेखि १५ लाख रुपैयाँसम्म वार्षिक आम्दानी गरिरहेका छन् । 

पौडेलका चार छोरा र चार छोरी छन् । सबैजना छोरा सुन्तला खेतीमा रमाएका छन् । जेठा छोरा केशवका ६ सय सुन्तलाका बोट, माइलो रेवतीका ६ सय, साइलो चिरञ्जीवीले ५ सय र कान्छो नारायणले ३ सय सुन्तलाका बोटबाट आम्दानी लिइरहेका छन् । उनले चारै जना छोरालाई हरेक वर्ष सुन्तलाका दाना धेरै फलाउनेमा प्रतिस्पर्धा गराउँछन् । 

उनका चार छोरा अंशवण्डा गरेरै छुट्टाछुट्टै बसेका छन् । उनी जेठा छोरा केशवसँग बस्छन् । बीचमा रेवती र चिरञ्जीवी वैदेशिक रोजगारीमा गएपछि फर्किएर सुन्तला खेतीमा रमाएका हुन् । ‘मैले स्नातक तह उत्तीर्ण गरेको छु, सरकारी जागिरतिर र विदेश कतै जान्न,’ नारायणले भने, ‘जागिरभन्दा सुन्तलाबाटै धेरै पैसा कमाउँछु । १० रोपनी बारीमा भएका ३ सय बोटबाट गत वर्ष १० लाख रुपैयाँ बचत गरेको थिएँ, अहिले बोटमा लटरम्मै फलेको छ, १४ लाख त कसो नपर्ला र भन्ने लागेको छ ।’

२०७२ सालमा अंशबन्डा गरेर छुट्टिएर व्यावसायिक खेतीमा उनी सक्रिय छन् । होमनाथका चारै छोराले सुन्तला खेतीको प्रगति हेर्न बोटमा दाना हेर्छन् । ‘बुवा र तीन दाजुकै देखासिकी गरेर मैले सुन्तला खेती गरेको हुँ,’ उनले भने, ‘जति उत्पादन गरे पनि बिक्री नहोला भन्ने चिन्ता छैन । घरमै गाडी ल्याएर व्यापारीले खरिद गरेर लैजान्छन् ।’ 

उनका चार दाजुभाइमध्ये सबैभन्दा धेरै रेवतीले आम्दानी गर्छन् । उनले वार्षिक १५ लाख, केश र चिरञ्जीवीले ८ लाख रुपैयाँसम्म बचत गर्छन् । एउटा बोटमा धेरै र ठूला दाना फलाउन पनि उस्तै मिहिनेत गर्नुपर्छ । ‘पुस १५ भित्रै बोटबाट दाना टिपिसक्नुपर्छ, ढिलासम्म राखे अर्को वर्ष कम फल्छ,’ रेवतीले भने, ‘दाना निखारेर बोटमा सिँचाइ गर्ने, हिउँदभर गोबरमल र खनजोत गर्छौं । युरिया, पोटास र कालोमल मात्रा मिलाएर राख्नुपर्छ ।’ जति राम्रोसँग मलजल गरेर स्याहासुसार गर्‍यो, त्यतिधेरै दाना फल्ने उनले बताए । बोटमा लटरम्मै दाना फलेकाले हाँगामा टेका लगाएर अड्याइएको छ । 

सबै दाजुभाइबीच मेलमिलाप छ । ‘बुवाले सबैको बारीमा पुगेर रेखदेख गर्नुहुन्छ,’ उनले भने, ‘रोग लाग्नबाट र फूल फुल्दा असिना पानीबाट जोगिए, आम्दानी राम्रो हुन्छ ।’ सबैले गाउँमै पक्की घरगोठ, कच्ची घरमा पनि सिमेन्ट लगाएर चिटिक्क पारेका छन् । सुन्तलाबाट जति आम्दानी गरे पनि बसाइँसराइ गरेर सहर र तराईमा जाने सोच नभएको उनले बताए । 

‘केही वर्ष यहाँभन्दा धेरै कमाइ गर्ने लोभले वैदेशिक रोजगारीमा गएँ,’ चिरञ्जीवीले भने, ‘विदेशभन्दा त यहीँ सुन्तलाबाट राम्रो आम्दानी भएपछि सुन्तला खेतीमा लागेको छु ।’ बोटभित्र काउली, गोभी, मूला, पिँडालु, अदुवा, बेसार लगायत तरकारी खेती पनि छ । सिम्ले गाउँबाट जिल्ला सदरमुकाम सन्धिखर्क र पाल्पा तानसेन हुँदै बुटवलसम्म बस, ट्रक, जिप र कार आउजाउ गर्ने भएकाले उत्पादित वस्तु सबै गाडीबाट सहजै सहरमा निर्यात हुन्छ । 

सिम्लेको सिंगो गाउँ स्वरोजगार

कक्षा १२ पास गरेका युवा कृषक रेवती भट्टराईले तीन वर्ष वैदेशिक रोजगारीमा बिताए । फर्किएर व्यावसायिक सुन्तला खेतीमा सक्रिय छन् । पाखोबारीमा ३ सय १५ बोटले फल दिइरहेका छन् । १ सय ३५ बोट नयाँ छन् । एक सयजति बोट थप्ने तयारीमा छन् । उनले वर्षमा सुन्तलाबाट ९ लाख रुपैयाँ आम्दानी गर्छन् । घरबाट गाडीबाट बुटवल सुन्तला निर्यात गर्छन् । सुन्तलाको आम्दानीबाट उनले गाउँमै अढाइ तले पक्की घर बनाएका छन् । ‘पाखोबारीमा वर्षदिन अन्न खेती गर्दा ६ महिनालाई खान पुग्दैनथ्यो,’ उनले भने, ‘सुन्तलाले त हाम्रो जीवनै परिवर्तन गरिदियो । दुःख गरेपछि आम्दानी राम्रो छ, अब म कहिल्यै विदेश जान्न, यहीँ सुन्तला खेती विस्तार गर्छु ।’  

छिमेकीहरू कसले धेरै र ठूला दाना फलाउने भन्नेमा होडबाजी छ । सबै गाउँले समूहमा आबद्ध भएर सुन्तला खेतीमा सक्रिय छन् । गाउँमा सरसल्लाह, छलफल गरेर कसरी धेरै सुन्तला उत्पादन गर्ने भन्नेबारे भलाकुसारी हुने कृषक सीता पौडेलले बताइन् । सिम्ले गाउँमा सुन्तला खेतीमा महिलाहरू बढी सक्रिय छन् । वैदेशिक रोजगारीमा गएका र जाने सोच भएका पुरुषलाई पनि महिलाले रोकेर सुन्तला खेतीमा आबद्ध गराएका छन् । जीवन सुन्तला खेतीमै बिताएका रामप्रसाद पौडेलले पनि छोरालाई सुन्तला खेतीमै लगाएका छन् । ‘पाखोबारीमा सुन्तलाका बोट छन्,’ उनले भने, ‘दाना पहेँला नहुँदै बुटवलबाट व्यापारी किन्न घरमै आउँछन् । अन्न खेती नहुने बारीमा सुन्तलाले हाम्रो आर्थिक अवस्था बदलियो ।’ उनले सुन्तलाबाट वार्षिक ९ लाख जति आम्दानी गर्छन् । 

पोखराथोकका युवा कृषक भाष्कर पौडेलले गत वर्ष बगैंचबाटै सुन्तला बेचेर ६ लाख कमाइ गरे । उनले यस वर्ष उत्पादन वृद्धि भएकाले ९ लाखसम्म आम्दानी हुने बताए । भारतमा रोजगारी गरी घर फर्केका उनले सुन्तला खेतीलाई नै प्रमुख आम्दानीको स्रोत बनाएका छन् । शिवशक्ति मिश्रित कृषक समूहका अध्यक्ष चिरञ्जीवी पौडेलले सुन्तला बिक्रीबाट गत वर्ष ६ करोड रुपैयाँ गाउँमा भित्रिएको बताए । गत वर्षभन्दा अहिले दोब्बर र ठूला दाना भएकाले आम्दानी ७ करोड पुग्ने अनुमान उनले गरे । कृषकले सुन्तला बोटबाट प्रतिकिलो ८५ रुपैयाँमा बिक्री गर्दै आएका छन् ।