कपिलवस्तु — महाराजगन्ज नगरपालिका–५, इट्रोलकी माया यादव दाहिने पाखुरामा ससाना दाग देखेर उपचार गराउन गइन् । उनलाई चिकित्सकले कुष्ठरोग भएको बताए । उनीजस्तै खडैनाका रामसुमिरन केवटका पनि शरीरमा रातो फुस्रो दाग देखियो । उनी पनि उपचारका लागि जाँदा कुष्ठरोगको संक्रमण देखियो ।

गत असारमा यहाँको उदयपुरमा छाला रोग उपचार शिविर संचालन गर्दा १० जना कुष्ठरोगका बिरामी पहिचान भए । त्यसपछि वडा नं. ५ का ७ गाउँमा ३ दिने खोजपडताल अभियान चलाइयो । थप ५ जना कुष्ठरोगका बिरामी भेटिए । कन्ट्र्याक्ट ट्रेसिङ गरियो । थप ३ जना बिरामी भेटिए । बिस्तारै शंकास्पद बिरामी स्वास्थ्य चौकीमा आफैं आउन थाले । दुई सातामा ३१ जना कुष्ठरोगका बिरामी फेला परेको जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालयका क्षयकुष्ठ अधिकृत मोहम्मद इर्फानले बताए । ‘हामी आफैं अचम्ममा पर्‍यौं,’ उनले भने, ‘एउटै वडामा यति धेरै कुष्ठरोगका बिरामी मुलुकभरि कहीं छैनन् ।’ 

संघीयता आएपछि कुष्ठरोग निवारण कार्यक्रममा सरकारले ध्यान नदिँदा अहिले बिरामी बढ्दै गएका हुन् । २०६६ माघ ५ गते नेपाल सरकारले कुष्ठरोग जनस्वास्थ्य समस्या नरहेको भन्दै निवारण भएको घोषणा गरेको थियो । अहिले कपिलवस्तु कुष्ठरोगका सबैभन्दा धेरै बिरामी भएको जिल्ला बन्न पुगेको छ । 

४ वर्षदेखि यहाँ बिरामी बढ्दै गएका हुन् । प्रति १० हजार जनसंख्यामा एक जनाभन्दा कम बिरामी हुनु पर्नेमा यहाँ गत आव ०८०/८१ मा दुई दशमलव ७ प्रतिशत पाइएका छन् । ०७९/८० मा दुई दशमलव ४ प्रतिशत, ०७८/७९ मा एक दशमलव ७ प्रतिशत र ०७७/७८ मा एक दशमलव २ प्रतिशत बिरामी पाइएका छन् । 

जिल्लामा ०८०/८१ मा १ सय ८८ जना, ०७९/८० मा १ सय ६७ जना र ०७८/७९ मा १ सय २२ जना नयाँ बिरामी फेला परेका थिए । लुम्बिनी प्रदेशका १२ जिल्लामा ०८०/८१ मा २ हजार ७ सय ६ नयाँ बिरामी फेला परेका थिए । प्रदेशमा प्रति १० हजारमा एक प्रतिशतभन्दा कम बिरामी छन् । प्रदेशमा पनि यहीं सबैभन्दा बढी बिरामी छन् । कपिलवस्तुका १०/१२ जना कुष्ठरोगी लुम्बिनी प्रादेशिक अस्पताल, बुटवलबाट औषधी लिएर सेवन गर्छन् । उनीहरूको संख्या जोड्यो भने त बिरामीको संख्या अझ बढ्छ । 

‘नेपालमा कुष्ठरोग निवारण भएको घोषणा गरिएको केही वर्षसम्म अवस्था नियन्त्रणमै थियो,’ अधिकृत मोहम्मद इर्फानले भने, ‘बढ्दै गएर अहिले नेपालकै सबैभन्दा धेरै बिरामी पाइयो ।’ चेतना र अशिक्षाले कुष्ठरोगीले रोग लुकाएर बसेको जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालयका प्रमुख नारायणप्रसाद चौधरीले बताए । ‘लाटो फुस्रो दागलाई सामान्य भन्दै निजी क्लिनिकमा देखाउने गरेका छन्,’ उनले भने, ‘जसले गर्दा समस्या झन् जेलिएको फाइयो ।’ रोगका बारेमा हेलचेत्र्याइ गर्नु र सरकारी स्वास्थ्य संस्थाको पहुँचमा नआउँदा रोगी लुकेर बसेको देखिएको उनले बताए । 

‘समाजमा हेयभाव, धार्मिक कुरीति र अन्धविश्वासले जरो गाडेको छ,’ उदयपुर स्वास्थ्य चौकीका सिनियर अहेब प्र्रभा पौडेलले भनिन्, ‘त्यसै कारण कुष्ठरोग लागेका बिरामी लुकेर बसेका थिए ।’ लुकेर बसेका बिरामीले उपचार नगराए ३/४ वर्षमा आफ्ना परिवार र छिमेकीलाई सार्नर् ेभएकाले सचेतना जरुरी रहेको उनले सुनाइन् । 

जिल्लामा सबैभन्दा बढी प्रति १० हजारमा ७ दशमलव ५९ प्रतिशत बिरामी महाराजगन्ज नगरपालिकामा छन् । यहाँका सबै स्थानीय तहमा प्रति १० हजारमा एक प्रतिशतभन्दा बढी कुष्ठरोगका बिरामी छन् ।

समाजले आफ्नो रोगबारे थाहा पाउँछ भनेर पनि कतिपय खुल्न चाहँदैनन् । गरिब, विपन्नता कारण उपचार गराउन नजाने प्रवृत्ति यहाँ बढ्दो छ । त्यसैले बिरामी बढ्दै गएका हुन् । कुष्ठरोगले तत्कालै ठूलो समस्या नपर्दासम्म अस्पताल नजाने प्रवृत्ति छ । लामो समय अस्पताल नजाँदा रोग जटिल बन्दै गई अंगभंग हुने अवस्था पनि आउन सक्ने चिकित्सकहरू बताउँछन् ।

स्वास्थ्य संस्था स्थानीय तहमा गएपछि बिरामीको खोज पडताल शून्य छ । प्रशिक्षित जनशक्ति आ–आफनो घरपायकका प्रदेशका आफ्ना ठाउँमा जाँदा बिरामी खोजबिन प्रभावकारी हुन नसकेको बताइएको छ । 

विश्व स्वास्थ्य संगठन लगायतका संस्थाले कुष्ठरोगका सहयोग पनि बन्द गरेका छन् । मन्त्रालयले कुष्ठरोग महाशाखा पनि खारेज गरेको छ । तर, समस्या बढ्दै र जेलिंदै गएको छ । मुलुकलाई सन् २०२० सम्म कुष्ठरोगमुक्त गर्ने अभियान काजगमा मात्र सीमित भयो । अब फेरि २०३० भित्र गर्ने नयाँ लक्ष्य बनाइएको छ । १० वर्षे रणनीति बनाएर काम गर्ने भने पनि सरकारले कुष्ठरोगलाई प्राथमिकतामा नराख्दा बिरामी बढ्दै गएको स्वास्थ्यकर्मीहरू बताउँछन् । जिल्लामा कुष्ठरोगका लागि फेयरमेट र द लेप्रोसी मिसनले काम गरिरहेका छन् । तर, यी दातृ संस्थाको काम प्रभावकारी नहुँदा समस्या बढ्दो छ ।

‘महिला घरायसी काममा लाग्नु पर्ने बाध्यता छ,’ सिंहोखोर स्वास्थ्य चौकीका सिनियर अहेब केशव घिमिरेले भने, ‘थला नपरुन्जेल उपचारका लागि नआउने प्रवृत्तिले समस्या बढ्दो छ ।’ सर्ने खालको कुष्ठरोगले छालामा असर गरे पनि तत्काल शरीरमा प्रभाव नपार्दासम्म बिरामी हेलचेक्र्याइँ गर्छन् । हिँडडुल गर्न, कामकाज गर्न समस्या नहुँदासम्म बिरामी स्वास्थ्यप्रति ध्यान नदिँदा समस्या थपिँदै गएको उनले बताए । 

कुष्ठरोगका किटाणुले बिस्तारै असर गर्दै छाला बाक्लो हुने र गिर्खाहरू देखा परेर स्नायुमा असर गर्छ । हातगोडा छुँदा यस्तो रोग थाहा नपाउने र मांसपेशी कमजोर बनाउँदै लैजान्छ । त्यसपछि शारीरिक रूपमै कुरूप र कामकाज गर्न समस्या भएपछि मात्रै बिरामी स्वास्थ्य संस्थाको सम्पर्कमा आउने हुँदा संख्या बढ्दै गएको जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालयका क्षयकुष्ठ अधिकृत इर्फानले बताए । ‘रोग लागेको २ देखि ५ वर्षभित्र लक्षण देखा पर्छ,’ उनले भने, ‘त्यसपछि नराम्ररी प्रभावित बनाउँछ ।’ 

भारतसँगको खुला सीमाका कारण तराईका जिल्लामा कुष्ठरोग निवारण समस्या र चुनौती भइरहेको स्वास्थ्यकर्मीहरू बताउँछन् । पहाडी क्षेत्रबाट बसाइँसराइ गरेर आउने बिरामी र भारतीय बजारमा रोजगारी गरेर फर्कने बिरामीका कारण रोगीको संख्या बढ्दै गएको उनीहरू बताउँछन् । पछिल्लो पटक कुष्ठरोगका बिरामीको सम्पर्कमा रहेका व्यक्तिलाई रोग लाग्नबाट रोकथाम गर्न कुष्ठरोग रोकथाम कार्यक्रम (एलपेप) चलाइएको छ । कार्यक्रमअन्तर्गत नयाँ बिरामी भेटिएका घरका आसपास ८ घरका परिवारमा पनि रोगको जाँच–पडताल गरिन्छ । यो कार्यक्रम प्रभावकारी रहे पनि बजेट अभावमा निरन्तरता दिन गाह्रो भइरहेको छ ।

माइक्रो ब्याक्टेरियम लेप्रीबाट सर्ने उक्त रोग निको पार्न अवस्था हेरी ६ महिनादेखि १ वर्षसम्म नियमित औषधी सेवन गर्नुपर्छ । जिल्लामा कुष्ठरोगका ६१ प्रतिशत बिरामी एक वर्ष औषधी सेवन गर्ने खालका छन् । बिरामीमध्ये ४ दशमलव २७ प्रतिशत अपांगता भएका छन् । गम्भीर खालका बिरामीलाई एमबी र सामान्य खालका रोगीलाई पीबी औषधी दिइने गरिएको छ । नचिलाउने र लाटोफुस्रो दाग देखा पर्छ । बिस्तारै शरीरका सेल मार्दै जाने, अंगभंग हुने र बिरामी अपांग हुनेसम्मको अवस्था आउँछ । समयमै रोग लागेको पत्ता लगाई उपचार गरेमा शरीर अंगभंग हुँदैन । 

कुष्ठरोग दीर्घ संक्रामक रोग हो । लामो समयसम्म आफनो सान्निध्यमा रहेका व्यक्तिको श्वासप्रश्वासको माध्यमबाट यो अन्य मानिसमा सर्ने कपिलवस्तु अस्पतालका मेडिकल अधिकृत डा. मुकेश चौधरीले बताए । ‘तर, छुँदैमा, हात मिलाउँदैमा भने यो रोग सर्दैन,’ उनले भने, ‘करिब ८० प्रतिशतमा यो रोग आफैं ठिक हुन्छ भने रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएका करिब २० प्रतिशत मानिसलाई उपचार आवश्यक पर्छ ।’