पाल्पा — तत्कालीन पश्चिम कमाण्डर जनरल प्रताप शमशेरले वि.सं. १९८९ पुनः निर्माण सकेको पाल्पा दरबार परिसर क्षेत्रलाई पुरानै स्वरुपमा लैजाने काम थालिएको छ । प्रशासकीय कार्य सञ्चालन गर्ने निजी प्रयोजनका लागि निर्माण गरेको पाल्पा दरबार २०७२ पछि पाल्पा दरबार संग्रहालय बनेको छ । यसलाई पुरातत्व विभाग, संघीय, प्रदेश र स्थानीय सरकारले पुरानो स्वरुपमा लैजान प्रयास गरेका हुन् । 

पाल्पा दरबार परिसरमा पर्खाल, गेट, आँगन तथा मूलढोका बनाउन सुरु भएको तानसेन नगरपालिकाका नगरप्रमुख सन्तोषलाल श्रेष्ठले बताए । तानसेन बजारको मुख्य क्षेत्र मखनटोलतर्फको बाहिरी भागमा ऐतिहासिक स्वरूपमा पर्खाल बनाउने काम भइरहेको हो ।

वि.सं. १९११ सालमा पाल्पा दरबारको सुरक्षाका लागि यसको परिसर वरिपरि डेढ मिटर चौडा कडा चट्टानको पर्खाल लगाइएको थियो । सोही पर्खालको आकार तथा स्वरूपमा पुरातत्व विभाग, लुम्बिनी प्रदेश सरकार, तानसेन नगरपालिकाको लगानीमा बनाउन थालिएको हो । लुम्बिनी प्रदेश सरकारले  ५० लाख लगानीमा प्रशासनदेखि दरबार गेटसम्म ५० मिटर पर्खाल लगाउन सहयोग गरेको छ ।  दरबारको गेटदेखि शित्तलपाटी क्षेत्रसम्म ७३ मिटर क्षेत्रमा ८० लाख लगानीमा पर्खाल लगाउने काम अघि बढेको छ । 

यस क्षेत्रमा ढल निर्माणका साथै ऐतिहासिक पर्खाल संरक्षणको काम हुने तानसेन नगरपालिकाका इन्जिनियर रामप्रसाद श्रेष्ठले बताए । २०८१ साल असार मसान्तभित्र सक्ने गरी पर्खाल लगाउने काम धमाधम भइरहेको उनले बताए । ‘यहाँको पुरानो संरचनालाई नबिगारिकन हामीले काम गर्नेछौं,’ उनले भने, ‘यसलाई हिजो जे जस्तो थियो, सोही अनुसारकै निर्माण गर्ने हो ।’ ऐतिहासिक स्थलको संरचना र डिजाइन नबिगार्ने गरी पर्खाल बनाउने काम धमाधम भइरहेको उनले बताए । स्थानीयले भने पुरातात्विक महत्वको ढुंगा, इट्टा पूर्ण रुपमा संरक्षण हुन नसकेको गुनासो गरेका छन् । 

‘माटो फाल्ने बहानामा केही ढुंगा र इट्टा पनि डम्पिङ साइटमा लगेर फालिएको छ,’ मखनटोलका एक स्थानीयले भने, ‘यसमा नगरपालिकाले पनि सुपरभाइजर खटाउनुपर्ने हो । तर नखटाएकाले यसमा महत्वपूर्ण सामान बाहिरिन सक्ने सम्भावना हुन्छ ।’ पर्खालका लागि डोजरले खन्ने क्रममा तामाका गाग्रीहरुसमेत भेटिएको छ । जिल्ला प्रशासन कार्यालयका अधिकृत यज्ञेश्वर पन्थीले खनेका स्थानमा भेटिएका तामाका भाँडा जिल्ला प्रशासन कार्यालयको भण्डारकक्षमा सुरक्षित रहेको बताए । 

पाल्पा दरबार संग्रहालय परिसरभित्र र बाहिर ढुङ्गा छाप्ने काम भएको छ । तानसेन नगरपालिकाले चालु आर्थिक वर्षमा ४१ लाख रुपैयाँ बजेट विनियोगन गरेको थियो । यसमा लुम्बिनी प्रदेश सरकारको ५० लाख बजेट थप रहेको छ । दरबार परिसरभित्रको मूलढोका बनाउने काम सुरु हुन सकेको छैन । ‘टेण्डर लागिसकेको छ,’ नगरप्रमुख श्रेष्ठले भने, ‘निर्माण व्यवसायीले सम्झौता पनि गरिसकेको र छिट्टै काम सुरु हुने जानकारी पाएका छौं ।’ 

पुरातत्व विभागले शित्तलपाटीमा रहेको मूलढोका बनाउन निर्माण व्यवसायी छनोट गरिसकेको छ । व्यवसायीले काम सुरु गरिसकेको छैन । विभागले मूलढोकासहित त्यस क्षेत्रको संरचना मर्मत सुधार गर्न ८१ लाख ९५ हजार १२९ रुपैयाँमा ठेक्का लगाएको हो । सित्तलपार्टीस्थित मूलढोका नेपालकै सबैभन्दा पुरानो ठुलो ढोका भएको दाबी छ । राणाकालमा बनेको ऐतिहासिक मूलढोका अहिले जीर्ण बनेको इतिहासविद् निर्मल श्रेष्ठले बताए । 

तत्कालीन प्रधानमन्त्री जंगबहादुर राणाका भाइ बद्रीनरसिंहले तानसेनमा रहँदा विसं १९११ देखि १९३० सम्ममा मूलढोकासमेत निर्माण गर्न लगाएका हुन् । पाल्पा दरबार परिसरको बाहिरपट्टि मूलढोका त्यतिबेलाको सुरक्षा नीति अनुसार बनाइएको हुनसक्ने इतिहासविद् श्रेष्ठको भनाइ छ । ‘सित्तलपार्टी, मुलढोका, खड्ग स्तम्भ लगायत पुरातात्विक महत्वका हुन्,’ उनले भने, ‘यसलाई संरक्षण गर्न र यहाँ भेटिने वस्तुलाई जोगाउन पर्ने हुन्छ ।’ 

पश्चिम क्षेत्रको कमाण्ड गर्ने थलो भएकाले पाल्पा दरबार परिसरमै तीन साँचासमेत रहेको छ । जिल्ला समन्वय समितिको भवनभित्र रहेको तीनसाँचा सर्वसाधारणले देख्नसमेत पाएका छैनन् । पाल्पा दरबार पहिलो पटक १९६९ मा बेलायती शैलीमा बनाइएको इतिहासविद् श्रेष्ठले बताए । दरवारले मात्र ७ रोपनी १४ आना २ पैसा १ दाम क्षेत्रफल ओगटेको छ ।