सल्यान —  

गर्मी मौसम सुरु भएसँगै सल्यानका वनमा डढेलो लाग्ने क्रम बढेको छ । चैत र वैशाख महिनामा मात्रै सय सामुदायिक र राष्ट्रिय वनमा डढेलो लागेको छ । डढेलोले ६ हजार हेक्टर बढी वनमा क्षति पुगेको छ । मानवीय लापरबाहीका कारण गर्मी मौसम सुरु भएसँगै वनमा डढेलो लाग्ने क्रम बढेको हो । 

डिभिजन वन कार्यालय सल्यानको तथ्यांक अनुसार जिल्लाको बन्गाड कुपिण्डे नगरपालिकाका विभिन्न स्थानमा रहेका ३४, शारदा नगरपालिकाका १७, कालिमाटी गाउँपालिकाका १७, छत्रेश्वरीका १६, कपुरकोटका ६ र त्रिवेणी गाउँपालिकाका १६ सामुदायिक वनमा डढेलो लागिसकेको छ । शनिबार र आइतबार दुई दिनको वर्षातले वनमा लागेको डढेलो नियन्त्रणमा आएको थियो । अहिले फेरि डढेलो लाग्न थालिसकेको छ । 

हुन त डिभिजन वन कार्यालय सल्यानले डढेलो नियन्त्रणसम्बन्धी कार्यक्रम प्रत्येक वर्ष संचालन गर्दै आएको छ तर प्रभावकारी हुन सकेको छैन । नियन्त्रण कार्यक्रम प्रभावकारी नहुँदा डढेलोबाटै यस वर्ष जिल्लाका केही स्थानमा सामुदायिक वनको आसपासमा भएका बस्तीका आधा दर्जन घर र दर्जन बढी खानेपानी योजनाका पाइप जलेर नष्ट भएका छन् । सयौं स–साना विरुवा स्वाहा भएका छन् भने जंगली जनावर र पंक्षीको बासस्थान उजाडिएको छ । प्रत्येक वर्ष लाग्ने डढेलोले दर्जनौं बस्ती जोखिममा पर्दै आएका छन् ।  

डढेलोले पाइप जल्नुका साथै मुहानमा असर परेपछि केही स्थानमा अहिले खानेपानीका लागि स्थानीयलाई समस्या भएको छ भने घर जलेका परिवार प्रभावित भएका छन् । पछिल्लो समयमा वर्षात भए पनि डढेलोबाट निस्केको धूवाँका कारण वायु प्रदूषण पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा नआउँदा  जिल्लामा आँखा र दम रोगका बिरामी बढेका छन् ।  

कालिमाटी गाउँपालिका–७ का वडाध्यक्ष मित्रलाल रिजालले गर्मी मौसम सुरु भएसँगै चैतको अन्तिम सातादेखि वनमा डढेलो लागिरहेको र अहिलेसम्म वडाका ८/१० वटा सामुदायिक वनमा डढेलो लागिसकेको बताए । ‘वडाका केही वनमा अहिले पनि डढेलो लागिरहेको छ,’ उनले भने, ‘यसले वातावरण प्रदूषित बनाइरहेको छ ।’ उनका अनुसार डढेलोका कारण वननजिकैका बस्ती जोखिममा पर्दै आएका छन् भने धुलेमा भदे रानाको घर र खानेपानी योजनाको पाइप जलेर नष्ट भएको छ ।  

घरमा भएको खाद्यान्न र लत्ताकपडा सबै जलेर खरानी भएपछि भदे रानालाई बस्न र खान समस्या भएको उनले बताए । ‘स्थानीय खानेपानीको समस्या झेलिरहेका छन्,’ उनले भने, ‘घुइयाबारी आसपासमा वर्षात नहुँदा डढेलोको धूवाँका कारण स्थानीयको स्वास्थ्यमा पनि गम्भीर असर परिरहेको छ ।’

सामुदायिक वनमा लागेको डढेलोका कारण सात सय मिटर पाइप जलेपछि सातादेखि मुहानबाट गाग्रीमा पानी बोकेर ल्याई खानु परेको छत्रेश्वरी गाउँपालिका–५ का पूर्ण भण्डारीले बताए । वडाभित्रका सात सामुदायिक वनमा डढेलो लागेको उनले सुनाए । उनका अनुसार डढेलोका कारण जंगल नजिकै भएका घर मुस्किलले जोगिएका छन् ।

गत साता शारदा नगरपालिका–४ मा रहेको सामुदायिक वनमा केही दिनसम्म भीषण डढेलो लागेको र बस्ती नजिकै पुगेपछि भागाभाग भएको स्थानीय विमला शर्माले बताइन् । डढेलोका कारण दुई जनाको घरमा क्षति हुनुका साथै दर्जनौं घर, प्राविधिक शिक्षालय जोखिममा परेको उनले जानकारी दिइन् । ‘प्रहरी, सेना, सशस्त्र र स्थानीय मिलेर पाँच घन्टा बढीको प्रयास र ट्यांकरबाट मगाएको पानीले डढेलो नियन्त्रणमा लिन सफल भएका थियौं,’ उनले भनिन् । 

कपुरकोट रेन्जपोस्टकी रेन्जर कमला घर्तीले वडा नं ५ स्थित सामुदायिक वनमा डढेलो लाग्दा बस्ती उच्च जोखिममा परेपछि आगो निभाउने क्रममा आफूसहित चार जना घाइते भएको बताइन् । आगो निभाउने उपकरण केही नहुँदा स्याउलाकै भरमा आगो निभाउनु परेको दुःखेसो पनि उनले सुनाइन् । 

मानवीय लापरबाहीकै कारण वनमा डढेलो लाग्ने गरेको र डढेलो नियन्त्रणमा लिने यन्त्र केही नभएपछि अहिले ज्यान जोखिममा पारेर आगो निभाउनु परेको जिल्ला प्रहरी कार्यालय सल्यानका सूचना अधिकारी प्रहरी निरीक्षक पूर्ण केसीले बताए । डढेलो नियन्त्रणका लागि विभिन्न आधुनिक सामग्री माग गर्दै आए पनि सम्बन्धित निकायले आवश्यकता अनुसार उपलब्ध गराउन नसकेको उनको गुनासो छ । 

डिभिजन वन कार्यालय सल्यानका प्रमुख टेकबहादुर रावलले डढेलो नियन्त्रणका लागि प्रत्येक वर्ष विभिन्न कार्यक्रम गर्दै आए पनि मानवीय लापरबाही बढिरहेका कारण डढेलो नियन्त्रणमा लिन समस्या भइरहेको बताए ।