सिकाइ उपलब्धिका चुनौती

उमा भण्डारी

नयाँ शैक्षिक सत्र सुरु भएको एक/डेढ महिनादेखि नै विद्यालयले परीक्षा लिन सुरु गर्छ । अनि सुरु हुन्छ, विद्यार्थी र अविभावकको तनाव खेप्ने दिन । कतिपय परिवारमा आमाबाबु र छोराछोरीबीच द्वन्द्व चर्कन्छ । अहिलेका छोराछोरी टसको मस गर्दैनन् । उनीहरूसँग जति तर्क कसैसँग हुँदैन ।

आश्चर्य लाग्छ, उनीहरूको त्यो ‘डिफेन्ड’ गर्ने तागत देख्दा । तर पनि औपचारिक अध्ययनमा भने उनीहरूलाई राम्रो अंक ल्याउन कठिन परिरहेको हुन्छ ।
पढाइमा कमजोर हुँदैमा वा घरको काम नसघाउँदैमा छोराछोरीले केही सिकेनन् भन्नेचाहिँ होइन । आमाबाबुको कमी–कमजोरी, विद्यालयको परिधि र साथीहरू कोसँग कसरी डिल गर्नुपर्छ, सिकेका हुन्छन् । कुन च्यानलमा कति बजेकुन कार्यक्रम आउँछदेखि मनपर्ने हिरो/हिरोइनको लभ अफेयर र ब्रेकअपबारे कण्ठै हुन्छ । भलै, देशको प्रधानमन्त्री वा राष्ट्रपतिको नाम थाहा नहोस् ।

कारण
औपचारिक सिकाइमा कमजोरी हुनुका विविध कारण हुनसक्छन् । तीमध्ये केही कारण यस प्रकार छन् ।
१. व्यस्तता : शिक्षाविद विद्यानाथ कोइरालाका अनुसार विद्यार्थी पढाइमा कमजोर हुनुको कारण बेवास्ते आमाबाबु, नियन्त्रणमुखी विद्यालय प्रणाली र उन्मुिक्त खोज्ने प्रवृत्तिका केटाकेटी हुन् । यी तीनबीच तालमेल ल्याउनसके बालबच्चाको सिकाइ क्षमतामा वा रुचिमा परिवर्तन गर्न सकिन्छ । शिक्षाविद कोइरालाले भनेजस्तै आमाबाबुको व्यस्तता केटाकेटी निराश पार्ने पहिलो कारण बनेको देखिन्छ । हरेकजसो परिवारका आमाबाबु कमाइ गर्न गएका हुन्छन् । छोराछोरी घरमा आउँदा उनीहरू घरमा हुँदैनन् । छोराछोरी माथिको निगरानी कम हुने बित्तिकै उनीहरूको मनोमानी बढ्दै जान्छ ।

२. गलत सोचाइ : आमाबाबु घरमै भए पनि कतिपय परिवारमा छोरीछोरालाई समय दिनु जरुरी ठान्दैनन् । पैसाको बिटो तेर्स्याएर पढ्न पठाएकै छ, अरु के गर्नुपर्‍यो भन्ने मान्यता हुन्छ । छोराछोरीको पढाइलाई पैसासँग तुलना गरेर समस्या समाधान हुँदैन । कतिपय परिवारमा नियन्त्रणमुखी अवधारणा पनि छ । हिजोको जस्तो धेरै दाजुभाइ, दिदीबहिनीको जमातमा हुर्किन नपाएको एक्लो बच्चालाई बाबुआमाले पनि उसको रुचिमैत्री व्यवहार गरेन भने ऊ साँच्चिकै एक्लिँंदै जान्छ । अनि उसले बाबुआमालाई शत्रु देख्न थाल्छ ।

३. घरायसी क्रियाकलाप : कतिपय अभिभावक आफै पनि मोबाइल वा टीभीको किरो हुन्छन् । यस्ता किराले भनेको कुरा उनीहरूका छोरीछोराले सुन्ने कुरै भएन । गृहकार्य किन नगरेको भन्यो भने तपाईंलाई मोबाइल हेर्न मनलाग्छ, हामीलाई चाहिँलाग्दैन भनिहाल्छन् । उनीहरूसँग रेडिमेड जवाफ हुन्छ ।

४. पारिवारिक कलह : घरपरिवारमा श्रीमान/श्रीमती बीचको कलह अहिलेको समाजको अभिन्न दिनचर्या भइसकेको छ । जुन घरमा लैंगिक विभेदजन्य झैझगडा बढी हुन्छ, त्यो घरका बालबच्चा यसै पनि पीडित हुन्छन् । बाबुआमाको झगडाबाट छोराछोरीले कस्तो संस्कार सिक्छन् ? मेरा आमाबाबु खराबै हुन् भन्ने कुरा मनमा गढेको हुन्छ, जसबाट छुट्कारा पाउन वैकल्पिक मार्ग खोज्छन् । कतिपय अवस्थामा आमा वा बाबुमध्ये एउटाको पक्ष लिने र अर्कोलाई घृणा गर्ने अवस्था पनि सिर्जना हुनसक्छ ।

५. साथीभाइको संगत : साथीभाइको संगतले पनि बालबच्चाको सिकाइ प्रक्रियामा सकारात्मक वा नकारात्मक प्रभाव पार्छ । पढ्ने साथीको संगतमा रहेका केटाकेटीले कालान्तरमा आफ्नो सिकाइलाई सकारात्मक बाटोतिर हिँडाउन सक्छन् । उनीहरूको आनीबानीमा पनि त्यस्तै खालको परिवर्तन देखिन सक्छ । कतिपय अवस्थामा त राम्रो पढाइमा राम्रो गर्दै गएका केटाकेटी पनि गलत बाटो समातेका साथी सर्कलमा परेर बाटो परिवर्तन गर्न पुग्छन् ।

६. पढेर के हुन्छ भन्ने मानसिकता : अहिलेको समयमा पठित बेरोजगारहरू टन्नै छन् । हरेक घरपरिवारमा उच्चशिक्षा हासिल गरेका व्यक्तिसमेत प्रमाणपत्र दराजमा थन्क्याएर अनेकतिर बाँच्नका लागि अनेकतिर भौंतारिनुपरेको सत्य हाम्रै समाजमा देखिएको छ । यसले गर्दा हाम्रा बच्चाहरूले पनि पढाइमा आफ्नो भविष्य नदेखेका हुनसक्छन् ।

पढेर के हुन्छ र ? फलानो त्यत्तिकै छ । के खान पढ्नुपर्‍यो भन्ने सोचाइ आउने गर्छ । यस्ता सोचाइलाई चिर्न पढेर के हुँदैन र भन्ने अनुभूति दिलाउन सक्नुपर्छ । यसका लागि सैद्धान्तिकको साथै व्यावहारिक शिक्षालाई महत्त्व दिनुपर्छ ।
समाधान
शिक्षाविद विद्यानाथ कोइरालाका अनुसार हाम्रो शिक्षा प्रणाली व्यावहारिक, केही लचिलो र पारिवारिक प्रणाली केटाकेटीमैत्री हुने हो भनेसी प्लस वा अव्यावहारिक भनिएका केटाकेटीहरू पनि त्यति ठूलो समस्या होइनन् । त्यसकोलागि विद्यालय वा अविभावक दुबैले केहीप्रयत्न गर्नुपर्छ ।

प्रविधिमा आधारित गृहकार्य : अहिलेका किशोरी–किशोरलाई पढाइभन्दा प्यारो लाग्ने धेरै साधन विकास भइसकेका छन् । तीमध्ये मोबाइल वा टीभी प्रमुख हुन् । मोबाइल नभइकन अहिलेका केटाकेटी टिक्नै सक्दैनन् । प्रविधिको युगमा यो अपरिहार्य पनि भइसकेको छ । मोबाइलबाट पनि उनीहरूले धेरै ज्ञान हासिल गरिरहेका हुन्छन् । यदि कुनै विद्यार्थी मोबाइलमै बढी रुचि राख्छ, गेम खेल्छ वाकार्टुन हेर्छ भने उसलाई त्यसैबारे गृहकार्य दिए कसो होला ?

वास्तविक पात्रबारे : गृहकार्य दिन सकिने अर्को सन्दर्भ उनीहरूलाई मनपर्ने, उनीहरूलाई साह्रै जाती वा आदर्श लाग्ने वास्तविक जीवनका पात्रको बारेमा लेख्न दिने र ती पात्रका कुन–कुन कुराबाट उनीहरू प्रभावित भएका हुन्, सो उल्लेख गर्न लगाउने । यसो गर्दा उनीहरूभित्र दबिएर बसेका कुण्ठा विस्तारै प्रकट हुन्छ ।

घरायसी कामबारे : गृहकार्य दिन सकिने अर्को विषय हो, घरायसी कामबारे खोजखाज गरेर लेख्ने । जुन विद्यार्थीलाई किताब पल्टाउनै मनलाग्दैन, उसलाई त्यही किताब पढ भनेर विवश बनाउनुभन्दा घरमा आमाले खाना कसरी पकाउनु हुँदोरहेछ, के–के सामान चाहिँदो रहेछ, पकाउन कतिबेर लाग्ने रहेछ, कति मात्राको खाद्य सामग्री चाहिने रहेछ, सबै उतार्ने खालको परियोजना कार्य गर्न दिए हुन्छ ।

करेसाबारी छ भने त्यतातिर के–के पाइन्छ सोधखोज गर्न लगाए हुन्छ । अलि उमेर पुगेका विद्यार्थीलाई घरमा खाना पकाउने गृहकार्य दिए हुन्छ । सिरकको खोल नाप्ने, तन्नाको साइज नाप्ने, घरका सामान सफा गर्ने वा टल्काउने उपाय पत्ता लगाउने, खाद्य भण्डारण तरिका बुझ्ने आदि ।

यस्तो गृहकार्य दिँदा छात्र र छात्रा दुबैलाई सकेसम्म एकै प्रकारको कार्य दिन सकिन्छ, जसले गर्दा छोरी र छोरा बीचको लैंगिक खाडल पुरिन मद्दत गर्छ । यसो गर्दा बाबुआमा पनि छोराछोरीसँग सम्मिलित हुन पाउँछन् । घरको काम पनि सघाइन्छ ।

सानाबाट ठूलाले सिक्ने : बाबुआमा तथा शिक्षक/शिक्षिकाले छोराछोरी वा विद्यार्थीबाट सिक्ने बानीको विकास गरेमा विद्यार्थीमा आत्मजागरुकताको विकास हुन्छ । सानाले सिकेका कुरालाई महत्त्व दिने हो र सिक्न खोज्ने हो भने पुस्ता बीचको दूरी कम हुन्छ । कम्तीमा पनि हप्ताको एकपटक सानाले जानेका प्रविधि, पढाइ, उनीहरूले भोगेका अनुभव सुन्ने र आफू सानो हुँदाको अनुभव उनीहरूलाई पनि सुनाउने गरे केटीकेटाहरू निकै खुसी हुन्छन् ।

व्यावहारिक गतिविधि सम्बन्धी : व्यावहारिक जीवनमा उपयोगी हुने विद्युतीय साधनहरू, बिजुलीका बल्बहरू फेर्ने, पानीधाराका पाइपहरू मर्मत गर्ने, मोबाइल र ल्यापटप मर्मत गर्ने, बेसिनमा जमेको पानी पाइपबाट निकास गराउने, कुहिने र नकुहिने फोहोर छुट्याउने, गमला वा करेसाबारीमा तरकारी खेती गर्ने, तरकारी केलाउने, सर्टको टाँक सिलाउने, प्रेसर कुकरहरू मर्मत गर्ने, इमर्जेन्सी फोनकल संकलन गर्ने लगायतका काम विद्यालयले परियोजना कार्य अन्तर्गत गराउन सक्छ, जसले गर्दा विद्यार्थीहरूले दैनिक जीवनमा आइपर्ने समस्या समाधान गर्न सक्छन् । यसले उनीहरूमा व्यावहारिक ज्ञानको आत्मविश्वास बढ्छ ।

घुमघामको वातावरण : घरमा पनि बाबुआमाले आफ्ना बालबच्चालाई फरक–फरक स्थानमा घुमाउन लैजान सक्छन् । यसो गर्दा बालबच्चामा नयाँपन आउँछ र पढ्ने स्फुर्ती पनि बढ्छ । घुमेका ठाउँबारे लेख्न वा चित्र बनाउन लगाउन पनि सकिन्छ ।

उनीहरूले गरेका ससाना कुरालाई पनि ताली बजाइदिने, स्यावास भन्ने, उनीहरूलाई खान मनलागेका खानेकुरा, लाउने कुरा किनिदिने, घरायसी समस्याबारे अवगत गराउने गर्नाले पनि कालान्तरमा केटाकेटीहरू सकारात्मक सिकाइतर्फ अग्रसर हुन सक्छन् ।

प्रकाशित : भाद्र २८, २०७६ ०८:२२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

साहित्य गंगा

विमल निभा

नेपाली साहित्यमा गंगाको व्यापक प्रभाव छ । यसलाई अझ प्रस्टसँग भन्ने हो भने गंगा याने गंगाप्रसादहरूकै कारण हालको साहित्य चलायमान रहेको छ भने पनि कुनै अतिशयोक्ति हुने छैन । हो, वर्तमान नेपाली साहित्य पूर्णतया गंगामय छ । र यसको एकमात्र जस नेपालको प्रगतिशील साहित्यलाई जान्छ ।

यद्यपि गैरप्रगतिशील साहित्यका पनि आफ्ना प्रिय गंगाप्रसादहरू नभएका होइनन् । परन्तु प्रगतिशील गंगाप्रसादहरूका कुरै अर्को छ । वस्तुतः यिनीहरू नै नेपाली साहित्यका सच्चा एवं अच्छा गंगाप्रसादहरू हुन् ।

हाम्रो प्राचीन साहित्यमा पनि गंगाको महिमा पर्याप्त गाइएको छ । उदाहरणका निम्ति पौराणिक कथानायक देवादिदेव महादेवलाई लिनोस् । सम्पूर्ण देवताका देवता महादेवता मानिएका महादेव । र महादेवको सिरमा केको बास रहेको छ ? यसको सरल तथा सटीक उत्तर गंगा हो ।

हिन्दुधर्मीहरूका सर्वोच्च ईश्वरको मायाको घना जटामा अवस्थित गंगाको धार्मिक आख्यानबाट को अनभिज्ञ छ ? यस अर्थमा महादेवता निकट गंगाको महत्ता प्रारम्भिक अवस्थादेखि नै बलवती रहेको स्पष्ट हुन्छ । र त्यससमयदेखि नै गंगा साहित्यमा प्रभावी हुँदै आएको छ । मेरो भन्नुको अभिप्राय के हो भने पुरानो साहित्यदेखि अहिलेको साहित्यसम्ममा गंगाको निरन्तरता अविच्छिन्न रहेको छ । र यही चालु शृंखलाको अधुनातन नमुना हो गंगाप्रसाद । अर्थात् नेपाली साहित्यका गंगाप्रसादहरू ।

नेपाली साहित्यमा मोटामोटी रूपमा दुई प्रकारका गंगाप्रसादहरूका उपलब्धता रहेको तथ्य अघि नै स्पष्ट गरिसकिएको छ । एक, प्रगतिशील गंगाप्रसाद र दुई, गैरप्रगतिशील गंगाप्रसाद । यसलाई अरू सूक्ष्म ढंगले अवलोकन गर्ने हो भने नेपाली साहित्यमा भाँत–भाँतका गंगाप्रसादहरू दृष्टिगोचर हुनेछन् । यिनीहरूमध्येएकाध प्रतिनिधि गंगाप्रसादबारे तल चर्चा गरिनेछ ।

नेपाली साहित्यका यावत् गंगाप्रसादहरूमा प्राज्ञिक गंगाप्रसादको साहित्यिक हैसियत सबभन्दा उच्च रहेकामा कुनै सन्देह छैन । यिनीहरूमा अन्तर्निहित प्रज्ञा सन्देहास्पद रहे पनि त्यसको खास गंगाप्रसादीय उच्चतामा सन्देह गर्नु सर्वथा निषेध छ । यसको कारण महादेव हो । परन्तु पौराणिक साहित्यमा वर्णित महादेव नभएर आजका जिउँदाजाग्दा महादेव ।

मेरो संकेत सत्ताको कैलाशपर्वतमा विराजमान अत्याधुनिक महादेवतिर नै हो । जस्तैः राष्ट्रपति, उपराष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, मन्त्री, सहायकमन्त्री आदि (यसमा सत्ताधारी पार्टीका अध्यक्ष, उपाध्यक्ष, महासचिव, सचिव, उपसचिव आदिलाई पनि समावेश गर्न सकिन्छ) । अब सर्वशक्तिमान सरकारी महादेवको वरदहस्त प्राप्त गरेका कुनै पनि गंगाप्रसादको उच्चतालाई सन्देहको घेरामा कसरी ल्याउन सकिन्छ ? चाहे त्यो एक सय एक प्रतिशत प्रज्ञाशून्य अनि बिल्कुलै साहित्यविमूढ गंगाप्रसाद नै किन नहोस् !

जे होस्, प्राज्ञिक गंगाप्रसाद सरह सत्ताको मायासम्म पहुँच नभए पनि त्यसको सग्लो शरीरको अन्य अंगप्रत्यंगसम्म पुग्न सफल गंगाप्रसादहरूको उपस्थिति पनि नेपाली साहित्यमा नगण्य छैन । त्यसकारण यिनीहरूका उपेक्षा पनि असम्भवप्रायः छ किनभने यस्ता गंगाप्रसादहरू कवि, महाकवि, कथाकार, लघुकथाकार, समालोचक, निबन्धकार, खण्डकाव्यकार, नियात्राकार, आत्मकथाकार, नाटककार, गीतकार आदिका साथसाथै प्रमुख सचिव, सचिव, सीडीओ, सहायक सीडीओ, एलडीओ, सेक्सन अफिसर, एसपी, डीएसपी, इन्सपेक्टर, महाप्रबन्धक, बोर्ड डाइरेक्टर, कार्यकारी अध्यक्ष, चेयरमेनजस्ता अतिरिक्त पदसम्पन्न पनि हुने गर्छन् ।

प्रथमतः सरकारी पदाधिकारी, तत्पश्चात् समानान्तर ढंगले साहित्यकार । अतएव यस्ता परम पदीय गंगाप्रसादहरूलाई सहजै स्वीकार गर्नुको अन्य विकल्प के छ ? यही सिलसिलामा सोझै आउने अरू गंगाप्रसादहरू पनि कम्ता गंगाप्रसाद होइनन् । यिनीहरू साहित्य छाप्ने प्रेस चलाउँछन्, साहित्यिक पत्रपत्रिकाहरू निकाल्छन् र आकर्षक नगदसहितका साहित्यिक पुरस्कार प्रदान गर्छन् । यही सिलसिलामा यदाकदा आफैँ साहित्यकार हुने जाँगर पनि चलाउँछन् ।

यस्ता गंगाप्रसादहरू जिल्ला कविदेखि विश्वकविसम्म भइसकेका उदाहरण छ । यसो त यिनीहरूमा केही मतभेद पनि नभएको होइन । कतिपयका भनाइअनुसार यी आफैं लेख्दैनन् । मतलव, यस्ता गंगाप्रसादहरूका कलम बोक्ने अरू नै हुन्छन् । किन्तु यो त्यति सही कुरो होइन किनभने यिनीहरूका लेखनको जुन स्तर छ, त्यसले यी गंगाप्रसादहरू साहित्यका पूर्णतः मौलिक साहित्यकार हुन् भनी प्रमाणित गर्छ ।

अन्त्यमा
जहाँ गंगाप्रसादको सशरीर उपस्थिति हुने गर्छ, त्यहाँ जमुनाप्रसादहरू नहुने प्रश्नै छैन । यिनीहरू आआफ्ना एक थान विशेष पुच्छरसहित गंगाप्रसाद वरिपरि नित्य/निरन्तर परिक्रमा गरिरहेका हुन्छन् । यही यिनीहरूको एकलौटी काम–कर्तव्य हो भने पनि फरक पर्दैन ।

यसरी गंगाप्रसादकापछि पुच्छर हल्लाउँदा–हल्लाउँदै जमुनाप्रसादहरू शनैः शनैः गंगाप्रसाद हुने दिशातर्फ अग्रसर भइरहेका हुन्छन्  र एकदिन साँच्चिकै जमुनाप्रसादबाट नेपाली साहित्यको गंगाप्रसादमा परिणत हुने गर्छन् । अर्थात् प्रज्ञाहीनतामा अब्बल साहित्यकार गंगाप्रसाद ।

प्रकाशित : भाद्र २८, २०७६ ०८:१९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्