सबै मिलेर आत्महत्या रोकथाम गरौं   

सन्दर्भ: विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवस
प्रा.डा. धनरत्न शाक्य  

आज सेप्टेम्बर १० अर्थात् विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवस । ‘आत्महत्या रोकथामका लागि सबै मिलेर काम गरौं’ नाराका साथ आज यो दिवस मनाइदैछ । 

आफैंलाई हानीनोक्सानी गर्ने सोचविचार, आशय, आवेग, प्रयास र त्यसबाट ज्यान जाने अवस्था आफैंमा दुःखद र विष्मयपूर्ण छ। यद्यपि यो समस्या विश्वभरी नै व्याप्त छ। नेपाल आत्महत्याको समस्याको हिसाबले हेर्दा समस्याग्रस्त राष्ट्रमा पर्छ।

हिजोआज आत्महत्याका जैविक, मनोसामाजिक तत्वहरु हामीकहाँ बचावट गर्ने किसिमले भन्दापनि आत्महत्यातिर दोहर्‍याउने हिसाबले बढ्दै गएको पाइन्छ। यो समस्याले हामीलाई कुनै न कुनै रुपमा सताउन सक्छ। त्यसैले हामी यसबाट सचेत हुन जरुरी छ।

आत्महत्याको समस्या एउटा बहुआयामिक समस्या हो। यसमा सामाजिक, सांस्कृतिक, वातावरणीय, व्यक्तिगत, पारिवारीक, आर्थिक लगायत स्वास्थ्य, नैतिकता र आत्महत्या गर्न प्रयोग हुने साधनको सरल पहुाच र नियम कानूनको अवस्था आदिले पनि ठूलो भूमिका खेल्दछन्। जीवन र जगत्मा विद्यमान विसंगति, विखण्डन, प्रतिकूलता, समस्या, विश्रंखलता, अशिक्षा, अभाव जस्ता यावत् कुराहरु जसले मानसिक अवस्थामा विचलन र मनोरोग पैदा हुनजान्छ, तिनले आत्महत्या र आत्महानीको समस्या निम्तिन सक्छ।

एकातिर यी यावत् कुराहरुमा अनुकूलता ल्याउने कोसिस जरुरी हुन्छ भने साथमा यी प्रतिकूल परिस्थितिहरुसँग जुध्ने मन, स्वभाव र परस्परको साथ सहयोगलाई स्वस्थ र अनुकूल राख्न आवश्यक हुन्छ। तत्कालीक वा दीर्घकालीन तनाव, मनोरोग तथा नशालु पदार्थको सेवन र लत जस्ता कुराहरुले बचावटका तत्वहरुलाई कमजोर पारेर आत्महत्याको सम्भावनालाई प्रबल पार्ने गर्दछ।

अतःआत्महत्याको प्राथमिक रोकथाम स्वरुप हामीकहाँ हामीलाई लागू हुने आत्महत्याका बचावट र खतराजन्य दुवै खालका तत्वहरुको पहिचान गरेर सूचित हुन अत्यावश्यक भएको छ। आत्महत्यालाई बढावा दिने उदासिन मनोरोग डिप्रेसन सहित नशा सेवन र लत र अरु मानसिक रोगहरुको समयमै पहिचान र उपचार गर्न आवश्यक हुन्छ। जीवनका सुरुवाती चरण स्कूलदेखि नै तनाव बहनका कला, सिप र ज्ञान अनिवार्य रुपमा पाठ्यक्रममा नै समावेश गर्न जरुरी छ।

जाँड, चुरोट, रक्सी लगायतका अन्य नशालु पदार्थको सेवन र लतबारे सचेत, सतर्क र जागरुक हुनुका साथै यसदेखि टाढा रहन पनि उत्तिकै आवश्यक छ। मानसिक रोग र आत्महत्याबारे नकारात्मक र मिथ्या धारणा हटाएर वैज्ञानिक र सत्यतथ्यको प्रसार गर्न हतार भएको छ। परिवार, समाज, कार्यालय, मन्दिर सबै क्षेत्रमा विद्यमान विभेद, विसंगति, प्रतिकूलताहरु कम गर्न र अनुकूल वातावरण बनाउन सबै नै क्रियाशील रहन आवश्यक हुन्छ जुन विकसित र सभ्य देशहरुबाट हामीले सिक्नुपर्ने हुन्छ। एकांगी होइन, समग्र र सिंगो विकास र स्वास्थ्य आत्महत्याको प्राथमिक रोकथामसाग अन्योन्याश्रित रुपमा जोडिएर आउँछ।

केहि गरेर आत्महत्याका विचार आएमा वा प्रयास हुन पुगेमा अन्तरनिहित कारण मानसिक रोग, तनाव र अन्य मनोसामाजिक तत्वहरु केलाएर उपचार र व्यवस्थापन गर्नतिर सबै लाग्न आवश्यक हुन्छ। आत्महत्यालाई कानूनी अपराधको रुपमा हेरेर आवश्यक स्वास्थ्य सेवालाई निरुत्साहित गर्दा समस्या ज्यूँका त्यूँ रहने कुरा अब पनि नेपाली समाजले नबुझ्ने हो भने यो समस्या अरु बढी बिकराल बन्ने देखिन्छ।

साथमा, आत्महत्याको समस्याले पिडित व्यक्ति, परिवारजनलाई हेर्ने कुण्ठित दृष्टिकोणमा परिवर्तन गर्न पनि उत्तिकै जरुरी हुन्छ। मानसिक रोग विशेषज्ञको रुपमा मेरो डेढ दशक बढी लामो अवलोकनमा आत्महत्याको कुरै गर्न नचाहने, मैले आत्महत्याबारे लेखेको पुस्तक हेर्न पनि नचाहेको अभिव्यक्ति दिने कतिपय बुद्धिजीवी र स्वास्थ्यकर्मीहरु पछि आत्महत्याको प्रकरणले आक्लान्त भएको देखेको छु। त्यसैले, मेरो बुझाइमा सबैले मानसिक समस्या र आत्महत्याबारे सचेत र सजग रहनुको विकल्प छैन। हरेक वर्ष यो दिवसले यस विषयमा झक्झकाएजस्तै लाग्छ।

आत्महत्याको प्राथमिक रोकथाम, उपचार र आत्महत्या उपरान्त आफन्तजन र परिवारमा पर्ने असरको व्यवस्थापन जस्ता रोकथामका विविध तहहरुमा पिडित वा रोगी, परिवारजन, साथीभाई, सहकर्मी, चिकित्सक परिवार, समाज र सबैले आआफ्नो तर्फबाट वाञ्छित भूमिका निर्वाह गर्न आवश्यक हुन्छ। आत्महत्याको खतरासूचक लक्षण वा आत्मघाती व्यवहार देखिएमा ढिला नगरौं, सिघ्र आवश्यक कदम चाल्न जागरुक होऔं, पीडित व्यक्तिको समस्या सुनेर गम्भीरताबारे मनन गरौं। आफैं तत्पर भएर ऊप्रतिको आफ्नो सरोकार र आशय कुनै रुपमा व्यक्त हुन दिऔं अनि हेरविचार गरौं। यथासिघ्र विशेषज्ञको सेवा/उपचार लिऔँ। सम्बन्धित उपचारकर्ता, परामर्शदाता, मनोचिकित्सक वा नजिकको क्राइसिस इन्टरभेन्सन वा सुसाइड हटलाइनको सम्पर्कमा जाऔं।

आफ्नो ज्यान लिने वा आफूलाई हानीनोक्सानी पुर्‍्याउने सोचविचार, आशय, आवेग, हुत्हुती आउने वा प्रयास भएको व्यक्तिले पनि आफ्नो तर्फबाट यथाशक्य सकारात्मक भूमिका निभाउन आवश्यक हुन्छ। आत्महत्या गर्ने विचारले आफैंलाई सताएको बेलामा :

  • सघाउन सक्ने अनुभवी व्यक्तिहरुको सम्पर्कमा जाऔं। यस्ता व्यक्तिहरुको नाम र सम्पर्क नम्बरहरु सरल पहुँचमा राखौं।
  • मन शान्त पार्न गर्न सकिने कुराहरुको सूची तयार राखौं।
  • नशा वा लागूपदार्थको सेवन नगरौं।
  • आज एक दिन हेरौं, पर्खौं।
  • आफूलाई सघाउने र चाहने मानिसहरुलाई सम्झौं।
  • मनोरोग र आत्महत्याबारे सही जानकारी राखौं। आवश्यक उपचारमा जाऔं।

कसैले आत्महत्याको खतरासूचक लक्षणहरु देखाएमा परिवारजन, साथीभाई, सहककर्मी, नातेदार, छरछिमेक सबैले :
  • आत्महत्याको चेतावनीलाई बेवास्ता नगरौं।
  • उसको कुरा ध्यान दिएर सुनौं।
  • ऊसँग सीधा र स्पष्ट रुपमा उपयुक्त ढंगले कुरा गरौं।
  • उसको क्रियाकलापले आश्चर्य चकित भएको भाव जाहेर नगरौं। यसबारे सत्यतथ्य जानकारी राखेर मिथ्य हटाउन सहयोग गरौं।
  • उसलाई सघाउन परिवारजन र सम्बन्धित सबैको सहयोग जुटाऔं।
  • कसरी आत्महत्या गर्ने योजना गर्दैछ भन्ने बुझ्ने कोसिस गरौं।
  • आत्महत्या गर्ने बन्दूक, दबाइ, विष, चक्कू, डोरी, लागूपदार्थ, नशा जस्ता कुराहरु उसको पहुँचबाट हटाऔं।
  • बिरामीलाई आफ्नो समस्या समाधान गर्न र पछि रचनात्मक रहन सघाऔं।
  • आफ्नो व्यक्तिगत सुरक्षाको पहिले ख्याल गरौं।
  • आवश्यक उपचार र फलोअप् गर्न बिरामीलाई सघाऔं।

सबै विषयका चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीहरु अन्य लक्षणहरु सहित आफ्नो सम्पर्क वा सेवामा आएका मानिसहरुमा मानसिक रोग र आत्महत्याको खतरासुचक लक्षणहरु छन् कि भनी सतर्क रहन र यस्तो बेलामा के उपयुक्त उपाय गर्ने भनी सूचित रहन जरुरी हुन्छ।

आफ्ना विद्यार्थीहरुमा यस्ता खतरासूचक लक्षणहरुको ख्याल राखेर उचित कदम उठाउने दायित्व अब शिक्षकहरुले पनि उठाउने बेला आएको छ। पीडित मात्र होइन अब जानीनजानी कसैलाई तनाव दिने र अरु मानिस पीडित भएको साक्षी भएका मानिसहरुले पनि यो याद राखौं कि आफू कसैले आत्महत्या जस्तो दुःखान्त परिणति भोग्नमा जोडिन नपरोस् किनकि आज कसैलाई परेको कुरा भोलि आफैंलाई पनि पर्नसक्छ।

आत्महत्या वास्तवमा एउटा समाज कुन स्थितिमा छ भन्ने कुराको प्रबल मानक हो जुन मानव जीवन र समाजका विविध पक्षहरुबाट प्रभावित हुन्छ। उच्च आत्महत्याको समस्या भनेको समाजको अधोगति, विसंगति, अस्वस्थता र अव्यवस्थाको सतिक मानक मान्न सकिन्छ।

कार्यालय, समाज, राज्य, देश विभिन्न तहमा नेतृत्व दिने नेता, शासक, व्यवस्थापकहरुले यस विषयमा संवेदनशील भएर इमान्दार प्रयास गर्न आवश्यक भएको छ। बिरामी, परिवारजन, समाज, राज्य, चिकित्सक सम्बन्धित सबैको कोसिसमा मात्र यो गम्भीर समस्या कम गर्न सकिनेछ। यस वर्षको नाराले यसतर्फ मनन् गर्न पुनः आहृान गरेको छ।

लेखक वरिष्ठ स्नायु, दुर्व्यसन तथा मनोरोग विशेषज्ञ हुन्।

प्रकाशित : भाद्र २४, २०७६ १६:००
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

स्वदेश फर्किए चिनियाँ विदेशमन्त्री

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — चीनको राज्यपरिषद् सदस्य एवं विदेशमन्त्री वाङ यी नेपालको तीन दिवसीय औपचारिक भ्रमण पूरा गरी मंगलबार अपराह्न विशेष विमानबाट स्वदेश फर्केका छन् ।

उनलाई त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको विशिष्ट कक्षमा स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या राज्यमन्त्री डा सुरेन्द्रकुमार यादव, चीनका लागि नेपाली राजदूत लीलामणि पौड्याल, परराष्ट्र सचिव शङ्करदास वैरागी, नेपालका लागि चिनियाँ राजदूत हउ यान्छीलगायतले बिदाइ गरे।

परराष्ट्रमन्त्री प्रदीपकुमार ज्ञवालीको निमन्त्रणामा नेपाल भ्रमणमा आएका विदेशमन्त्री वाङले राजधानी बसाइका क्रममा राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारी र प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीसँग बेग्लाबेग्लै शिष्टाचार भेट गरेका थिए। उनले नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) का अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल, प्रमुख प्रतिपक्षी दल नेपाली कांग्रेसका सभापति शेरबहादुर देउवालाई पनि बेग्लाबेग्लै भेटेर समसामयिक राजनीतिक परिस्थितिबारे विचारविमर्श गरेका थिए।

त्यसअघि दुवै देशका परराष्ट्रमन्त्रीको नेतृत्वमा प्रतिनिधिमण्डलस्तरीय द्विपक्षीय वार्ता भएको थियो। वार्तामा पारस्परिक सहयोग अभिवृद्धिसम्बन्धी तीनवटा समझदारीपत्रमा हस्ताक्षर भएको थियो। मन्त्री ज्ञवालीले विदेशमन्त्री वाङको सम्मानमा रात्रिभोजको आयोजना पनि गरेका थिए।

प्रकाशित : भाद्र २४, २०७६ १५:१४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT