बालबालिकालाई सामाजिक सञ्जालमा 'जोकर’ नबनाऔँ

रेबेका स्कार्ग हेर्सवर्ग, ड्यानियल टी विलिङहाम

जब दुईवर्षे बच्चा कुनै सामान्य विषयलाई लिएर रुन्छ, तब अभिभावकले के गर्नुपर्छ ? प्रायः सबैको मनमा आउने पहिलो कुरा– ‘फोटो खिच्ने, रमाइलो क्याप्सन राख्ने र इन्स्टा वा फेसबुकमा अपलोड गर्ने ।’ सार्वजनिक रूपमा आफ्नो बच्चाको तनावलाई हाँसोको विषय बनाउने कुरा सबैले आत्मसात मात्रै गरेका छैनन्, यसलाई उत्तिकै प्रोत्साहित पनि गरेका छन् ।

विभिन्न वेबसाइटले ‘बेस्ट अफ कम्पाइलेसन’ भनेर शीर्षक नैछुट्याएका हुन्छन् । त्यस्ता फोटो वा भिडियोको अगाडि लेखिएको हुन्छ– ‘मेटालिका ह्याज न्यु लिड सिंगर ।’

मनोवैज्ञानिक र एउटा अभिभावकको हिसाबमा हामी सबै बच्चाले देखाउने स–साना व्यवहारमा हाँस्छौं र त्यो क्षणलाई सबैको साझा बनाइहाल्छौं । तर के त्यो सही हो त ?

सामान्यतया हँसिमजाकले एउटा उद्देश्य परिपूर्ति गर्छ– त्यसले नकारात्मक भावना जस्तै– लाज वा तनावबाट मनोवैज्ञानिक रूपमा टाढा राख्छ । कुनै एउटा कलेज जहाँ १०५ जनाह्विलचेयर प्रयोगकर्ता विद्यार्थी अध्ययन गर्थे, तिनीहरूमा गरिएको अध्ययन अनुसार पिसाब वा दिसा सम्बन्धी ठट्टाले उनीहरूको तनावलाई केही हदसम्म भए पनि कम गर्न मद्दत गर्छ । एकजना सहभागीले भने, ‘हामी आफैंलाई ठट्टाको पात्र बनाउँछौं, किनभने त्यसले हाम्रो जीवनलाई केही सहज बनाउँछ ।’

बच्चाको रुवाइ सुनेसँगै अभिभावकहरू दौडादौड गर्न थाल्छन् । प्रकृतिले नै त्यो प्रोग्राम सेट गरेको छ– रक्तचाप बढ्छ । त्यो रुवाइ अरु नै बच्चाको किन नहोस् । तर बच्चालाई हानि हुने कुनै पनि कार्य भइरहेको छैन भनेर तपाईंले जब थाहा पाउनुहुन्छ, आफ्नै दिमागलाई शान्त बनाउन तपाईं मजाक गर्न थाल्नुहुन्छ ।

आफ्नो समस्याबारे एकअर्कासँग भलाकुसारी गर्दैगर्दा एउटा समूह नै निर्माण हुन्छ । एउटा पुरानो प्रयोगका अनुसार शोधकर्ताहरूले अस्पतालको एउटै वार्डमा रहेका दुई बिरामी आफ्ना समस्याबारे एकअर्कासँग धेरै ठट्टा गर्छन् । त्यो अस्पताल बसाइको डर वा आफ्नो दुःख कम गर्न हेतु हुनसक्छ । अभिभावकहरूले भने अरुको बच्चा कुनै सपिङ मलको लाइनमा छुकछुक गरेको देखेर केही सान्त्वना प्राप्त गर्छन् । उनीहरूलाई लाग्छ, बच्चाका कारण दुःख पाउने उनीहरू एक्ला व्यक्ति होइनन् ।

अर्को एउटा अस्पतालमा गरिएको अध्ययन अनुसार ठट्टा गर्दा जहिले पनि आफ्नो तहको ख्याल राख्नुपर्छ । जस्तै– अस्पतालमा वरिष्ठ चिकित्सकले आफ्नो रेसिडेन्टलाई मजाकको पात्र बनाउँछन् र रेसिडेन्टले नर्सलाई । तर यसको ठिक उल्टो भयो भने त्यो पाच्य हुँदैन ।
अर्को एक पुरानो प्रयोगले ठट्टामा आवेगको पनि भूमिका हुन्छ भनेर पुष्टि गरेको छ । एउटामा प्रयोगकर्ता कुनै व्यक्तिसँग झर्किएर र कसैसँग सामान्य रूपमा कुरा गर्छिन् । र पछि झुक्किएझैं गर्दै आफ्नै लुगामा चिया पोखाउँछिन् । उनको लुगामा चिया पोखिएकोमा उनीसित झर्किएर बोलेको व्यक्ति मुस्कुराउँछ या हाँस्छ ।

तसर्थ अनलाइनमा कुनै पनि ठट्टाको भिडियो वा फोटो पोस्ट गर्नुको पछाडि केही न केही छुद्र सोच त लुकेकै हुन्छ । तर सामान्य रूपमा हेर्दा त्यो हामीलाई मजाकमात्रै लाग्छ । कुनै बच्चा आफ्नो कुकुर मरेको कारण रोयो भने त्यसलाई फकाउनैपर्छ । तर उसको ‘सिप्पी कप’मा भएको पानी धेरै तरल भयो भनेर रोयो भने के नै गर्न सकिन्छ र ? यो हाँसोउठ्दो नै हुन्छ, किनभने त्यहाँ केही गलत भइरहेको हुँदैन ।

तर २ वर्षको बच्चाको दिमागमा ती दुवै कुरा उत्तिकै हिसाबमा पीडादायी हुन्छ । उसको अगाडिको मस्तिष्क पूर्णरूपमा विकसित भइसकेको हुँदैन । तसर्थ ऊ पानी भनेको तरल नै हुन्छ र त्यसले भिज्छ भन्ने ठम्याउन सक्दैन । यस्तै अब कुकुर फर्किएर आउँदैन भन्ने पनि ऊ बुझ्दैन । त्यसैले दुवै अवस्थामा ऊ आफ्नो भावनालाई नियन्त्रण गर्न सक्दैन । उसको विरोधमा कुनै दम छैन भन्दैमा उसले महसुस गरिरहेको पीडा त घट्दैन ।

अरु कुनै व्यक्तिको तनाव तपाईंको लागि फोन झिकेर रेकर्ड गरेर ‘लाइक’ पाउने माध्यम हुनुहुँदैन । यस्तो व्यवहार झनै खराब हुन्छ, जब तपाईं आफ्नो बच्चाको बालापनको तर्क वा सोचमा अन्य कुनै व्यक्तिलाई भिडियो बनाउन दिनुहुन्छ । त्यस्तो बेला त उसलाई झन् तपाईंको साथ र माया चाहिएको हुन्छ ।

हो, बालबालिकाले आफैंलाई मजाककोविषय बनाएर हाँस्न सिक्नुपर्छ, तर त्यो पहिलो आफ्नो घरको सुरक्षित वातावरणबाट सुरु हुनुपर्छ । ती सुरुवाती पाठ भने उनीहरूलाई हानि नगर्ने र उनीहरूले बुझ्ने खालको हुनुपर्छ । तर यसो भन्दैमा उनीहरूको नखरालाई प्रोत्साहित गर्नु हुँदैन ।

इन्स्टाग्रामको पोस्ट गरिएका फोटाहरू हेर्दा उनीहरूका हाँसो निर्दोष देखिन्छन् । यदि त्यसको भिडियो नै छ भने बच्चाले कहिल्यै हेर्दैन । अभिभावकहरूको पनि चाहना हुन्छ, तर त्यसलाई सन्तुष्ट पार्न आफ्नै बच्चालाई ‘जोकर’ बनाउनु भने हुँदैन । जब उनीहरूको ‘नखरा’ देखेर तपाईंलाई हाँसो उठ्छ, हाँस्नुको साटो तपाईं अरु कुनै कार्य गरेर आफ्नो शरीरले प्रतिक्रिया जनाउन दिएको संकेतलाई बन्द गर्नतिर लाग्नुपर्छ ।

आफूले बच्चा हुर्काउँदाको अनुभव अन्यसँग साट्नु गलत होइन, खालि आफ्नो अनुभव साट्ने बहानामा बच्चालाई ‘हाँसोको पात्र’ बनाउनु भएन । घरभित्र जे गरे पनि, इन्टरनेटमा भेटिने पराइले तपाईंको बच्चालाई प्रेम गर्दैन । त्यो ध्रुवसत्य हो । त्यसैले जहिले पनि बच्चासँग मिलेर हाँस्नुहोस्, बच्चाप्रति नहाँस्नुहोस् ।

लेखकहरू मनोवैज्ञानिक हुन् ।
न्युयोर्क टाइम्सबाट अनुदित ।

प्रकाशित : भाद्र २१, २०७६ ०८:३३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

शब्दको सामर्थ्य

वीणा झा

महत्त्वपूर्ण पदमा बसेकाहरू प्रायःजसो शब्द चयन र संवाद शैलीप्रति त्यति संवेदनशील भएको देखिँदैन । तिनीहरू बारम्बार विवादमा आउने बिभिन्न कारणमध्ये शब्द चयन र संवाद शैली पनि एक हो । पछिल्लो उदाहरण हेरौं । आउँदो संविधान दिवसको बिदा कसरी मनाउने भन्ने सन्दर्भमा सरकारका प्रवक्ता सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रीका शब्द चयन र संवाद शैली चर्चाको विषय बनेको छ । 

गतवर्ष सेप्टेम्बरतिर भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले पाकियोङ हवाई अड्डाको उद्घाटनपछि सिक्किमेलीलाई गरेको सम्बोधन सामाजिक सञ्जालमा खुब मनपराइएको थियो । कारण तिनले नम्र तरिकाले नेपाली भाषामा गरेको सम्बोधन थियो । मोदीका शब्द चयन र संवाद शैलीले सिक्किमेलीहरूले सम्मानित भएको अनुभूति गरे । त्यसले मोदीको प्रतिष्ठा बढाएको थियो ।

सिक्किम भारत भित्रकै भाग हो र पनि तिनले किन त्यस्तो गरे होलान् ? सम्भवतः एउटै उद्देश्य होला, अपनत्वको अनुभूति गराउने । केही महिनाअघि अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पकोट्विटप्रति बिभिन्न व्यक्ति र निकायले तिनलाई आफ्नो धरातल बिर्सेर ‘रेसियल’ अभिव्यक्ति दिएको आरोप लगाएका थिए । यसबाट के प्रस्टिन्छ भने शब्द चयन र संवाद शैलीले व्यक्तिप्रतिको दृष्टिकोण अथवा भनौं छवि निर्माणमा ठूलो भूमिका खेल्छ ।

सम्बन्धहरूको विस्तार र संकुचनलाई प्रत्यक्ष प्रभावित गर्छ । त्यसैले राज्यका महत्त्वपूर्ण पदमा आसिनहरूले शब्द चयन गर्दा संवेदनशील हुनुपर्छ । तिनका शब्द, शैली र संवादले कुनै पेसाकर्मी र सर्वसाधारणलाई उपेक्षित, अपमानित र मूल्यहीन भएको महसुस नहोस् । सरकार तिनका समस्याप्रति संवेदनशील छ भन्ने अनुभूति भइरहोस् । सार्वजनिक पद धारण गर्नेले आफ्नो इच्छालाई मात्रै केन्द्रमाराख्न मिल्दैन ।

लिखित नभए पनि समाजले पद अनुसारको मर्यादा अपेक्षा गरेको हुन्छ । सत्तासिन, प्रतिपक्षी तथा जुनसुकै तन्त्रमा पनि प्रायः सत्ता वरिपरि देखिने केही खास पदमा आसिनका शब्द चयन र संवाद शैली देख्दा हाम्रो राजनीतिक संस्कार कस्तो छ र हामी कुन युगमा छौं भन्ने प्रश्न मनमा उठ्छ । तिनका शब्द, शैली र संवादले बेलाबखत सत्ताको उन्माद प्रस्ट देखाउँछ । तिनका असंवेदनशील प्रस्तुतिले बेलाबखत सरकारलाई विवादमा समेत तान्ने गरेको अनेकौं उदाहरण छन् ।

कहिले ट्विटमा दोहोरी खेल्नेत कहिले मिडियासामु औंलाठड्याउँदै आफू ज्ञानले पूर्ण रहेको भान दिने प्रस्तुतिमा प्रयोग गरिने शब्द चयन, शैली तथा प्रस्तुतिले तिनका संवेदनहीनता प्रस्ट देखिन्छ । अहिले आम नागरिकले पत्रिका हेर्दा, टिभी खोल्दा वा सामाजिक सञ्जालभित्र छिर्दा जताततै सरकारमा बसेकाहरूको असंवेदनशील शब्द, शैली र प्रस्तुति देख्छन् ।

यसले समाज र सरकारको दूरी घटाउनुको सट्टा बढाएको छ । केही दिनअघि गृह मन्त्रालयको एक वर्षको कार्य समीक्षा सुनाउन पत्रकार सम्मेलन आयोजना गरिएको थियो । जुन शैलीमा निर्मला पन्तको बलात्कार र हत्याप्रति गृहमन्त्रीले शब्द चयन गरे, त्यो कुनै पनि हालतमा नेपाली समाजमा स्वीकार्य थिएन ।

निषेध र नियन्त्रण बिलकुलै फरक अर्थ दिने शब्दहरू हुन् । गृह मन्त्रालय छ । प्रहरी प्रशासन छ । न्याय सर्वोपरी हो भन्ने विश्वासले गर्दा समाजलाई ढुक्क बनाउँछ र सर्वसाधारणको ढुक्क भएर बाँच्ने आत्मविश्वास बढ्छ । तर गृहमन्त्रीका शब्द चयनले सर्वसाधारणका जीवनप्रति सम्बन्धित निकायको संवेदनशीलता कतिको छ भन्ने शंका उब्जायो । प्रयोग गरिने शब्द र शैली आफ्नालागि भन्दा पनि अरुका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । त्यसैले आफूले के सोचेर प्रयोग गरेको भन्दा पनि जसका लागि प्रयोग गरियो, तिनले के अनुभूति गरे त्यो महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

सम्मानित पदमा आसिनहरूलाई लक्षित गरी सामाजिक सञ्जाल र बिभिन्न मिडियामा प्रयोग गरिने अनुपयुक्त शब्द चयन र शैलीले विश्वसामु हाम्रो संस्कारलाई गिज्याउने गरेको छ । यसले भावी पुस्तालाई कस्तो संस्कार सिकाउला र समाजमा कस्तो प्रभाव पार्ला भन्नेप्रति संवेदनशील हुन आवश्यक छ । किनकि समृद्धिका लागि सम्मानको अनुभूति आवश्यक हुन्छ ।

‘दिनभरि बीपी रातभरि विप्लव’, ‘भेट्ने बानी परेकाहरूले भारतबाट आएकालाई भेटेका होलान्’ जस्ता शब्द चयन र प्रस्तुति सही र आवश्यक थिए ? के विशिष्टहरूले बोल्ने शब्द यिनै हुन् ? शब्दको सही प्रयोगले समाजलाई उत्साहित बनाउन सकिन्छ भने गलत तरिकाले प्रयोग गरियो भने निराशा र अन्योल बढाउँछ ।

अकर्मण्यताका कारण बेलाबखत कुर्सी असुरक्षित महसुस हुँदा समाजलाई त्रसित बनाउँदै बिभिन्न शब्द चयन गरेको पाइन्छ । ‘गणतन्त्र खतरामा’, ‘हाम्रो सार्वभौमिकता खतरामा’ जस्ता प्रस्तुति पनि कम खतरनाक होइनन् । सही शब्द प्रयोग गरेर बोल्दा या लेख्दा शब्दको मात्र होइन, समाजकै सामर्थ्य बढ्छ । जसले स्वस्थ समाज निर्माणमा टेवा पुग्छ ।

जुन कुरा किताबबाट भन्दा समाजबाट सिकिन्छ ।

प्रकाशित : भाद्र २१, २०७६ ०८:३२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT