कक्षाकोठामा विज्ञान 

गोविन्द पौडेल

स य वर्षअघि प्रख्यात अमेरिकी शिक्षाविद जोन डिबेले तत्कालीन विज्ञान शिक्षामाथि टिप्पणी गर्दै भने, ‘विज्ञान शिक्षा सोच्ने, अनुसन्धान गर्ने र विचारलाई रूपान्तरण गर्नेभन्दा बनिबनाउ विषय मस्तिष्कमा कोच्ने कुरामा उद्यत छ ।’ पछिल्लो सय वर्षमा पश्चिमा देशले शिक्षामा आमूल सुधार गरी विज्ञान–प्रविधिको अभूतपूर्व विकास गरे । हामी डिवेकै टिप्पणीमा रोकिएका छौँ ।

स्कुल/कलेजको कक्षामा ४०/५० जना विद्यार्थी कोचेर शिक्षकले अणु/परमाणु, धातु/अधातु, रासायनिक क्रिया/प्रतिक्रियाबारे बेजोड व्याख्या गर्छन् । न्युटन, आर्किमिडिज, डाल्टन, मेन्डेलिभ र मेन्डलका सिद्धान्तबारे विशद चर्चा गर्छन् । ‘ग्यालेक्सी’ र ‘ब्ल्याक होल’को वरिपरि विद्यार्थीलाई उडाउँछन् । विद्यार्थीलाई एकादेशको कथाजस्तो लाग्छ । यी सिद्धान्तबारे प्रत्यक्ष हेर्न र अनुभूत गर्न पाइन्न । सुन्यो, सबै वैज्ञानिक विदेशका । शिक्षण संस्थासँग परमाणु हेर्न मिल्ने ‘इलेक्ट्रोन माइक्रोस्कोप’ छैन । ग्यालेक्सी, ग्रह, पुच्छ्रेतारा प्रस्ट हेर्न मिल्ने टेलिस्कोप पनि छैन । ‘यो भनेको यस्तो हो, यस्तो भएपछि यस्तो हुन्छ’ भन्ने कोरा कल्पनामा विज्ञान कक्षा अलमलिएको छ ।

सन् १९५० मा विज्ञान र प्रविधिको गुणात्मक र परिमाणात्मक विकासका लागि अमेरिकामा ‘नेसनल साइन्स फाउन्डेसन’ को स्थापना भयो । यसले गणित, इन्जिनियरिङ, औषधि, जीव र भौतिक विज्ञान लगायतका क्षेत्रमा आधारभूत वैज्ञानिक अनुसन्धानलाई अघि बढायो ।

मानव इतिहासमा पहिलोपटक सन् १९५७ मा सोभियत संघले ‘स्पुतनिक–१’ भू–उपग्रह प्रक्षेपण गरेपछि संसारभर हल्लीखल्ली मच्चियो । दोस्रो विश्वयद्धले सबैभन्दा शक्तिशाली बनाएको अमेरिकालाई यो घटनाले नराम्रोसँग झस्काइदियो । एक वर्षमै १९५८ मा अमेरिकी स्कुलमा विज्ञान र प्रविधिको शिक्षालाई समयानुकूल विकास गर्नेगरी अमेरिकी कङ्ग्रेसले ‘नेसनल डिफेन्स एक्ट’ पास गर्‍यो । स्कुलको विज्ञान र प्रविधिको शिक्षामा ठूलो लगानीको घोषणाले देशमा विज्ञान प्रविधिको विकासमा बलियो जग निर्माण गर्‍यो ।

विज्ञानको अवैज्ञानिक पढाइ
हाम्रा विज्ञानका पाठ्य–पुस्तक लामा परिभाषा र सिद्धान्तको सङ्ग्रह बनेका छन् । त्यसैले अधिकांश विद्यार्थीर्ले यसलाई बोझको रूपमा लिन्छन् । उन्नति गरेका देशका पाठ्य–पुस्तक हेर्दा परिभाषा खास देखिन्नन् । हाम्रो परीक्षामा परिभाषा र सिद्धान्त घोकेको छ या छैन, जाँच्ने खालका प्रश्न सोधिन्छ । स्कुलदेखि विश्वविद्यालयसम्म विज्ञान पढ्नुको अर्थ शब्द घोक्नु भन्ने छ । विज्ञान जस्तो विषयमा घोकाइले केही अर्थ राख्दैन । विज्ञानको अर्थ अनुसन्धान हो, सोच हो, चिन्तन हो, आविष्कार हो । हाम्रो विज्ञान पढाइ आविष्कार, चिन्तन र अनुसन्धान विरुद्ध खडा छ ।

सेतो बोर्डमा कालो मार्करको भरमा देशभर विज्ञानको पढाइ चलिरहेको छ । कोर्स सक्ने हतारोमा शिक्षण सीमित भएपछि विद्यार्थीको कल्पनाशीलता, उत्सुकता, जिज्ञासा र सक्रियता दमित भएका छन् । रटानको बानी र स्कुलले खोज्ने ग्रेडले विद्यार्थीको सिर्जनात्मक दिमाग निचोरिएको छ । प्रश्नको गर्भबाट आविष्कार जन्मिने हो । बनिबनाउ उत्तर रटानको व्यस्तताले, प्रश्नमा घोत्लिने विद्यार्थीको समय ध्वस्त पारेको छ ।

नाम मात्रका प्रयोगशाला
स्कुलको विज्ञान पढाइ प्रयोगबाट टाढा छ । म धेरै स्कुल/कलेज घुमेको छु । म आफै विज्ञानको विद्यार्थी र शिक्षक हुँ । अधिकांश स्कुलमा भन्नलायक प्रयोगशाला भेटिन्न । विज्ञान पढाउने कलेजहरूमा पनि सामान्य खालको प्रयोगशाला छ । ‘प्राक्टिकल’ झारातिराइ खालको छ । विद्यार्थी नयाँ खोज, आविष्कारका लागि डुबेर ‘प्राक्टिकल’ गर्दै छैनन्, ‘प्राक्टिकल’ परीक्षामा त्यही गरेर देखाउन सक्ने हुनका लागि ‘प्राक्टिकल’ गर्दैछन् । यसकारण विश्वविद्यालय अन्तर्गतका प्रयोगात्मक कक्षासमेत गन्तव्यविहीन छन् ।

१९७५ सालमा त्रिचन्द्र कलेजको स्थापना भएपछि विज्ञान शिक्षा पठन–पाठन आरम्भ भएको हो । सय वर्ष बितिसक्दा पनि हामीले विज्ञान प्रविधिको प्रयोगलाई हाम्रो विकाससँग तालमेल गराउनसकेका छैनौँ । विज्ञानको अध्ययन/अध्यापनलाई अनुसन्धानसँग नजोड्ने हो भने अर्को सय वर्ष पनि हामीले गुमाउनेछौँ । प्रविधिका स–साना सामान पनि हामी उत्पादन गर्न असमर्थ छौँ । विदेशबाट ल्याइएका गाडीका पाटपुर्जा यहाँ ल्याएर जोडेपछि ‘मेड इन नेपाल’ भनेर लेख्नुपरेको छ ।

पाठ्य–पुस्तक
विज्ञानका पाठ्य–पुस्तकमा कोही नेपाली वैज्ञानिकको नाम छैन । नेपाल भित्रको विज्ञान पनि छैन । हुन त वैज्ञानिक कुनै देश विशेषको हुन्न, तर प्रश्न नेपालमा किन प्रभावशाली वैज्ञानिक जन्मिएनन् भन्ने हो । संसारै हल्लाउनेगरी नभए पनि केही नेपालीले विज्ञानको क्षेत्रमा योगदान नदिएका होइनन् । स्व. अमृतप्रसाद प्रधान, स्व. दयानन्द बज्राचार्य, उदयराज खनाल, लुजेन्द्र ओझा, सुदर्शन कार्की, सुरेन्द्र अधिकारी जस्ता वैज्ञानिकहरू मुलुकले नजन्माएको होइन । तर नयाँ पुस्ताका विद्यार्थीलाई यिनका खोज, अनुसन्धानबारे पढाइँदैन । विज्ञान किताब नेपाली माटो र हावापानीबाट अलग छ । विद्यार्थीलाई पढ्दा दिक्क लाग्नु स्वाभाविक हो । पेरियोडिक टेबल, रासायनिक प्रतिक्रिया, प्रोपेन, ब्युटेन, इथर, डार्बिनिजम, मेन्डेलिजम अनेक अनौठा तथ्यले पाठ्य–पुस्तक भरिएका छन् । यिनीहरूको नेपाली प्रयोग खोइ ? कक्षामा सुन्यो, घरमा घोक्यो, परीक्षामा लेख्यो, त्यसछि बिर्सियो ।

स्वदेशको भू–गर्भ, हावापानी, जडिबुटी, ऊर्जा, वन, कृषि, प्रविधि र उद्योगसँग जोडिनेगरी विज्ञान शिक्षालाई अनुसन्धानमूलक र प्रयोगात्मक बनाइनुपर्ने थियो ।

डा. लिम सिआओले सन् १९९३ मा ‘डिएक्सएन’ कम्पनीको स्थापना गर्नुपूर्व गानोडर्मा अर्थात् रातो च्याउमाथि गहिरो अनुसन्धान गरे । उक्त च्याउमा अनेकौँ औषधीय गुण फेला परेपछि आफ्नो कम्पनीको उत्पादनमा यही च्याउलाई प्रयोग गरिरहेका छन् ।

हाम्रा वरिपरिका जडिबुटीमाथि कमैमात्र अध्ययन भएको छ । जति अध्ययन भएको छ, विदेशीले गरिदिएका छन् । तितेपाती, घोडताप्रे, यार्सागुम्बा, तुलसी, सिस्नो, कुरिलो लगायत सयौँ प्रकारका वनस्पतिमा महत्त्वपूर्ण औषधीय गुण छ भन्ने थाहा पाइएको छ । तर पर्याप्त अनुसन्धानका लागि जीव र चिकित्सा विज्ञान पढ्ने विद्यार्थीलाई लगाउन सकिएको छैन ।

यस्ता बहुमूल्य वनस्पतिको महत्त्वबारे विद्यालय तहदेखि नै विद्यार्थीलाई जानकारी दिने र थप उत्सुक गराउने काममा विज्ञान कक्षा चुकेको छ ।

नेपाली जमिनभित्रका धातु, मणि, रत्न तथा पेट्रोलियम खोज, अध्ययन र उत्खननका लागि चिनियाँ/जापानिज विज्ञ नै बोलाउनुपर्ने अवस्था छ भने आजसम्मको विज्ञान पढाइको औचित्य के ? अहिलेको पढाइले देशलाई यो हदसम्म परजीवी बनाएको छ ।

जिज्ञासुहरूको विदेश पलायन
विश्वविद्यालयबाट विज्ञानमा ‘मास्टर्स’ सकेर निस्कँदै गर्दा युवासँग दुई विकल्प बाँकी रहन्छन् । विज्ञानको मास्टर भएर बस्ने वा विदेश जाने । विज्ञान पढेका उर्वर मस्तिष्कलाई योजनाबद्ध रूपमा स्वदेशमै अनुसन्धानमा लगाउने कुनै योजना छैन । विश्वविद्यालय, मन्त्रालय र नाष्ट निदाएका छन् ।

विज्ञान पढेका व्यक्तिको राम्रो मूल्य छ, विदेशमा । अमेरिकाले अरु विषयभन्दा विज्ञान पढेकालाई धेरै भिसा यत्तिकै दिएको होइन । अरु देश तीक्ष्ण मस्तिष्कलाई खोजी–खोजी भित्र्याउँछन् । हामी भने बाहिर लखेट्छौँ । फरक यत्ति हो ।

हामी सानो छँदा अग्रजहरूबाट सुन्ने गर्थ्यौं, ‘हाम्रा वेद, महाभारत, रामायण जस्ता ग्रन्थ पश्चिमा देशले लगेर अनुसन्धान गरे र विज्ञान प्रविधिको विकास गरे ।’ राइट दाजुभाइले जहाजको आविष्कार गर्नुअघि रामायणको पुष्पक विमानको अध्ययन गरे वा गरेनन्, थाहा भएन । ओटो हानले परमाणु बमको निर्माण गर्नुअघि अग्नि, वरुण, गाण्डिव र ब्रह्मास्त्रको नालीवेली समेटिएको महाभारतको अध्ययन गरे वा गरेनन्, त्यो पनि थाहा छैन । गम्भीर रोगका औषधिका आविष्कार गर्दा वैज्ञानिकले हाम्रो अथर्व वेदको अध्ययन गरे वा गरेनन्, उनीहरू नै जानुन् । तर यी धार्मिक ग्रन्थभित्रको विज्ञानमाथिको अनुसन्धान गर्न विश्वविद्यालयको पढाइले हामीलाई प्रेरित नगर्नु आश्चर्यलाग्दो छ ।

हाम्रा विविध संस्कृति, ग्रन्थ र प्रचलनमाथि समेत गहिरो वैज्ञानिक अनुसन्धान आवश्यक छ । देशको कृषि, ऊर्जा, उद्योग, वातावरण, प्रविधि तथा भौगर्भिक अनुसन्धानमा हाम्रो देश प्रवेश नै गरेको छैन । यसका लागि विज्ञानका विद्यार्थीलाई आर्थिक र भौतिक वातावरण उपलब्ध गराइदिनुपर्थ्यो । पाठ्य–पुस्तकलाई देशसँग जोड्नुपर्थ्यो । अनुसन्धानका लागि प्रेरित नगर्ने शिक्षा तर्जुमा गरेर देशलाई विकसित बनाउँछौँ भन्नु बालुवाको महल ठड्याउने गफमात्र हो ।
gpaudeml10@gmail.com

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७६ ०८:१५
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

स्कुलभित्र आउनुपर्ने क्रान्ति

गोविन्द पौडेल

काठमाडौँ — चार वर्षअघि राजधानीकै एक स्कुलबाट एसएलसी परीक्षामा पाँच जना विद्यार्थी विशिष्ट श्रेणीमा उत्तीर्ण भए । म पनि उनीहरूको शिक्षकमध्येको एक थिएँ । ती विद्यार्थी नियमित रूपमा मेरो सम्पर्कमा थिए र छन् ।

पाँचै विद्यार्थीले ‘प्लस टु’ मा विज्ञान विषय पढे । तीमध्ये एक छात्रा यहीँ थप पढ्दै छिन् । बाँकी चार ‘ब्रिलियन्ट’ विद्यार्थी प्लस टु सकेर अमेरिका र अस्ट्रेलियाका लागि ट्राई मारे । केही समयपछि बिदेसिन सफल पनि भए । यहाँको परीक्षा प्रणालीले ब्रिलियन्ट घोषित ती विद्यार्थी विदेशका लागि योग्य कामदार बने ।


अहिले उनीहरूको मनोविज्ञान बुझिहेर्दा पाएसम्म विदेशमै स्थायी बसोबासको प्रबन्ध मिलाउने भन्ने छ । मिलेसम्म आफू जन्मे हुर्केको यो धूलो–धूवाँयुक्त देशमा कहिलेकाहीँ ‘टुरिस्ट’ बनेर मात्र आउने सपना बुनिसकेका छन् । आज देशभरका स्कुल अझ बढी निजी स्कुलमा पढ्ने नब्बे प्रतिशत ‘ब्रिलियन्ट’ विद्यार्थीको सपना केही वर्षपछि विदेश छिर्ने भन्ने छ ।


...


अधिकांश स्कुलमा हरेक दिन बिहान ग्राउन्डमा लाइन लगाएर राष्ट्रिय गीत गाउन लगाउने प्रचलन छ । स्कुलले विद्यार्थीलाई राष्ट्रिय गीत कण्ठै गर्न लगाउँछ तर गीतभित्र अन्तर्निहित राष्ट्रभक्ति र राष्ट्रप्रेमको भावलाई पढाउनतिर लाग्दैन । यसैको परिणाम स्कुल सकेर निस्केको विद्यार्थीले यहीँ केही गर्न सकिन्छ भन्ने सम्भावना देख्दैनन् ।


जब स्कुल सञ्चालकले नै अप्रत्यक्ष रूपमा विदेशीका लागि कामदार उत्पादन गरिदिने व्यवसाय गरिरहेका छन् भने हरेक दिन राष्ट्रिय गीत गाउन लगाउनुको कुनै तुक रहन्न । स्कुलले विद्यार्थीलाई विदेश जाने सपना देख्न होइन स्वदेशमै गर्न सकिन्छ भन्ने सपना देख्न र सीप सिकाउन सकेका छैनन् । यसर्थ हाम्रा स्कुल ‘असफल स्कुल’ हुन् ।


...
आपैंm पनि सात/आठ वर्षदेखि शिक्षण पेसामा आबद्ध छु । स्कुल/कलेजभित्रका हरेक क्रियाकलापलाई नजिकबाट हेरिरहेको छु । विद्यार्थीको मनोविज्ञानबारे धेरथोर ज्ञान राख्छु । शिक्षाबारे विशेष चासो र रुचि पनि छ । यस लेखमा स्कुलले सुधार्नुपर्ने अनेकौं पक्षमध्ये केहीमाथि विमर्श गरिनेछ ।


सिर्जनशीलताको दमन हैन उत्खनन
स्कुलले व्यक्तिभित्रका सम्भावना र प्रतिभालाई हुर्काउन होइन हत्या नै गर्न सहयोग गरेको छ । प्राथमिक तहमा पढ्दै गरेको बच्चा ९/१० वटा कठोर किताबको भारले थिचिन्छ । स्कुले शिक्षामा तिनै किताब रटाउनेभन्दा माथिको कुरा खास केही हुँदैन । जहाँ रटान र सूचनाको भण्डारण आरम्भ हुन्छ त्यहाँ सिर्जना र आविष्कार गर्ने दिमागको भाग निष्क्रिय बन्दै जान्छ । अब व्यक्ति यहीँबाट प्रतिभाशाली हैन शिक्षित बन्ने संकुचनमा फस्छ । प्रतिभा र शिक्षा दुई फरक कुरा हुन् । शिक्षित व्यक्ति जागिरको खोजमा हुन्छन् । प्रतिभाशाली व्यक्ति दुनिया बदल्छन् ।


अहिले एसईई परीक्षाको तयारीका लागि भन्दै विद्यार्थीलाई बिहान झिसमिसेदेखि साँझ अबेरसम्म स्कुलको कक्षाकोठाभित्र थुनिएको हुन्छ । निजी स्कुलको एक मात्र उद्देश्य ‘ए प्लस’ ल्याएका विद्यार्थीको संख्या बढाउँदै स्कुलको गेटमा फ्लेक्स टाँसेर दुनियालाई देखाउनु छ ताकि यही रिजल्टलाई देखाएर अर्को वर्ष धेरै विद्यार्थीहरू आफ्नो स्कुलमा भित्र्याउन सकियोस् ।


बाह्र घण्टा स्कुलको उकुसमुकुस र मध्यरातसम्म गृहकार्यमा जोतिनुपरेपछि व्यक्ति सिर्जनात्मक रूपमा करिब–करिब अपांग बन्न पुग्छ । यसकारण विद्यार्थीको सिर्जनात्मक शक्तिलाई निचोरेर फ्याँकिसकेपछि जे बाँकी रहन्छ त्यो भनेको एसईईमा ‘ए प्लस’ ग्रेड हो ।


स्कुलले वर्षको एक पटक वक्तृत्वकलाको आयोजना गर्दैमा विद्यार्थीमा वक्तृत्व शक्तिको विकास हुँदैन । वर्षको एक पटक ‘खेलकुद हप्ता’ घोषणा गर्दैमा विद्यार्थीमा राम्रो खेलाडी बन्न सक्ने प्रतिभा विकसित हुन पाउँदैन । यस्ता कार्यक्रम हरेक हप्ता सञ्चालन गर्ने कष्ट गर्न सकिएमा गर्दा–गर्दै व्यक्ति केही बनेर निस्कन्छ ।


हाम्रो स्कुलको शिक्षाले स्मृतिलाई केन्द्रमा राखेका छन् । परिभाषा, तिथिमिति र तथ्यांक कण्ठ गर्न विद्यार्थीले सक्यो वा सकेन जाँच्न परीक्षा लिइन्छ । परीक्षामा जसले बढी अंक ल्याउन सक्यो उसलाई ‘टयालेन्ट’ र कम अंक ल्याउनेलाई ‘कमजोर’ को बिल्ला भिराइन्छ ।


विज्ञान, खेल, संगीत, वक्तृत्व, नृत्य र कला क्षेत्रमा प्रतिभाशाली विद्यार्थीलाई शिक्षण र परीक्षा प्रणालीले सम्बोधन गर्न सकेको छैन । बरु, केही गर्न र हुन खोज्ने विद्यार्थीको हुटहुटीलाई थचार्ने काम गरेको छ । विद्यार्थीको रुचिअनुसार यी विषय पढाउने शिक्षण संस्थाको विस्तार पनि हुन सकिरहेको छैन । वरिपरिका अरू स्कुलले यी क्षेत्र पनि शिक्षाकै अंग हुन् भन्ने तथ्यलाई आत्मसात् गर्दै विद्यार्थीलाई रुचिअनुसार यी क्षेत्रमा प्रतिभाशाली बनाउने दिशामा कार्यक्रम ल्याउनुपर्छ ।


नयाँ पुस्ताको इच्छा र शिक्षा
पछिल्लो केही दशक विश्वमा सूचना–प्रविधिको क्षेत्रमा अभूतपूर्व क्रान्ति घटयो । यो क्रान्ति स्वभावैले नेपालमा पनि प्रवेश पायो । सूचना–प्रविधिमा आएको क्रान्ति, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालले अहिले स्कुलमा पढ्दै गरेको पुस्तालाई धेरै चलाख बनाइदिएको छ । तर स्कुलमा ३० वर्षअघिकै जस्ता लाग्ने विषयवस्तु उही भाषण विधि मार्फत विद्यार्थीमा रोप्ने तरिका अपनाइएको छ । किताबभित्रका पाठ घटबढ गर्दैमा पाठयक्रममा सुधार आयो भन्न मिल्दैन ।


अलिकति फरक भनेको उतिबेला सेतो चकले कालोपाटीमा नेपाली अक्षर लेखिन्थ्यो भने अहिले कालो मार्करले सेतोपाटीमा अंग्रेजी अक्षर लेखिन्छ ।


अहिले देशव्यापी रूपमा छोराछोरीले पढ्न मन नगरेको गुनासो बोकेर अभिभावक स्कुलसम्म आइपुग्छन् । यता विद्यार्थीलाई पढाउन शिक्षकलाई पनि हम्मे–हम्मे पर्न थालिसकेको छ । यसो हुनुको विशेष कारण छ ।


अहिलेको विद्यार्थी पुस्ताले जीवनमा काम लाग्ने विषय आधुनिक प्रविधि प्रयोग गरेर पढाइयोस् भन्ने चाहेको छ । तर स्कुलले विद्यार्थीको रुचि होस् वा नहोस्, विद्यार्थीको क्षमताले भ्याओस् वा नभ्याओस्, विद्यार्थीको जीवनमा काम लाग्ने होस् वा नहोस् त्यसको कुनै ख्याल नगरी दिनभर ८/१० वटा विषय रटाएर परीक्षामा खरर्र लेख्न सक्ने बनाउनुलाई शिक्षा भनेको छ । यसैले अहिलेको शिक्षामा विद्यार्थीले कुनै महत्त्व देखेको छैन । त्यसैले विद्यार्थी पढ्न मन नगर्नु बिल्कुल स्वाभाविक छ ।


पाठ्क्रममा व्यापक सुधार र शिक्षणमा प्रविधिको प्रयोग गर्दा शिक्षा थप बोझिलो र बेकारको बन्नबाट जोगिन्छ ।


व्यावहारिक शिक्षाको सुरुवात
एउटा बच्चा स्कुलको पहिलो दिन निकै उत्साहको साथ प्रवेश गर्छ । तर यत्तिको उत्साह स्कुले जीवनका आउने कुनै पनि दिनमा भेटिन्न । किताबको अन्धो रटान, शिक्षकको शारीरिक मानसिक यातना र अभिभावकको डरले बच्चामा भएको अथाह ऊर्जा, उत्साह र सिर्जनात्मक क्षमता दमित हुन पुग्छ । विद्यार्थीका लागि स्कुल एउटा कठोर जेलजस्तो लाग्न थाल्छ । शिक्षक दण्ड दिने प्रहरी । यसैकारण स्कुल बिदाको दिन विद्यार्थी निकै उत्साहित देखिन्छ र अर्को बिदाको दिनको प्रतीक्षा गरेर बस्छ ।


स्कुलमा रटिएका अक्सर तथ्य–तथ्यांक र परिभाषा अन्तिम परीक्षापछि विस्मृतिमा पुग्छन् । यस्तो लाग्छ, शिक्षा भनेको कक्षा चढाउनु हो । शिक्षालाई व्यावहारिक बनाउने अपेक्षा हालको पाठयक्रम, परिक्षा पद्धति र शैक्षिक नीति कुनैले पनि गर्दैनन् । स्कुलका सञ्चालक र शिक्षक पनि त्यो झन्झटमा फस्न चाहन्नन् । अभिभावकमा पनि शिक्षा भनेको राम्रो प्रतिशत हासिल गर्नु हो भन्ने नै छ ।


यसले गर्दा फरक–फरक क्षमता र रुचि बोकेका ४०/४५ जना विद्यार्थीलाई एउटा कक्षामा हुलेर अगाडिबाट शिक्षकले जबर्जस्त सूचना हस्तान्तरण गर्ने आदिम शिक्षण प्रणाली देशभर चलिरहेको छ । कक्षाकोठालाई चुपचाप बनाएर सूचना र तथ्यांक विद्यार्थीमा खन्याइदिने शिक्षणबाट कुनै सीप र सिर्जनाबिनाका बेकारका मान्छे जन्मिरहेका छन् । विश्वविद्यालय तहमा पनि हालत उस्तै छ । यसले गर्दा व्यक्तिका सुरुका २५ वर्ष शिक्षाका नाममा ध्वस्त भैरहेको छ ।


माध्यमिक तहमा पढ्दै गरेको विद्यार्थीले विज्ञानमा अनेक ‘रासायानिक प्रतिक्रिया’ को बारेमा अमूर्त रूपमा पढ्छ । तर त प्रतिक्रियालाई मूर्तरूपले गरेर देखाउन मिल्ने रसायन र उचित ल्याब स्कुलहरूमा छैन । यसैकारण यस्ता रासायानिक प्रतिक्रिया कहाँ काम लाग्ने हुन्, विद्यार्थीलाई थाहा छैन ।


अर्कोतिर, विज्ञानको मोटो किताबभित्र वर्षदिनमा पढाउनुपर्ने पाठ नै यति बढी छन् कि प्राक्टिकल गरेरै अगाडि बढाउँदा एकतिहाइ कोर्स पनि मुस्किलले सकिएला ।
यसर्थ विज्ञान पढ्नु भनेको गाह्रा परिभाषा र अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिकले प्रतिपादन गरेका नियम र सिद्धान्त रट्नु बन्न गएको छ । यो एउटा उदाहरण मात्र हो । समाजिक शिक्षा विषय पनि कक्षाकोठाभित्र हुलेर पढाउन मिल्ने विषय हैन । यसलाई बुझाउन विद्यार्थीलाई पूरै फिल्डमा उतार्नुपर्छ । तर सामाजिक शिक्षा विषयको शिक्षकले कक्षाकोठाभित्रै सिङ्गो संसारलाई उतारेर अनेकौं काल्पनिक संसारमा विद्यार्थीलाई उडाउँछ ।


व्यवहारसँग नजोडिएको यस्तो शिक्षाले देशलाई आत्मनिर्भर पनि बनाउँदैन । यसका लागि विद्यालय तहदेखि नै विद्यार्थीलाई फिल्डमा उतारेर नेपालको माटो, हावापानी, कृषि उत्पादनको सम्भाव्यता, पशुपालन र औद्योगिक विकासबारे पठन–पाठन गराउनैपर्छ । पछि कैयौं विद्यार्थीले कृषिमै पनि विज्ञता हासिल गर्ने रुचि देखाउनेछन् । कृषि उत्पादनमा संलग्न हुनु एउटा सम्मानित काम हो भन्ने भावको पनि बीजारोपण हुनेछ । यसबाट स्वरोजगार निर्माण गर्ने सक्ने आत्मविश्वासी जनशक्ति पैदा हुनेछन् । औद्योगिक क्रान्तिको जग पनि त्यही प्रक्रियाले बसाल्छ ।
gpaudel10@gmail.com

प्रकाशित : जेष्ठ १२, २०७५ ०९:०८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×