कक्षाकोठामा विज्ञान 

गोविन्द पौडेल

स य वर्षअघि प्रख्यात अमेरिकी शिक्षाविद जोन डिबेले तत्कालीन विज्ञान शिक्षामाथि टिप्पणी गर्दै भने, ‘विज्ञान शिक्षा सोच्ने, अनुसन्धान गर्ने र विचारलाई रूपान्तरण गर्नेभन्दा बनिबनाउ विषय मस्तिष्कमा कोच्ने कुरामा उद्यत छ ।’ पछिल्लो सय वर्षमा पश्चिमा देशले शिक्षामा आमूल सुधार गरी विज्ञान–प्रविधिको अभूतपूर्व विकास गरे । हामी डिवेकै टिप्पणीमा रोकिएका छौँ ।

स्कुल/कलेजको कक्षामा ४०/५० जना विद्यार्थी कोचेर शिक्षकले अणु/परमाणु, धातु/अधातु, रासायनिक क्रिया/प्रतिक्रियाबारे बेजोड व्याख्या गर्छन् । न्युटन, आर्किमिडिज, डाल्टन, मेन्डेलिभ र मेन्डलका सिद्धान्तबारे विशद चर्चा गर्छन् । ‘ग्यालेक्सी’ र ‘ब्ल्याक होल’को वरिपरि विद्यार्थीलाई उडाउँछन् । विद्यार्थीलाई एकादेशको कथाजस्तो लाग्छ । यी सिद्धान्तबारे प्रत्यक्ष हेर्न र अनुभूत गर्न पाइन्न । सुन्यो, सबै वैज्ञानिक विदेशका । शिक्षण संस्थासँग परमाणु हेर्न मिल्ने ‘इलेक्ट्रोन माइक्रोस्कोप’ छैन । ग्यालेक्सी, ग्रह, पुच्छ्रेतारा प्रस्ट हेर्न मिल्ने टेलिस्कोप पनि छैन । ‘यो भनेको यस्तो हो, यस्तो भएपछि यस्तो हुन्छ’ भन्ने कोरा कल्पनामा विज्ञान कक्षा अलमलिएको छ ।

सन् १९५० मा विज्ञान र प्रविधिको गुणात्मक र परिमाणात्मक विकासका लागि अमेरिकामा ‘नेसनल साइन्स फाउन्डेसन’ को स्थापना भयो । यसले गणित, इन्जिनियरिङ, औषधि, जीव र भौतिक विज्ञान लगायतका क्षेत्रमा आधारभूत वैज्ञानिक अनुसन्धानलाई अघि बढायो ।

मानव इतिहासमा पहिलोपटक सन् १९५७ मा सोभियत संघले ‘स्पुतनिक–१’ भू–उपग्रह प्रक्षेपण गरेपछि संसारभर हल्लीखल्ली मच्चियो । दोस्रो विश्वयद्धले सबैभन्दा शक्तिशाली बनाएको अमेरिकालाई यो घटनाले नराम्रोसँग झस्काइदियो । एक वर्षमै १९५८ मा अमेरिकी स्कुलमा विज्ञान र प्रविधिको शिक्षालाई समयानुकूल विकास गर्नेगरी अमेरिकी कङ्ग्रेसले ‘नेसनल डिफेन्स एक्ट’ पास गर्‍यो । स्कुलको विज्ञान र प्रविधिको शिक्षामा ठूलो लगानीको घोषणाले देशमा विज्ञान प्रविधिको विकासमा बलियो जग निर्माण गर्‍यो ।

विज्ञानको अवैज्ञानिक पढाइ
हाम्रा विज्ञानका पाठ्य–पुस्तक लामा परिभाषा र सिद्धान्तको सङ्ग्रह बनेका छन् । त्यसैले अधिकांश विद्यार्थीर्ले यसलाई बोझको रूपमा लिन्छन् । उन्नति गरेका देशका पाठ्य–पुस्तक हेर्दा परिभाषा खास देखिन्नन् । हाम्रो परीक्षामा परिभाषा र सिद्धान्त घोकेको छ या छैन, जाँच्ने खालका प्रश्न सोधिन्छ । स्कुलदेखि विश्वविद्यालयसम्म विज्ञान पढ्नुको अर्थ शब्द घोक्नु भन्ने छ । विज्ञान जस्तो विषयमा घोकाइले केही अर्थ राख्दैन । विज्ञानको अर्थ अनुसन्धान हो, सोच हो, चिन्तन हो, आविष्कार हो । हाम्रो विज्ञान पढाइ आविष्कार, चिन्तन र अनुसन्धान विरुद्ध खडा छ ।

सेतो बोर्डमा कालो मार्करको भरमा देशभर विज्ञानको पढाइ चलिरहेको छ । कोर्स सक्ने हतारोमा शिक्षण सीमित भएपछि विद्यार्थीको कल्पनाशीलता, उत्सुकता, जिज्ञासा र सक्रियता दमित भएका छन् । रटानको बानी र स्कुलले खोज्ने ग्रेडले विद्यार्थीको सिर्जनात्मक दिमाग निचोरिएको छ । प्रश्नको गर्भबाट आविष्कार जन्मिने हो । बनिबनाउ उत्तर रटानको व्यस्तताले, प्रश्नमा घोत्लिने विद्यार्थीको समय ध्वस्त पारेको छ ।

नाम मात्रका प्रयोगशाला
स्कुलको विज्ञान पढाइ प्रयोगबाट टाढा छ । म धेरै स्कुल/कलेज घुमेको छु । म आफै विज्ञानको विद्यार्थी र शिक्षक हुँ । अधिकांश स्कुलमा भन्नलायक प्रयोगशाला भेटिन्न । विज्ञान पढाउने कलेजहरूमा पनि सामान्य खालको प्रयोगशाला छ । ‘प्राक्टिकल’ झारातिराइ खालको छ । विद्यार्थी नयाँ खोज, आविष्कारका लागि डुबेर ‘प्राक्टिकल’ गर्दै छैनन्, ‘प्राक्टिकल’ परीक्षामा त्यही गरेर देखाउन सक्ने हुनका लागि ‘प्राक्टिकल’ गर्दैछन् । यसकारण विश्वविद्यालय अन्तर्गतका प्रयोगात्मक कक्षासमेत गन्तव्यविहीन छन् ।

१९७५ सालमा त्रिचन्द्र कलेजको स्थापना भएपछि विज्ञान शिक्षा पठन–पाठन आरम्भ भएको हो । सय वर्ष बितिसक्दा पनि हामीले विज्ञान प्रविधिको प्रयोगलाई हाम्रो विकाससँग तालमेल गराउनसकेका छैनौँ । विज्ञानको अध्ययन/अध्यापनलाई अनुसन्धानसँग नजोड्ने हो भने अर्को सय वर्ष पनि हामीले गुमाउनेछौँ । प्रविधिका स–साना सामान पनि हामी उत्पादन गर्न असमर्थ छौँ । विदेशबाट ल्याइएका गाडीका पाटपुर्जा यहाँ ल्याएर जोडेपछि ‘मेड इन नेपाल’ भनेर लेख्नुपरेको छ ।

पाठ्य–पुस्तक
विज्ञानका पाठ्य–पुस्तकमा कोही नेपाली वैज्ञानिकको नाम छैन । नेपाल भित्रको विज्ञान पनि छैन । हुन त वैज्ञानिक कुनै देश विशेषको हुन्न, तर प्रश्न नेपालमा किन प्रभावशाली वैज्ञानिक जन्मिएनन् भन्ने हो । संसारै हल्लाउनेगरी नभए पनि केही नेपालीले विज्ञानको क्षेत्रमा योगदान नदिएका होइनन् । स्व. अमृतप्रसाद प्रधान, स्व. दयानन्द बज्राचार्य, उदयराज खनाल, लुजेन्द्र ओझा, सुदर्शन कार्की, सुरेन्द्र अधिकारी जस्ता वैज्ञानिकहरू मुलुकले नजन्माएको होइन । तर नयाँ पुस्ताका विद्यार्थीलाई यिनका खोज, अनुसन्धानबारे पढाइँदैन । विज्ञान किताब नेपाली माटो र हावापानीबाट अलग छ । विद्यार्थीलाई पढ्दा दिक्क लाग्नु स्वाभाविक हो । पेरियोडिक टेबल, रासायनिक प्रतिक्रिया, प्रोपेन, ब्युटेन, इथर, डार्बिनिजम, मेन्डेलिजम अनेक अनौठा तथ्यले पाठ्य–पुस्तक भरिएका छन् । यिनीहरूको नेपाली प्रयोग खोइ ? कक्षामा सुन्यो, घरमा घोक्यो, परीक्षामा लेख्यो, त्यसछि बिर्सियो ।

स्वदेशको भू–गर्भ, हावापानी, जडिबुटी, ऊर्जा, वन, कृषि, प्रविधि र उद्योगसँग जोडिनेगरी विज्ञान शिक्षालाई अनुसन्धानमूलक र प्रयोगात्मक बनाइनुपर्ने थियो ।

डा. लिम सिआओले सन् १९९३ मा ‘डिएक्सएन’ कम्पनीको स्थापना गर्नुपूर्व गानोडर्मा अर्थात् रातो च्याउमाथि गहिरो अनुसन्धान गरे । उक्त च्याउमा अनेकौँ औषधीय गुण फेला परेपछि आफ्नो कम्पनीको उत्पादनमा यही च्याउलाई प्रयोग गरिरहेका छन् ।

हाम्रा वरिपरिका जडिबुटीमाथि कमैमात्र अध्ययन भएको छ । जति अध्ययन भएको छ, विदेशीले गरिदिएका छन् । तितेपाती, घोडताप्रे, यार्सागुम्बा, तुलसी, सिस्नो, कुरिलो लगायत सयौँ प्रकारका वनस्पतिमा महत्त्वपूर्ण औषधीय गुण छ भन्ने थाहा पाइएको छ । तर पर्याप्त अनुसन्धानका लागि जीव र चिकित्सा विज्ञान पढ्ने विद्यार्थीलाई लगाउन सकिएको छैन ।

यस्ता बहुमूल्य वनस्पतिको महत्त्वबारे विद्यालय तहदेखि नै विद्यार्थीलाई जानकारी दिने र थप उत्सुक गराउने काममा विज्ञान कक्षा चुकेको छ ।

नेपाली जमिनभित्रका धातु, मणि, रत्न तथा पेट्रोलियम खोज, अध्ययन र उत्खननका लागि चिनियाँ/जापानिज विज्ञ नै बोलाउनुपर्ने अवस्था छ भने आजसम्मको विज्ञान पढाइको औचित्य के ? अहिलेको पढाइले देशलाई यो हदसम्म परजीवी बनाएको छ ।

जिज्ञासुहरूको विदेश पलायन
विश्वविद्यालयबाट विज्ञानमा ‘मास्टर्स’ सकेर निस्कँदै गर्दा युवासँग दुई विकल्प बाँकी रहन्छन् । विज्ञानको मास्टर भएर बस्ने वा विदेश जाने । विज्ञान पढेका उर्वर मस्तिष्कलाई योजनाबद्ध रूपमा स्वदेशमै अनुसन्धानमा लगाउने कुनै योजना छैन । विश्वविद्यालय, मन्त्रालय र नाष्ट निदाएका छन् ।

विज्ञान पढेका व्यक्तिको राम्रो मूल्य छ, विदेशमा । अमेरिकाले अरु विषयभन्दा विज्ञान पढेकालाई धेरै भिसा यत्तिकै दिएको होइन । अरु देश तीक्ष्ण मस्तिष्कलाई खोजी–खोजी भित्र्याउँछन् । हामी भने बाहिर लखेट्छौँ । फरक यत्ति हो ।

हामी सानो छँदा अग्रजहरूबाट सुन्ने गर्थ्यौं, ‘हाम्रा वेद, महाभारत, रामायण जस्ता ग्रन्थ पश्चिमा देशले लगेर अनुसन्धान गरे र विज्ञान प्रविधिको विकास गरे ।’ राइट दाजुभाइले जहाजको आविष्कार गर्नुअघि रामायणको पुष्पक विमानको अध्ययन गरे वा गरेनन्, थाहा भएन । ओटो हानले परमाणु बमको निर्माण गर्नुअघि अग्नि, वरुण, गाण्डिव र ब्रह्मास्त्रको नालीवेली समेटिएको महाभारतको अध्ययन गरे वा गरेनन्, त्यो पनि थाहा छैन । गम्भीर रोगका औषधिका आविष्कार गर्दा वैज्ञानिकले हाम्रो अथर्व वेदको अध्ययन गरे वा गरेनन्, उनीहरू नै जानुन् । तर यी धार्मिक ग्रन्थभित्रको विज्ञानमाथिको अनुसन्धान गर्न विश्वविद्यालयको पढाइले हामीलाई प्रेरित नगर्नु आश्चर्यलाग्दो छ ।

हाम्रा विविध संस्कृति, ग्रन्थ र प्रचलनमाथि समेत गहिरो वैज्ञानिक अनुसन्धान आवश्यक छ । देशको कृषि, ऊर्जा, उद्योग, वातावरण, प्रविधि तथा भौगर्भिक अनुसन्धानमा हाम्रो देश प्रवेश नै गरेको छैन । यसका लागि विज्ञानका विद्यार्थीलाई आर्थिक र भौतिक वातावरण उपलब्ध गराइदिनुपर्थ्यो । पाठ्य–पुस्तकलाई देशसँग जोड्नुपर्थ्यो । अनुसन्धानका लागि प्रेरित नगर्ने शिक्षा तर्जुमा गरेर देशलाई विकसित बनाउँछौँ भन्नु बालुवाको महल ठड्याउने गफमात्र हो ।
gpaudeml10@gmail.com

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७६ ०८:१५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

महिला आयोग सिफारिसमै सीमित

विद्या राई

काठमाडौँ — राष्ट्रिय महिला आयोगका कर्मचारीले कञ्चनपुरकी निर्मला पन्तको बलात्कार र हत्या घटनाबारे स्थलगत अनुगमन गरेका थिए । प्रतिवेदन पनि तयार पारे तर सार्वजनिक गर्न र सरकारलाई सुझाव दिन सकेनन् । पदाधिकारी अभावमा प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्न नसकेपछि आयोगले घटनाप्रति बेवास्ता गरेको व्यापक टीकाटिप्पणी भयो ।

आयोग कर्मचारीले यस वर्ष बाढीपहिरो र डुबानले बढी प्रभावित तराई क्षेत्रको स्थलगत अनुगमन गरी महिलाको अवस्था बुझ्ने योजना बनाए र केही दिनमै स्थगित गरे । अनुगमन प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्ने अधिकार नरहेकाले पछि हटेको एक कर्मचारीले बताए । ‘प्रतिवेदन सार्वजनिक नगरे आयोग आयो, हेर्‍यो, फर्क्यो, नाम मात्रैको आयोग भन्ने हुन्छ,’ ती कर्मचारीले भने, ‘निराशा छर्नुभन्दा नजानै बेस भनेर गएनौं ।’

अनुगमन प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्नुअघि पदाधिकारीबाट स्वीकृत गर्नुपर्छ । ०५८ सालमा स्थापित यो आयोग संवैधानिक बनेयता पदाधिकारीविहीन छ । पछिल्लो समय घटनाप्रधान अनुगमन योजना बनाउनै छाडेको छ । बनाए पनि स्थगित गर्ने गरेको छ । पदाधिकारी नहुँदा आयोग सिफारिस गर्ने काममा सीमित छ । नीतिगत निर्णय गर्न बाधा पुगेको छ ।

आयोगले पूर्णता पाउन संविधानमा उल्लेख भएअनुसार एक अध्यक्ष र चार सदस्य नियुक्त हुनुपर्छ । आयोग ऐन, ०७४ अनुसार महिला सशक्तीकरणका लागि नीतिगत र कानुनी व्यवस्था तथा सरकारका कार्यक्रमको समीक्षा, अनुगमन, मूल्यांकन गरी सुझाव दिने अधिकार पदाधिकारीलाई मात्रै छ । अहिले यी काम ठप्पजस्तै छन् । ‘ऐनअनुसार नियमावली र रणनीतिक मस्यौदा तयार भएको ६ महिना भइसक्यो, पदाधिकारी नभएपछि थन्किएको छ,’ आयोग सचिव दीपेन्द्र काफ्लेले भने, ‘नियमावलीले पूर्णता नपाएपछि निर्देशिका बनेको छैन, नीतिगत काम गर्न समस्या छ ।’ संविधान बन्नुअघि आयोग तत्कालीन महिला मन्त्रालयअन्तर्गत थियो । संविधानत: संवैधानिक आयोगको संरचनाअनुरूप बनेपछि आयोगमा पदाधिकारी नियुक्ति हुन सकेका छैनन् । कर्मचारीले दैनिक कामकाज गरे पनि सेवाप्रवाहका लागि निर्देशन दिन सक्दैनन् ।

महिलाका मुद्दामा तत्काल ‘रेस्पोन्स’ गर्नुपर्ने आयोग नियमित प्रशासनिक काम र जनचेतना जगाउने काममा सीमित छ । आयोगमा आउने उजुरीको कानुनी उपचारका लागि बार एसोसिएसन, सेल्टरका लागि सेफ हाउस, जोखिमपूर्ण अवस्था समाधानका लागि प्रहरी प्रधान कार्यालयमा सिफारिस गर्नुपर्ने अवस्था छ । उजुरी सम्बोधन गर्ने काम भइरहेका छन्, प्रभावकारिता छैन । स्थानीय तथा प्रदेश सरकारका योजना तथा कार्यक्रम महिलामैत्री छन्/छैनन् अनुगमन हुन सकेको छैन ।

उजुरी व्यवस्थापनमा समस्या
महिला तथा बालबालिकाका उजुरी आइसकेपछि आयोग कर्मचारीले सुनुवाइ गर्छन् । कर्मचारी तहबाट कार्यान्वयन भइसकेपछि पदाधिकारीले गर्नुपर्ने काम बाँकी रहन्छन् । पदाधिकारी नभई निर्णय गर्न नहुनेजटिल प्रकृतिका मुद्दामा समस्या भइरहेको आयोगको कानुन फाँटका कर्मचारी बताउँछन् ।

उजुरी व्यवस्थापनमा समस्या हुँदा घटनाहरू अनुगमन गर्नुको अर्थ नरहने कानुन फाँटकी कल्पनाकुमारी खतिवडाले बताइन् । ‘महिला हिंसाका घटना अनुगमन गर्छौं तर सार्वजनिक गर्ने अधिकार छैन’, उनले भनिन्, ‘आयोगबाट अनुगमन किन भएन भन्ने गुनासा आउँछन्, खास कारण यही हो ।’ घरेलु हिंसाबाहेकका उजुरी कार्यान्वयन गर्नसक्ने अवस्था छैन ।

उजुरीबारे सम्बन्धित पक्षसँग लिखित जवाफ माग्दा चित्तबुझ्दो नपठाए पुन: जवाफ माग्ने, छलफल, बैठक गरेर निष्कर्ष निकाल्ने अधिकार कर्मचारीलाई छैन । आयोगका सूचना अधिकरी ध्रुवराज क्षेत्रीका अनुसार गत वर्ष घरेलु हिंसा र महिला हिंसा गरी १ हजार ४ सय ७४ उजुरी परेका थिए । ३६२ उजुरी कानुनी सहयोग तथा परामर्श केन्द्र (ल्याक) मा, १९ उजुरी कानुन अन्वेषण तथा स्रोत विकास केन्द्र (सेलर्ड) मा, ११२ उजुरी बार एसोसिएसनमा, १०७ उजुरी साथी/सिविनमा तथा २८५ अन्य निकायमा सिफारिस गरिए । २५९ उजुरी भने आयोग आफैंले सहमति गराएर टुंग्याएको थियो ।

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७६ ०८:१०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्