सानालाई तपाईं कि तिमी ?

विष्णुमाया सिग्देल

कसैलाई भेट्दा हामी ‘गुड मर्निङ’ वा ‘गुड आफ्टर्नुन’ भन्छौं । नमस्कार भनेर दुई हात जोड्न छोडेका छौं । हामीलाई नमस्कार भन्दा अलि असहज महसुस लाग्न थालिसकेको छ । कसैलाई भेट्दा हात जोडेर नमस्कार गर्नु हाम्रो संस्कार हो ।

विस्तारै हाम्रो संस्कारलाई पश्चिमा संस्कारले पछाडि पारेको छ । दुई हात जोड्नुको आफ्नै अर्थ छ । हात जोड्दा अरुप्रति सम्मानभन्दा बढी आफूलाई नै लाभ छ । दुई हात जोड्दा हातबाट ऊर्जा पैदा हुन्छ र त्यसले आफू अगाडिको मानिसमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्ने कुरा योगशास्त्रले बताउँछ ।

हात जोडेर नमस्कार गर्नु एक किसिमको औपचारिक सम्बोधन हो । कुनै परिचित वा अपरिचित मानिससँगको पहिलो संवाद नै नमस्कारबाट सुरु हुन्छ । त्यसपछि मात्र हामीलाई कुरा गर्न सहज हुन्छ । नमस्कार विना अपरिचित
होइन्छ । सायद नचिने पनि नमस्कारले चिनजान गराउँछ ।

कुरो एक वर्ष पहिलेको हो । मेरा एक अभिभावकले भन्नुभयो, ‘मिस मेरो छोराले घरमा आएका कुनै पाहुनालाई नमस्कार गर्दैन । बाबु नमस्कार भन भन्दा उल्टो किन नमस्कार गर्ने ? भनी प्रतिप्रश्न गर्छ । घरमा कोही पाहुना आएमा चिनेको नचिनेजस्तै गर्छ ।’ ती अभिभावकले छोरालाई सम्झाइदिन आग्रह गर्नुभयो । मसँग समाधानको सजिलो उपाय भने थिएन । मनमनै आँट गरेँ, कसो नसकुँला मनाउन । अभिभावकका गुनासो तथा आग्रहमध्ये यो पहिलो त थिएन, तरफरक भने पक्कै थियो ।

घरमा आफूले गराउन नसकेकाकुरा शिक्षकलाई भन्दा समाधान हुने ठान्नुहुन्छ, उहाँहरू ।संस्कार, चालचलन, रहनसहन रीतिरिवाज सिक्ने पहिलो स्कुल घर नै हो । मौलिक चालचलन, संस्कारभन्दा अरुको देखावटी नक्कल गर्नतिर हाम्रो ध्यान बढी जान्छ । हाम्रो संस्कारमा बाबुआमालाई मान्नुपर्ने आफूभन्दा ठूलालाई तपाईं, हजुर भन्ने, नमस्कार, ढोग प्रणामका कुरा एकादेशका कथा भइसकेको छ ।

आफूभन्दा साना तथा वृद्धवृद्धालाई माया, ममता, हेरविचार गर्ने जस्ता कुराहरूलाई सानै उमेरदेखि घरबाटै सिकाउनुपर्छ । यी कुराहरू सिक्न कुनै विद्यालय/कलेज गइराख्नु पर्दैन । हामीलाई यी सबै थाहा छ, तर व्यवहारमा लागू गरेका छैनौं । बाबा, आमा तथा आफूभन्दा ठूलालाई तपाईं/हजुर भनेर सम्बोधन गर्ने हाम्रो संस्कार हो । अहिले बालबालिकाले बाबाआमालाई तिमी भनेर सम्बोधनगर्न थालेका छन् ।

छोराछोरीले तिमी भनेर सम्बोधन गर्लान्, किनकि हामीले उनीहरूलाई तिमी भन्ने गरेका हुन्छौं । अथवा सुरुमै तपाईं/हजुर भन्न नजान्नु अस्वाभाविक होइन । छोराछोरीले बाबुआमालाई तिमी भनिरहँदा हामी विचार नगर्ने तर पाहुनालाई नमस्कार गरेन भन्ने—यसमा विरोधाभास छ ।

हामी घरमा छोराछोरीले पाएको वातावरण संस्कार हामीले बिर्सिंदै गएका छौं । स्कुलमा हामी बालबालिकालाई तपाईं/हजुर भन्न थालेका छौं । उता बाबाआमालाई छोराछोरीले तिमी भन्ने चलन भएका घरहरू पनि छन्, तिनमा छोराछारीलाई बाबाआमाले तपाईं/हजुर भनेर सम्बोधन गर्ने कुराअमिल्दो लाग्छ ।

मेरो घरमा बाआमाका हामी पाँच सन्तान छौं । सबैलाई बुबाले ‘तिमी’ भन्नुहुन्छ, आमाले ‘तँ’ । मेरो दौंतरीहरू सबैका बाबाआमाले आफ्ना छोराछोरीलाई ‘तँ’ नै भनेर बोलाउनुहुन्छ । यस्तोमा मलाई बुबाले ‘तिमी’ भनेर सम्बोधन गर्दा आफूलाई निकै गर्व लाग्थ्यो ।

कुनै बेला, बुबाले कहिलेकाहीं रिसाएर ‘तँ’ भन्नुहुन्थ्यो । त्यो ‘तँ’ शब्दले दिनभरि नै मलाई सकसक हुन्थ्यो । अप्ठ्यारो लागिरहन्थ्यो । किन आज बुबाले ‘तँ’ भनेको होला भन्ने कुरा मनमा खेलिरहन्थ्यो ।

अचेल प्रायः विद्यालयमा साना बालबालिकाहरूलाई तपाईं/हजुर भन्ने गरिन्छ । यस्तो चलन निकै राम्रो हो । तिनै बालबालिकाहरूलाई घरमा बाआमाहरूले तपाईँ/हजुर भन्ने गरेको पाइँदैन । स्कुलमा शिक्षकले मात्र तपाईं सम्बोधन गर्दा उनीहरू दुविधामा पनि परेका छन् ।

यस्तो दुविधाबारे मैले बालबालिका सम्बन्धी लेख लेख्ने लेखक उषा पोख्रेलसँग कुरा गरेकी थिएँ । उनका अनुसार घर र विद्यालय मिलेर साना बालबालिकालाई गरिने सम्बोधनमा एकरूपता ल्याउनसके असल संस्कार दिन सजिलो हुन्छ । उहाँका अनुसार विद्यालयहरूले बालबालिकाहरूको लागि तपाईं/हजुर भन्ने चलन ल्याउनु राम्रो हो । तर यही चलन हाम्रो घरमापनि हुन जरुरी छ ।

मान्यजन, बाबुआमा, गुरुलाई सम्मान तथा आदर गर्ने सनातन परम्परा छ । आमाको मुख हेर्ने दिन अर्थात मातातीर्थ औंसी होस् कि बाबाको मुख हेर्ने दिन कुसेऔंसी अथवा गुरुलाई पूजा गर्ने दिने गुरुपूर्णिमा । यी सबै दिनमा हामीले ती–ती मान्यजनप्रति कृतज्ञ हुन सिक्ने संस्कार सिक्छौं ।

यी संस्कृति र पर्वबारे हामीले बालबालिकालाई बुझाउन सक्नुपर्छ । यस्तै अतिथि देवो भवको मर्म र भाव पनि छोराछोरीलाई बुझाउनसकेमा मेरो अभिभावकले चाहेको जस्तो छोराछोरीले पाहुनालाई आदर सत्कार गर्न सिक्लान्कि ! हामी अभिभावकहरू आफैंले नै नमस्कारको सट्टा विदेशी शैलीमा ‘हाई’ गर्ने वा हातमात्रै मिलाउने गरेका छौंभने छोराछोरीले पनि त्यस्तै सिक्लान् ।

लेखक शिक्षिका हुन् ।
bishnu.sigdel@gmail.com

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७६ ०८:३४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अमेरिकी चाणक्य

रमेश के.सी.

हेनरी किसिन्जर ती राजनेताहरूमा पर्छन्, जसका हरेक शब्दलाई गम्भीरताका साथ लिइन्छ । उदारवादीहरूद्वारा देवत्वकरण र वामपन्थीहरूद्वारा दानवीकरण गरिएका अमेरिकाका पूर्व विदेशमन्त्री किसिन्जर विश्व कूटनीतिका विश्वकोश हुन् ।

जर्मनीको बाभरियामा सन् १९३८ मा जन्मिएका किसिन्जर अमेरिकी राष्ट्रपति जेराल्ड फोर्डको कार्यकालमा विदेशमन्त्री थिए भने रिचर्ड निक्सनको कार्यकालमा राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार । बौद्धिक रूपमा तीक्ष्ण, रणनीतिक र तार्किक किसिन्जरले विशव प्रसिद्ध हार्वर्ड विशवविद्यालयमा बीस वर्ष प्रध्यापनसमेत गरेका थिए ।

शीतयुद्धको चरम अवस्थामा अमेरिकी कूटनीतिको शीर्ष स्थानमा रहेका उनको लेखन पनि अत्यन्त प्रभावशाली मानिएको छ । यिनै किसिन्जरको पाँच दशकभन्दा लामो प्राज्ञिक र कूटनीतिक जीवनलाई चिन्तक एवं लेखक वाल्टर आइज्याक्सनले बेलिविस्तार लगाएका छन्, पुस्तक ‘किसिन्जर’ मा ।

दोस्रो विश्वयुद्धताका यहुदी विरोधी नाजीहरूको उदय भइरहेको जर्मनीबाट आप्रवासीको रूपमा न्युयोर्क आएका किसिन्जरको यो असुरक्षा भाव पछिसम्म रहेको लेखक बताउँछन् । एउटा महत्त्वाकांक्षी यहुदी केटा कसरी अमेरिकी शक्तिको करिडोरमा पुग्यो भन्ने कथालाई लेखकले अनुसन्धानमार्फत व्यक्त गरेका छन् । न्युयोर्कमा लेखापाल पदबाट जागिर सुरु गरेका किसिन्जर पछि दोस्रो विश्वयुद्धकालमा सेना हुँदै हार्वर्डको विद्यार्थी र प्राध्यापक बने । पुस्तकमा किसिन्जरको प्राज्ञिक जीवनको विवरण आइज्याक्सनले दिएका छन् ।

कूटनीतिक जीवनमा किसिन्जर जहिले पनि विवादास्पद बने । उनको समयमा अमेरिका भियतनाम युद्धमा फँसेको थियो । दक्षिण–पूर्वी एसियामा साम्यवादको विस्तार र प्रभाव रोक्न लडिएको यो युद्धका प्रमुख योजनाकारका रूपमा किसिन्जर आलोचित छन् । भियतनामको युद्धको भूमिकालाई लिएर नोबेल शान्ति पुरस्कार पाए पनि उनी त्यहाँ भएको बमवर्षाका कारण नरसंहारका निम्ति बदनाम नै बने ।

सन् १९७२ मा चीनसँग सम्बधको सुरुवात नै किसिन्जरको जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो । तत्कालीन प्रतिस्पर्धी सोभियत संघबाट चीनलाई साम्यवादी गठबन्धनबाट रोक्न उनले सन् १९७२ मा राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकारको रूपमा राष्ट्रपति निक्सनलाई चीनको भ्रमण गराएका थिए ।

अत्यन्त चलाख चाणक्य किसिन्जर साम्यवादी सोभियत संघसंँग चीनको गठबन्धन नहोस् भन्ने चाहन्थे । उनले चीन–सोभियत मतभेदको फाइदा उठाए । यसै कालमा चीन र सोभियत संघबीच सीमायुद्ध भएको थियो । को अन्तर्राष्ट्रिय कम्युनिष्ट आन्दोलनको केन्द्र बन्ने भन्ने विवाद थियो । सन् १९७२ को अमेरिकी–चीन सम्बन्धले गर्दा आजको चीन सम्भव भएको हो । जसको श्रेय किसिन्जरलाई जान्छ । जसको विस्तृत विवरण उनले ‘अनचाइना’ पुस्तकमा दिएका छन् ।

प्रसिद्ध ‘टाइम’ पत्रिकाका प्रबन्ध सम्पादक र सीएनएन टेभिभिजन सीईओ भइसककेका लेखक आइज्याक्सन अहिले अस्पिन इन्स्टिच्युटका प्रमुख हुन् । किसिन्जर मूलतः युरोपेली चिन्तन र परम्पराका कूटनीतिज्ञ हुन् । स्नाकोत्तर पढ्दै उनले युरोपेली राजनेता विश्मार्क र कूटनीतिज्ञ म्याटरनिखबारे थेसिस लेखेका थिए ।

अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा यथार्थवादी धाराका कूटनीतिज्ञ किसिन्जर राष्ट्रपति विड्रो विल्सनको आदर्शवादी धाराभन्दा भिन्न छन् । जहिले पनि शक्ति सन्तुलनमा जोड दिने किसिन्जरले शीतयुद्धको जटिल अवस्थामा पनि तत्कालीन सोभियत संघसित आणविक हतियार सम्बन्धी साल्ट सन्धिबारे सोभियत नेता ब्रेजनेभसंँग वार्ता गरेका थिए । तर उनलाई सोभियत साम्यवादको पतनका लागि योजनाकारका रूपमा चिनिन्छ ।

उनले अमेरिकाको विश्वव्यापी भूमिका बढाउन अहम् भूमिका खेलेका थिए । मध्यपूर्वको शान्ति प्रक्रियालाई इजिप्टका नेता सदातसँग समझदारी गरे भने हाम्रै दक्षिण एसियाको बंगलादेशको स्वतन्त्रता संग्राममा पाकिस्तानप्रति झुकाव राखेका थिए । पूर्वी युरोपबाट सोभियत प्रभाव कम गर्न उनले कूटनीतिक कसरत गरे ।

अहिले ९५ वर्षको उमेरमा पनि किसिन्जर पुस्तक लेखनमा व्यस्त छन् । उनको पछिलोपटक प्रकाशित पुस्तक ‘वर्ल्ड अर्डर’ हो । किसिन्जर सञ्चार माध्यमहरूका लागि कसरी सेलिब्रेटी बने भन्ने बारेमा लेख्न लेखकले एक भाग नै खर्चिएका छन् । विशेष गरेर भियतनाम युद्धमा कम्बोडियामाथि भएको बमवर्षाको दोषी किसिन्जरलाई ल्याटिन अमेरिकी देशहरूमा कम्युनिष्ट दबाउन एकाधिकारवादी शासकहरूलाई सघाएको आरोप वामपन्थी पत्रकार क्रिस्टोफर हिचेन्सले लगाएका छन् ।

सन् १०४८ मा जन्मिएको युरोप केन्द्रित वेस्टफेलिया विश्व व्यवस्थाका पक्षधर किसिन्जर अहिले पनि विश्वमा अमेरिकाको अविचलित नेतृत्व हुनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छन् । चीनको उदयलाई व्यवस्थापन गर्न उनी एसिया प्रशान्त समूह बनाउनुपर्ने अडानमा छन् । जहाँ जापान, अष्ट्रेलिया र भारत संलग्न हुनेछन् ।

जीवनकोपछिल्लो चरण किसिन्जर एसोसिएट नामक सल्लाहकार फर्म खोलेर सक्रिय उनी संसारका विभिन्न सरकार तथा व्यापारी कम्पनीहरूसँग काम गरिरहेका छन् । अत्यन्त महत्त्वाकांक्षी र बौद्धिक क्षमता भएका किसिन्जरको जीवन विशेषतः कूटनीति सम्बन्धी चिन्तन र नीतिले भरिएको छ । यिनै अमेरिकी चाणक्यको जीवन कथा आइज्याक्सनले भनेका छन् ।

‘न्युक्लियर वेपन एन्ड फरेन पोलेसी’ नामक किताबबाट प्रशस्त चर्चा कमाएपछि अमेरिकी विदेश नीतिको संस्थापन पक्षको आँखामा परेका किसिन्जर हार्वर्डको प्राध्यापक जीवनबाट राष्ट्रपति निक्सनको राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार बनेका थिए । पूर्व प्राज्ञिक हान्स मोर्ग्यान्थ्युको यथार्थवादी विचारधाराका पक्षपाती किसिन्जरलाई कठोर कूटनीतिक अभ्यासकर्ताको रूपमा पनि लिइन्छ ।

भनिन्छ— उनी विश्व राजनीतिकको शक्ति सन्तुलनका लागि द्वन्द्व पनि सहन तयार छन् । आज अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको रैथाने राष्ट्रवाद र लोकप्रियतावादको सिकारबाट अमेरिका विश्व रंगमञ्चबाट पछाडि फर्किरहेको छ । यस्तो अवस्थामा अमेरिकी शासकहरूका लागि यो पुस्तक पक्कैलाभदायी हुनेछ ।

भावना र आदर्शभन्दा शक्तिको राजनीतिमा रुचि राख्ने किसिन्जरको सन् १९४५ पछि विश्वमा अधिपत्य जमाउन सफल अमेरिकाको हैसियत घट्दै गइरहेको छ । अमेरिकी साम्राज्यको क्षयले पक्कै पनि किसिन्जरजस्ता राजनेतालाई चिन्तित तुल्याउनु स्वाभाविक हो । किसिन्जरको यो जीवनी त्यो युगको कथा हो, जहाँ अमेरिकाले चुनौतीपूर्ण कालखण्ड गुजारेको थियो । यही कालखण्डको दस्तावेजका रूपमा यसलाई पढ्नुपर्ने हुन्छ ।

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७६ ०८:३१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्