हेटौंडा — नागरिकता नहुँदा जिल्लास्थित चेपाङ समुदायका अधिकांश वृद्धवृद्धा सामाजिक सुरक्षा भत्ताबाट वञ्चित भएका छन् । यसरी मर्कामा पर्नेमध्ये कैलाश गाउँपालिका–७, गार्लिङकी फूलमाया चेपाङ पनि हुन् । अहिले उनी ७१ वर्षकी भइन् । सात छोराछोरीकी आमा र २३ नातिनातिनाको हजुरआमा बनिसकेकी उनको अहिलेसम्म नागरिकता छैन । 

नागरिकता बनाउन सिफारिसका लागि दुई पटक कैलाश–७, ताम्लाङस्थित वडा कार्यालय पुगिसकिन् । तर, सिफारिस पाउन सकिनन् । चार वर्षअघि नागरिकता नबनाएरै पति सोमलालको मत्यु भइसक्यो । माइतीमा पनि आमा–बुवा र दाजुभाइ कोही नभएकाले सिफारिसपत्रका लागि आवश्यक कागजात जुटाउन नसकेपछि उनको नागरिकता बन्न सकेन । ‘नागरिकता भइदिएको भए त सरकारले दिने वृद्धभत्तासम्म खान पाइन्थ्यो,’ उनले भनिन्, ‘नागरिकता नभएर भत्ता पाइनँ ।’ नेपाली बुझे पनि उनी चेपाङ भाषामै कुरा गर्छिन् । उनका तीन छोराले नागरिकता बनाइसके । छोरीहरू विवाह गरेर गइसके । उनको भने अझै नागरिक बनेको छैन । 

गत फागुन २१ को प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचनमा प्रचार गर्न घरमा आएका उम्मेदवारसित फूलमायाले नागरिकता नपाएको दुखेसो सुनाएकी थिइन् । अहिले उनी कान्छा छोराको घरमा बस्छिन् । छोरा पनि कामको खोजीमा चितवन गएका छन् । बुहारीले दिउँसो ज्यालादारी गरेर ल्याएको पैसाले मकैको पिठो किनेर पेट भर्ने गरेको उनले बताइन् । कैलाश–७ का वडाध्यक्ष उदास ब्लोनले फूलमायाका माइती र घरतर्फका आफन्त कोही नभएकाले सिफारिस दिन नसकिएको बताए । ‘छोराहरूले पहिलाको बावुका तर्फबाट नागरिकता बनाएका रहेछन्,’ उनले भने, ‘फूलमायाले सोमलालसँग दोस्रो विवाह गरेकी हुन्, कागज जुटाउनै सकिएन ।’

जिल्लास्थित कैलाश र राक्सिराङ गाउँपालिकाका दुर्गमका करिब ३० प्रतिशत चेपाङ समुदाय नागरिकताविहीन छन् । ‘कैलाश गाउँपालिकामा पर्ने साविकको भार्ता, कालिकाटार, नामटार, डाँडाखर्क, गोगनेमा बसोवास गर्नेमध्ये ३० प्रतिशत स्थानीय नागरिकताविहीन छन् । राक्सिराङ र कैलाश गाउँपालिकाका ३० प्रतिशत चेपाङ समुदाय नागरिकताविहीन रहेको नेपाल चेपाङ संघका अध्यक्ष गोविन्दराम चेपाङले बताए । उनका अनुसार ५० वर्षमाथि उमेरका व्यक्ति नागरिकताविहीन छन् । नागरिकता नभएकाले अधिकांश वृद्धवृद्धा चेपाङहरू सामाजिक सुरक्षा भत्ताबाट वञ्चित हुँदै आएका छन् । उनीहरू अत्यन्त विपन्न छन् तर राज्यले दिएको सामाजिक सुरक्षा भत्ता पनि उनीहरूले पाउन सकेका छैनन् ।