काठमाडौँ — काभ्रेको पनौती नगरपालिका - १ स्थित रयालेमा जे भइरहेको छ, त्यसलै धेरैको ध्यान त खिचेको छ नै, सिंगो रयाले नै यस विषयमा विभाजितसमेत बनेको छ । घटना सुरु हुन्छ, २५ साउनबाट । स्थानीय ९१ वर्षीय हरिप्रसाद सापकोटाको मृत्युपछि उनका ५ छोरीहरु बाबुको अन्तिम संस्कार र काजकिरियामा आफै संग्लन हुन कस्सिए ।

जबकी परिवारभित्रै पुरानो थिती पछ्याउँदै हरिप्रसादका दाजुभाइमध्येका कोही एक जना काजकिरियामा सरिक हुने कुरा भइरहेको थियो । तर पाँचै छोरीहरुले दागबत्ती दिने र काजकिरियाको बाँकी काम आफैले गर्ने विषयमा सरसल्लाह गरेर एक मत बनाएका थिए ।  

मृतककी साइली छोरी बिमला सापकोटाले आफूहरुको निर्णय सुरुमा धेरैले सहज नमानेको बताइन् । भनिन्, 'विवाह भइसकेको छोरीहरुले यो काम गर्नुहुँदैन भन्ने धेरैको मत थियो ।' तर उनीहरु आफ्नो कुरामा अडिग थिए । बिमलाले छोरासरह छोरीहरुले पनि बुबाको अन्तिम संस्कार गर्न हुन्छ र गर्न सक्छन् भनेर आफूहरु अडिग भएको बताइन् ।

सामाजिक संरचनाले छोराले मात्र काजकिरिया गर्ने भन्ने धारणा प्रवर्द्धन गर्यो, जुन शास्त्रीय मत होइन ।- पण्डित दिनबन्धु पोखरेल उनले सुनाइन्, 'आफन्ती र समाजका मान्छेले भनेभन्दा फरक काम भएपछि दाजुभाइ, आफन्त र समाजका अगुवाहरुबाट साथ पाएनौं । उहाँहरु अन्तिम संस्कारको काम नसकिँदै निस्कनुभयो ।' बिमलाका अनुसार सुरुमा त उनीहरुलाई दाजुभाइहरुबाट नै सामाजिक बहिष्कारको कुरासमेत आएको थियो । जेठी दिदी सुन्तली र माइली कमला स्वास्थ्य कारणले किरियामा सहभागी नभए पनि बाँकी तीन छोरीहरुले किरिया कर्म अघि बढाए । उनले भनिन्, 'समाजले हामीमाथि धेरै प्रश्न उठाएको छ, तरपनि हामीले हिम्मत हारेका छैनौं । बुबाको ईच्छा अनुसार हामीले अन्तिम संस्कारदेखि काज–किरियाको काम गरेका हौं ।’ 

राजनिति र सामाजिक परिर्वतनलाई नजिकबाट नियाल्ने स्वभावका हरिप्रसाद राजनीतिक गतिविधीमा पनि उत्तिकै क्रियाशिल थिए । त्यसैको प्रभाव उनका छोरीहरुमा पनि परेका थिए । त्यसैले त पाँचै छोरीहरु राजनीतिक रुपले सचेत थिए र धेरथोर सामाजिक अभियानहरुमा पनि सरिक थिए । साइली छोरी बिमला सापकोटा बनेपा नगरपालिका उप–प्रमुख छिन । उनी अखिल नेपाल महिला संघ, काभ्रे जिल्ला अध्यक्ष पनि हुन् । काइली छोरी निर्मला सापकोटा पेशाले शिक्षक हुन भने बुद्धिजीवी परिषद् काभ्रेको कोषाध्यक्ष पनि हुन् । कान्छी छोरी राधिका सापकोटा भने एमाले धादिङ जिल्ला सचिव तथा धादिङ अस्पताल व्यवस्थापन समितिको अध्यक्ष हुन् । बिमलालले राजनीतिक तथा सामाजिक परिवर्तनका बारेमा बुबाबाट सिक्दै आएकाले आफुहरु अन्तिम संस्कार र काज किरियामा पनि समाजसँग लडिरहेको बताइन् । भनिन,  ‘हामीले गरेको कामप्रति असन्तुष्ट जनाउँदै कतिपयले छोरीहरूले किरिया गरेमा बहिष्कार गर्ने चेतावनीसमेत दिए । जसका कारण केही नजिकका आफन्त र गाउँलेहरू यस कार्यमा सहभागी हुन डराए ।’ 

मृतककी काइली छोरी निर्मलाले आफुहरुले बुबाले देखेजस्तै समाज परिवर्तनको अभियानमा क्रियाशिल भएको बताइन् । उनले आफ्नो परिवारले  विवाहदेखि अन्त्येष्टि सम्मका कार्यक्रम सार्वजनिक र जनवादी ढंगले सम्पन्न गर्दै आएको र यस्ता काममा सधै केही समूहको विरोध र दबाबको सामना गर्नुपरेको अनुभव साटिन् । उनले परिवार, श्रीमान्, नजिकका आफन्त र युवा पुस्ताको दृढ साथका कारण आफुहरुले परिवर्तनको अभियान जारी राख्न सकेको बताइन् । 

मृतककी कान्छी छोरी राधिकाको मनमा तीन दशक पुरानो घटना खिल झै गढेको थियो । राधिकाका अनुसार आमाको मृत्युका बेला किरियामा बस्न खोज्दा समाजले रोकेको घटना उनको मनमा सधै नमिठो सम्झना बनेर बसेको थियो । उनले अहिले आफुहरुले चालेको कदम व्यक्तिगत भावनात्मक भन्दा पनि असमानता, अन्याय र विभेदविरुद्धको एउटा सांस्कृतिक आन्दोलन भएको बताइन् । भनिन, 'हामीले आगामी पुस्ताका छोरीहरूले पनि आफ्ना आमाबुबाको किरिया स्वतन्त्र रूपमा गर्ने अधिकार पाउनुपर्छ भन्ने सन्देश दिन खोजेको हो ।'  राधीकाले सांस्कृतिक परिवर्तनको लडाई राजनीतिक आन्दोलनभन्दा अझ कठिन रहेको बताइन् । भनिन्, ‘किनकी यसले गहिरो रूपमा जरा गाडेका सोच र परम्परालाई तोड्नुपर्छ ।’

०००
हरिप्रसादको दाहसंस्कार किरियाकर्ममा छोरीहरु नै अग्रसर भएको कुराको प्रभाव यतिमै सीमित छैन् । पछिल्लो दुइ दशकयता हरिप्रसादको परिवारका सारा धार्मिक र अन्य रितिरिवाजमा एउटै पण्डित हुन्थे,  मधुसुधन अधिकारी । हरिप्रसादको अन्तिम संस्कार विधीमा पनि उनी नै सहभागी भए । तर छोरीहरुले किरिया बस्ने बिषयमा समाज विभाजित हुन थालेपछि उनले बाँकी काममा सहभागी नहुने निर्णय लिए । उनले बरुको दबाबमा आएर यस्तो निर्णय नगरेको बरु आफ्नै इच्छा र विवेका भरमा यस्तो निर्णय लिएको दाबी सुनाए । 

पण्डित दिनबन्धु पोखरेल आजको समयमा छोरीले पनि काजकिरिया गर्ने संस्कारको विकास हुनु भनेको वैदिक मतसँग मेल खाने सकारात्मक परिवर्तनको भएको मत राख्छन् । उनले  विवाहित वा अविवाहित छोरीबीच शास्त्रीय दृष्टिले कुनै फरक नरहेको बताउँदै दुवैले आफ्ना बाबुआमाको अन्त्येष्टिमा बराबरको भूमिका निर्वाह गर्न सक्ने बताए ।  ‘यद्यपि सामाजिक संरचनाले विवाहित छोरीलाई किरियाकर्ममा सीमित नगराउने प्रचलन बनाएको छ,’ उनले भने, ‘जसको आधार केवल गोत्र परिवर्तन र सामाजिक मान्यतामा मात्र आधारित छ, शास्त्रीय दृष्टिले होइन। जन्म दिने आमा–बुबाको रगतमा एउटै छोरी भएकाले छोरीलाई काजकिरियामा सहभागी गराउनु बराबरको अधिकार हो भन्ने धारणा यहाँ जोडिएको छ।’