गुल्मी — दिउँसोको खाजा समय सुरु हुने घण्टी बज्नै आँटेको छ । कक्षा २ मा पढ्ने महेश खत्री आफ्नो टिफिन लिन बाहिर निस्कँदै छन् । उनलाई आफ्नो मात्रै होइन, कक्षाका सबै साथीको टिफिन लैजाने जिम्मेवारी छ ।

कक्षा अनुसार खाजासहितको टिफिन घण्टी बज्नु अगाडि कक्षाकोठा अघि पुग्छ । त्यसपछि विद्यार्थी आफ्ना टिफिन चिन्दै खाजा खान सुरु गर्छन् । टिफिन चिनाउन र साथीहरु भएकै ठाउँमा खाजा पुर्‍याउन साथी स्वस्तिका मरासिनीले सघाइरहेकी थिइन् । 

कक्षा ३ पढ्ने रितिक ठाकुर पनि आफ्नो कक्षाको टिफिन चिनेर भित्र लगिरहेका थिए । लगत्तै सबैले आ–आफ्नो टिफिन चिनेर खाजा खान सुरु गर्छन् । यो सामुदायिक विद्यालयमा अध्ययनरत कक्षा ५ सम्मका विद्यार्थीलाई संघीय सरकारको विद्यार्थी खाजा कार्यक्रम अन्तरगत सदरमुकाम तम्घासस्थित महेन्द्र माध्यमिक विद्यालयमा सोमबार दिउँसोको खाजा समयको दृश्य हो । 

यो विद्यालयमा खाजाको जिम्मेवारी विद्यालयभित्रै संचालित चमेना गृह (क्यान्टिन) ले लिएको छ । हरेक बार फरकफरक खाजा खुवाउने यो विद्यालयमा बिहान आफ्नो रित्तो टिफिन विद्यार्थीले शिक्षक कर्मचारीमार्फत क्यान्टिनमा बुझाउँछन् । त्यसपछि खाजा टिफिनमा राखेर कक्षाकोठामै आउँछ । त्यसपछि उनीहरू खाजा खान्छन् । यो उनीहरुको साताका ६ दिनको दैनिकी नै हो ।  

सरकारले ५ कक्षासम्मका विद्यार्थीलाई दिउँसोको खाजा उपलब्ध गर्दै आइरहे पनि यसको दर एकदमै न्यून हुँदा भने समस्या हुँदै आएको छ । संघीय सरकारले चालु आर्थिक वर्षको बजेटमा प्रतिविद्यार्थी २० रुपैयाँका बराबरको खाजा उपलब्ध गराउने घोषणा गरे पनि हालसम्म विद्यार्थीहरुले गत वर्षकै प्रतिदिन १५ रुपैयाँका दरले मात्रै पाइरहेका छन् । 

पत्रु खाना (जंक फुड) निषेध गरेर सन्तुलित पौष्टिक खाजा खुवाइरहेका विद्यालयहरुले बृद्धि गरेकै रकमले पनि विद्यार्थीको खाजा टिकाउन मुस्किल हुने गुनासो गर्छन् । गुल्मीमा कक्षा १२ सम्म जम्मा ६२ हजार ४ सय ६ जना विद्यार्थी अध्ययनरत रहेको शिक्षा व्यवस्थापन सूचना प्रणाली (इमिस) को पछिल्लो तथ्यांकले देखाएको छ । जिल्लामा कक्षा ५ सम्म अध्ययनरत ३६ हजार ५ सय १३ विद्यार्थी रहेको शिक्षा विकास तथा समन्वय इकाई गुल्मीका विद्यालय प्रशासनका रामप्रसाद पन्थीले बताए । यो तथ्यांक अनुसार जम्मा ४ सय ८९ विद्यालयका जम्मा ३६ हजार ५ सय १३ जना विद्यार्थीले खाजाको सुविधा लिएका छन् ।   

कालीगण्डकी गाउँपालिका–४ पुर्तिघाटस्थित जीवनद्वार माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक प्रेमबहादुर थापाले खाजाले विद्यालयमा आर्थिक भार थपेको बताए । ‘हामीले यसअघि कर्मचारी राख्दा त्रैमासिक २० हजार घाटा भयो,’ उनले भने, ‘अहिले क्यान्टिनबाटै खुवाउँछौं तर अवस्था उस्तै छ ।’ आफूहरुले दाल र भात खुवाउँदा समेत पनि थेग्न नसकेको उनले बताए । 

कालीगण्डकीमा दुई दिन दाल र भातसहित अण्डा, चना अण्डा र फ्राई राइस खुवाउने मेनु बनाएको छ । तर पछिल्ला दिनमा चना, अण्डा खुवाउन नसकिएको थापाले सुनाए । ‘अहिलेसम्म १५ रुपैयाँमा जसोतसो निर्वाह भएको छ, पेटभरि खुवाउन त सकिदैन्,’ उनले भने, ‘खाजाबाट विद्यार्थी सन्तुष्ट नभएको तर गुनासो गर्न नसकेको उनले बताए ।  

मालिका गाउँपालिका–२ दर्लिङको नेटा दर्लिङ माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक यमलाल अर्यालले खाजाको दर न्यून हुँदा निकै कठिन भएको बताए । ‘हामीले बाहिर जिम्मा दिँदा विद्यालयलाई भार छैन्,’ उनले भने, ‘जिम्मेवारी लिनेले काम मात्रै गरेको छ, परिश्रमको मूल्य पाएको छैन् ।’ खिर, रोटी, हलुवा, मकै–भट्टमास र फलफूल समेत खुवाउने गरिएकोमा उक्त दरले निकै कठिनका साथ जेनतेन पुगेको उनले बताए । 

विद्यार्थीको हाजिरी अनुसार पालिकाबाट भुक्तानी भएपछि खाजाको जिम्मा लिएकाले व्यक्तिले भुक्तानी पाउँछ । सबै जोहो उनैले गर्नुपर्छ । यो विद्यालय विद्यार्थी खाजाबाट गत वर्ष ७ हजारको आर्थिक भारमा थियो । रुरुक्षेत्र गाउँपालिका–४ र ५ मा रहेको जनबोध माध्यमिक विद्यालयले विद्यार्थीलाई पेटभरि खाजा खुवाउँछ । प्रतिविद्यार्थी १५ रुपैयाँका दरले नपुगेर विद्यालयको आफ्नो स्रोतबाट १० रुपैयाँ गरी २५ रुपैयाँमा लगानी भइरहेको प्रधानाध्यापक वामदेव ज्ञवालीले बताए । ‘१५ रुपैयाँको खाजाले केही हुँदैन्, यसमा हामीले खर्च गरेर जोहो गरेका छौं,’ उनले भने, ‘कर्मचारी, ग्यास, र भाँडाकुँडामा विद्यालयबाट थप खर्च भइरहेको छ ।’ विद्यालयले यहीँ खाजाकै लागि भनेर मासिक १२ हजार रुपैयाँमा कर्मचारी राखेको छ । मासिक दुई वटा ग्यासले पुगे पनि प्रतिविद्यार्थी २५ रुपैयाँ खर्च हुन्छ । जसका लागि विद्यालयले प्रतिविद्यार्थी १० रुपैयाँ खर्च गर्नुपरेको ज्ञवालीले बताए । यो रकम विद्यालयलको बचत खाताबाट आउने ब्याजबाट व्यवीस्थापन गरिएको छ । 

खाजाले विद्यार्थीलाई सकारात्मक पंभाव पारेको ज्ञवालीले बताए । ‘भोकै पढ्नु र खाजा खाएर आनन्दले पढ्नु त धेरै फरक कुरा हो,’ उनले भने, ‘खाजाको दर बढाउन सके त विद्यार्थीको सिकाइमा अझै राम्रो प्रभाव पार्न सकिन्छ ।’

सदरमुकाम तम्घासस्थित महेन्द्र माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक कृष्णप्रसाद मरासिनीले खाजाका लागि १५ रुपैयाँ एकदमै न्यून भएको बताए । विद्यालयभित्रै संचालन भएको क्यान्टिन भएकोले जसोतसो खाजा खुवाइरहेको उनले बताए । ‘यही दरअनुसार खाजा खुवाउन निकै मुस्किल परिरहेको छ,’ उनले भने, ‘हामीले आफ्नै क्यान्टिन भएकोले व्यवस्थापन गरेका छौं ।’ उनले विद्यार्थीलाई टिफिन हस्तान्तरण र खाजा व्यवस्थापन समिति बनाएर निगरानी गरिरहेको बताए । विद्यालयमा खाजा अन्तर्गत जंकफुड पूर्णरुपमा निषेध छ । ठाउँअनुसार फरक भए पनि विद्यालयमा बारअनुसार दाल र भात, चना, चना र अण्डा, फलफूल, मकै र भट्टमास, हलुवा, खीर र रोटीलगायतका खाजा पाक्ने गरेका छन् । यी र यस्तै ग्रामीण भेगमै उत्पादन हुने वस्तु आयात गरेर खुवाउन पनि दिवा खाजाको हालको दरप्रति विद्यार्थी १५ रुपैयाँले भने नियमित खाजा टिकाउनै मुस्किल परेको छ । दर सानो भए पनि ठूलो परिमाणमा खर्च हुने भए पनि स्थानीय सरकारले यसप्रति कुनै चासो व्यक्त गरेका छैनन् ।