काठमाडौँ — स्वास्थ्य बिमा बोर्डको बक्यौता २४ अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ । बोर्डमा मासिक करिब २ अर्ब रुपैयाँ बराबरको दाबी भुक्तानीका लागि आउने गरेको छ । यस हिसाबमा असार मसान्तसम्ममा बक्यौता २६ अर्ब रुपैयाँ पुग्ने देखिन्छ । 

चालु आर्थिक वर्षको २६ अर्ब रुपैयाँ बक्यौतासमेत जोड्दा आगामी आव अन्तसम्ममा तिर्नुपर्ने रकम करिब ५० अर्ब रुपैयाँ पुग्नेछ । बोर्डको खातामा अहिले दुई अर्ब रुपैयाँ मात्र छ । अर्थ मन्त्रालयले आगामी आवका लागि १० अर्ब रूपैयाँ छुट्याएको छ । प्रिमियमबाट वार्षिक करिब ४ अर्ब रुपैयाँ संकलन हुने अनुमान छ । यो हिसाबमा आगामी आव अन्तसम्म बक्यौता फर्स्योट गर्न करिब ३४ अर्ब अपुग हुने देखिन्छ ।

बिमितको नवीकरण संख्या घट्दो

स्वास्थ्य बिमा नियमावली, २०७५ को व्यवस्थाअुनसार बिमित बनेपछि प्रत्येक वर्ष नवीकरण गर्नुपर्छ । तर, बिमितको नवीकरण दर प्रत्येक वर्ष घट्दो छ । नयाँ बिमितको संख्या पनि उल्लेख्य बढ्न सकेको छैन । ०७८ को जनगणनाअनुसार मुलुकको जनसंख्या २ करोड ९१ लाख ६४ हजार ५ सय ७८ जना रहेको छ । बिमा कार्यक्रम सुरु भएको ९ वर्षमा कुल जनसंख्याको आधारमा बिमित संख्या २०८०/८१ मा २८ प्रतिशत अर्थात् ८२ लाख ९२ हजार १ सय ४१ मात्र छ । बिमितको नवीकरण संख्या ०७७/७८ मा ७५ प्रतिशत थियो । ०७८/७९ मा ६४ प्रतिशतबाट घटेर ०७९/८० मा ५९ प्रतिशतमा सीमित बन्यो । ०८०/८१ मा ५४ प्रतिशतमा झरेको बोर्डको तथ्यांक छ ।

'फेक क्लेम बढ्दो'

सरकारले सञ्चालन गरेको निःशुल्क स्वास्थ्य बिमा कार्यक्रमको रकम अस्पतालहरूले दोहोरो दाबी गर्ने, फर्जी बिल बनाई बोर्डसँग भुक्तानी माग्ने गरेको छ । तथ्यांकअनुसार ०७८/७९ मा १४ करोड ६५ लाख रुपैयाँ, ०७९/८० मा १६ करोड ३० लाख ६१ हजार रुपैयाँ र ०८०/८१ मा १६ करोड ३६ लाख ८२ हजार रुपैयाँ दाबी अस्वीकृत रकम (फेक क्लेम) रहेको छ ।

आव ०८०/८१ मा अस्वीकृत रकममध्ये सबभन्दा बढी ६७ प्रतिशत सरकारी अस्पतालमा (१० करोड ९१ लाख ६२ हजार रुपैयाँ), सामुदायिक स्वास्थ्य संस्थामा ६ प्रतिशत (१ करोड ७२ हजार रुपैयाँ), निजी अस्पतालमा २७ प्रतिशत (४ करोड ४४ लाख ४८ हजार रुपैयाँ) रहेको छ । फेक क्लेम सबभन्दा बढी मधुमेह, पेट, घाँटी, छाती, मांसपेसी, जोर्नी, नसा, हड्डी दुखेको, थाइराइड, उच्च रक्तचापलगायत रोगको भुक्तानी माग गरेको देखिन्छ ।

आम्दानीभन्दा खर्च बढी

बोर्डको आम्दानी र खर्च विवरण ३ वर्षको केलाएर हेर्दा घाटामा देखिन्छ । आव ०७८/७९ मा १० अर्ब ९६ करोड ९८ लाख रुपैयाँ, ०८९/८० मा १३ अर्ब ५६ करोड ८० लाख रुपैयाँ र ०८०/८१ मा १० अर्ब ६७ करोड १० लाख रुपैयाँ भएको देखिन्छ । खर्च क्रमशः आर्थिक वर्षहरुमा १० अर्ब ५ करोड ९७ लाख रुपैयाँ, १७ अर्ब ५२ करोड १४ लाख रुपैयाँ, १३ अर्ब १६ करोड ५ लाख रुपैयाँ भएको देखिन्छ ।

लिंगको आधारमा दाबी रकम

बिमितको दाबी संख्यालाई लिंगका आधारमा विश्लेषण गर्दा महिलाको दाबी संख्या र रकम बढी देखिन्छ । आव ०८१/८२ मा कुल ६९ लाख ८७ हजार ९ सय ९१ दाबी संख्या रहेकोमा महिलाको दाबी संख्या ५७.१५ प्रतिशत र दाबी रकम ५५.९१ प्रतिशत अर्थात् ७ अर्ब ७९ करोड ३२ लाख ८२ हजार रुपैयाँ छ । पुरुषको दाबी संख्या ४२.८४ प्रतिशत र दाबी रकम ४४.०९ अर्थात् ६ अर्ब १४ करोड ५४ लाख ३९ हजार रुपैयाँ छ । लैंगिक तथा यौनिक अल्पसंख्यकको दाबी संख्या ६ सय ४४ र दाबी रकम ११ लाख ७३ हजार रुपैयाँ अर्थात् ०.०१ प्रतिशत मात्र रहेको छ ।

उमेरको आधारमा दाबी संख्या र रकम

आर्थिक वर्ष ०८१/८२ मा ५५–५९ वर्ष उमेर समूहको दाबी संख्या र दाबी रकम अन्य उमेर समूहको तुलनामा धेरै छ । कुल दाबी संख्या ६९ लाख ८७ हजार ९ सय ९१ र दाबी रकम १३ अर्ब ९३ करोड ९८ लाख ९५ हजार रुपैयाँ रहेकोमा यो उमेर समूहको दाबी संख्या ६ लाख २६ हजार ६ सय ५७ अर्थात् ८.९७ प्रतिशत रहेको छ । दाबी रकम ९.३० प्रतिशत अर्थात् एक अर्ब २९ करोड ६६ लाख ८९ हजार रुपैयाँ छ ।

९५ वर्षभन्दा माथिको उमेर समूहको आबद्धता, दाबी संख्या र दाबी रकमको प्रतिशत अन्यको तुलनामा कम देखिन्छ । यो उमेर समूहको दाबी संख्या ०.१८ प्रतिशत अर्थात् १२ हजार ६ सय ८१ र दाबी रकम ०.२३ प्रतिशत अर्थात् ३ करोड १९ लाख ९१ हजार रुपैयाँ छ । ९०–९४ वर्ष उमेर समूहको दाबी संख्या र दाबी रकमको प्रतिशत तुलनात्मक रुपमा कम भए तापनि औषतमा प्रति दाबी रकम सबभन्दा धेरै २ हजार ५ सय ७१ रुपैयाँ रहेको छ । स्वास्थ्य बिमा बोर्डका अनुसार यसको प्रमुख कारण यो उमेर समूहमा मुटु, मिर्गौला, क्यान्सर, स्पाइन इन्जुरी, दमजस्ता दिर्घ रोगीको अवस्था धेरै छ ।