बुटवल — लुम्बिनी प्रदेशमा खनिज पदार्थको पर्याप्त सम्भावना भए पनि सरकारले त्यसको उत्खनन् र पहिचानमा चासो दिएको छैन । खानीजन्य पदार्थको उत्खनन्को अधिकार संघीय सरकारले आफैं राखेको छ । संघीयताले अधिकार पनि नदिएको र प्रदेशले पनि छुट्टै कानुन निर्माण नगरेपछि प्रदेशमा पहिचान भएर पनि उत्खनन् अभावमा बहुमूल्य खानीहरू जंगल र झाडीका रूपमा अलपत्र परेका छन् ।

लुम्बिनी प्रदेशका पहाडी जिल्लामा सुनदेखि नुन र पेट्रोल, फलामदेखि चुनढुंगा तथा स्लेट खानी छन् । प्रदेश सरकारको उद्योग, वाणिज्य तथा उपभोक्ता हित संरक्षण निर्देशनालयले २०७७ सालमा गरेको अध्ययनअनुसार लुम्बिनी प्रदेशका ९ जिल्लामा ९ प्रकारका धातुजन्य, ११ प्रकारका अधातुजन्य र ३ प्रकारका निर्माणजन्य खनिजको पहिचान गरेको थियो । निर्देशनालयअनुसार प्रदेशको उच्च पहाडी जिल्ला रोल्पामा सुन खानी छ । खानी तथा भूगर्भ विभागको तथ्यांकअनुसार रोल्पाको सुनछहरी गाउँपालिकाको बार्गो भन्ने स्थानमा सुन पाइन्छ । सुनछहरीमै बहुमूल्य मानिने पोलिमेटल धातु पनि रहेको पत्ता लागेको छ । रोल्पामा सुन र धातु दुवैका लागि लाइसेन्स वितरण भए पनि त्यसको उत्खनन् हुन सकेको छैन ।

त्यस्तै, लुम्बिनी र गण्डकी प्रदेश हुँदै बग्ने कालीगण्डकी किनारमा पनि सुन भेटिन्छ । गुल्मीको कालिगण्डकी गाउँपालिकाको पूर्तिघाटदेखि बागलुङ खण्डको गण्डकी किनारमा बर्सेनि फागुनदेखि वैशाखसम्म सुन खोज्नेको भीड लाग्छ । तर, रोल्पा, रुकुम र गुल्मीका कुनै पनि स्थानीय सरकारले अहिलेसम्म त्यस्ता खानीको पहिचान र अध्ययन गरेका छैनन् ।

रोल्पाको सुनछहरी गाउँपालिकामा संघीय सरकारले नै सुन खानीको अध्ययन गर्ने गरी तयारी गरेको थियो । तर, संघीय कानुनकै कारण स्थानीय सरकारले खानीहरूको अध्ययनसम्म गर्न नसकेको गाउँपालिका पूर्वअध्यक्ष आशबहादुर पुन मगरले बताए । ‘हामीले गर्न खोज्दा खानीहरू संघीय सरकार मातहत भन्ने जानकारी आयो,’ उनले भने, ‘त्यसपछि न संघीयले गरेको छ, न स्थानीय सरकारले केही गर्न सकेको छ ।’ स्थानीय सरकारले सहजीकरण र समन्वय मात्र गर्ने भन्ने भएपछि सुनको धेरै सम्भावना देखिएका स्थानमा कुनै काम हुन नसकेको उनले बताए । खोजी र अध्ययन गरेमा रोल्पाका आधा दर्जन बढी स्थानमा सुन खानी भेटिने उनको दाबी छ ।

दाङको घोराहीमा रहेको कोइलाखानी । तस्बिर : दुर्गालाल केसी/कान्तिपुर

दाङमा पनि पेट्रोल, नुन, फलाम, कोइला, चुनढुंगा, डोलोमाइट, रातो माटो उत्खनन् गर्न ३५ स्थानका लागि लाइसेन्स वितरण भएको खानी तथा भूगर्भ विभागको तथ्यांकमा उल्लेख छ । दाङमा सबैभन्दा धेरै खानी बंगलाचुली गाउँपालिकामा मात्र १७ वटा छन् । घोराही र तुलसीपुर उपमहानगरपालिका तथा शान्तिनगर र बबई गाउँपालिकामा पनि खानी छन् । तुलसीपुर उपमहानगरपालिका–१३ फुलबारीमा पेट्रोल खानी रहेको छ । दाङ रिहार क्षेत्रमा नुनको खानी रहेको अनुमान छ । त्यसको अहिलेसम्म पनि उत्खनन् हुन सकेको छैन । ‘यस क्षेत्रमा पुरै नुन छ भन्ने सुनेका छौँ,’ स्थानीय सतिशलाल थारुले भने, ‘तर, अहिलेसम्म उत्खनन्‌का लागि कसैको ध्यान पुगेन ।’

प्यूठान, अर्घाखाँचीमा चुनढुंगा खानी छन् । बाँकेको राप्तीसोनारी गाउँपालिकामा सिलिका सेन्ड नामक खनिज पदार्थ रहेको भए पनि अहिलेसम्म उत्खनन् हुन सकेको छैन । रुकुम पूर्वको भुमे गाउँपालिकाको सेरावाङ, मोराबाङ र झुम्लाबाङमा रहेको तामाखानी अलपत्र छ । झुम्लाबाङमा सिसा खानी पनि छ । भुमे गाउँपालिका–५ सेरावाङका चक्रबहादुर बुढाले सेरावाङमा रहेको तामाखानी २०२८ सालदेखि २०५२ सालसम्म भारतीय टाटा कम्पनीले उत्खनन् गरेको बताए । ‘माओवादी द्वन्द्व चर्किएपछि बन्द भएको हो,’ उनले भने, ‘त्यसपछि अहिलेसम्म पनि कसैले वास्ता गरेन । स्थानीय सरकारले पनि चासो दिएन । खानी सबै पहिरोले बगाएर लग्यो ।’ २०६६ सालमा चिनियाँ टोली आएर अध्ययन गरेको तर उत्खनन्को पहल कसैले नगरेको उनले बताए ।

गुल्मीका अधिकांश स्थानमा खानीकै नामबाट गाउँका नाम राखिएका छन् । कालीगण्डकी गाउँपालिकाका जयखानी, फोक्सिङलगायत स्थानमा २०४० सालसम्म खानीबाट तामा निकाल्ने काम हुन्थ्यो । तर, त्यसपछि रोकिएका खानी अहिलेसम्म पनि अलपत्र छन् ।

पाल्पामा तामा, फलाम, कोइला, चुनढुंगा, डोलोमाइट, क्रिस्टल जस्तै चम्किलो ढुंगा तथा खनिज पदार्थ छ । पाल्पाको माथागढी, पूर्वखोला, तिनाउ, त्रिवेणी, निस्दी र रैनादेवी गाउँपालिकामा धेरै खानी छन् । तिनाउ र रिब्दीकोटमा फलाम खानी छ । तिनाउमा रहेको १ दशमलव ५ सय वर्गकिलोमिटर क्षेत्रफलमा रहेको फलाम खानीको उत्खनन् गरिएको भए पनि अहिले अलपत्र छ । रिब्दीकोटमा भने उत्खनन् भएको छैन ।

लुम्बिनी प्रदेशका विभिन्न स्थानमा औषधि बनाउनेदेखि जहाजको इन्जिन, रकेट र वैज्ञानिक उपकरणका फिलामेन्ट बनाउन प्रयोग हुने धातुजन्य खनिज पाइन्छन् । अर्घाखाँची र गुल्मीको सिमानामा रहेको समरभमर क्षेत्र र रोल्पाको लुङ्ग्रीमा मोलिब्डेनम धातु पाइन्छ । अति धेरै ताप र चाप सहन सक्ने यो धातु जहाजको इन्जिन, रकेट र वैज्ञानिक उपकरणका फिलामेन्टहरूमा प्रयोग गरिन्छ । यो पनि बहुमूल्य धातु हो । तर, यसको पनि अहिलेसम्म कतै अध्ययन भएको देखिँदैन । रोल्पाकै धेरै स्थानमा पाइने आर्सेनिक धातुको पनि खोजी भएको छैन । यो धातु कीटनाशक औषधि, छाला संरक्षक रसायन, औषधि र सञ्चार उपकरणमा प्रयोग हुन्छ ।

त्यस्तै, रुकुम, गुल्मी, नवलपरासी, अर्घाखाँची, रोल्पा र दाङका केही स्थानमा तामाखानी छन् । तीन दशकअघिसम्म प्रयोगमा रहेका धेरै तामाखानी अहिले पनि अलपत्र अवस्थामा छन् । गुल्मीको कालीगण्डकी, रेसुंगा र मुसिकोट नगरपालिकामा मात्र १० ठाउँमा तामाखानी छ । २०४० सालसम्म सञ्चालन र उत्खनन् भइरहेका खानी अहिले भने जंगल र झाडीमा परिणत भएका छन् । त्यस्ता खानीमा पनि स्थानीय सरकारले चासो देखाएका छैनन् । गुल्मी र अर्घाखाँचीमै इनामेल बनाउन प्रयोग हुने कोबाल्ट, ब्याट्री र एक्स–रे मेसिनमा प्रयोग हुने लिड, जिंक धातु पनि पाइन्छ ।

दाङमा पेट्रोलियम पदार्थदेखि नुनसम्मको सम्भावना देखिए पनि अधिकारकै कारण अहिलेसम्म खोजबिन हुन नसकेको जिल्ला समन्वय समिति दाङका प्रमुख नित्यानन्द शर्माले बताए । खानीहरू स्थानीय तहमा छन्, तर त्यसको अध्ययन, अनुसन्धान र उत्खनन्को अधिकार संघ मातहत छ । ‘हामीकहाँ पेट्रोल, नुन, चुनलगायत उत्खनन् गर्न सक्ने सम्भावना भएका धेरै खानी छन्,’ उनले भने, ‘तर, त्यसको पहिचान र उत्खनन् गर्ने अधिकार संघमै छ, त्यसले पनि खोजबिन र उत्खनन्को काममा समस्या देखिन्छ ।’ स्वदेशमै खानी रहेर पनि उत्पादन र प्रशोधन अभावले धेरै त्यस्ता खनिज पदार्थ अहिले भारतबाटै आउने गरेको उनले बताए ।

तानसेन नगरपालिका–८, छापगाउँमा रहेको फलाम खानी । तस्बिर : माधव अर्याल/कान्तिपुर

धातुसँगै अधातुजन्य खनिजको पनि लुम्बिनी प्रदेशमा धेरै सम्भावना छ । चुनढुंगादेखि कृषि र रासायनिक मल उत्पादनमा प्रयोग हुने अधातुजन्य खनिज प्रदेशमा छन् । कृषिमल र रासायनिक उद्योगमा प्रयोग हुने म्याग्नेसाइट पनि लुम्बिनीमा उपलब्ध छ । रासायनिक मल उत्पादनमै प्रयोग हुने फोस्फोराइट, विद्युतीय उपकरणमा प्रयोग हुने अभ्रक, भाँडा, औषधि, कागज, सिमेन्ट बनाउने प्रयोग हुने क्ले, छालामा दल्ने एन्टिसेप्टिक पाउडर बनाउन र कीटनाशक औषधिमा प्रयोग हुने खरीढुंगा पनि प्रदेशका धेरै स्थानमा पाइन्छ ।