काठमाडौँ — गत पुसमा राजस्व अनुसन्धान विभाग र प्रहरीको संयुक्त प्रयासमा ठूलो मात्रामा विद्युतीय चुरोट (भेप) बरामद भयो । उक्त भेप राजस्व छलेर नेपाल भित्र्याइएको थियो । विभागका अनुसार पुस महिनामा दुई सातामै करिब १ लाख २० हजार थान भेप बरामद भएको हो ।

भेपलाई भन्सार छलेर लुकाइछिपाइ नेपाल भित्र्याउने गरेको सूचनाका आधारमा विभागले ललितपुरको महालक्ष्मी नगरपालिकाको इमाडोलको एक गोदामबाट मात्रै ८६ हजार थान भेप बरामद गरेको थियो । त्यस्तै मुस्ताङबाट १९ हजार थान भएको ९५ कार्टुन भेप बरामद गरिएको थियो । पथलैया र बुटवलबाट क्रमश: १५ हजार र ४ हजार थान भेप बरामद भयो । 

राजस्वले हाल बरामद गरेको भेपको बजार मूल्य मात्रै २५ करोड रुपैयाँभन्दा बढी छ । भन्सार छलेर बाहेक पनि नेपालमा ठूलो मात्रामा भेप भित्रिने गरेको छ । चालु आर्थिक वर्षको साउनदेखि मंसिरसम्म १० लाख ६४ हजार रुपैयाँ बराबरको भेप भित्रिएको छ । कुल १ सय १९ किलो भेप नेपाल भित्रिएको हो । 

आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा २४ लाख ३० हजार रुपैयाँबराबरको २ सय ८१ किलो भेप नेपाल भित्रिएको छ । 

विश्वव्यापी तथ्यांक हेर्ने हो भने युवा वर्गमा भेपको उपभोग बढी छ । १८ देखि २४ वर्षका व्यक्तिहरू भेपको उपभोग गर्ने सबैभन्दा ठूलो उमेर समूह हो । उदाहरणका लागि अमेरिकाको नेसनल सेन्टर फर हेल्थ स्टाटिस्टिक्सले सन् २०२१ मा गरेको अध्ययनअनुसार १८ देखि २४ वर्षका व्यक्तिहरूले भेप धेरै प्रयोग गर्ने गरेको पाइएको छ । नेपालमा पनि भेप खपत गर्नेमा त्यस्तै उमेर समूहका धेरै देखिन्छन् । जस्तो, बानेश्वरमा भेप बिक्री गर्ने एक बिक्रेताका अनुसार उनको पसलमा विशेष गरी २० देखि ३० वर्षका मानिस भेप किन्न आउँछन् ।  

भेप विभिन्न फ्लेभरमा उपलब्ध छ। हालै बरामद गरिएका भेप पनि विभिन्न फ्लेभरका थिए । एउटा भेपको बजार मूल्य १ हजार ५ सयदेखि २५ हजार रुपैयाँसम्म पर्ने देखिन्छ । एउटा भेपमा बढीमा ३० हजार सर्को तान्न मिल्ने धूवाँ हुन्छ । 

२१ वर्षीया सुमना (नाम परिवर्तन)ले एक वर्षदेखि भेपको प्रयोग सुरु गरेकी थिइन् । उनले सुरुवातमा २ ‘एमजी’ निकोटिन भएको भेप प्रयोग गर्थिन् । २ एमजीभन्दा धेरै निकोटिन भएको भेप प्रयोग गर्दा उनलाई छाती पोल्ने, असहज हुने गर्छ । एक वर्षपछि अर्थात् हाल उनको भेप प्रयोगको मात्रा बढेको छ । अब उनी २ एमजी निकोटिनभन्दा धेरै जति पनि भेप प्रयोग गर्न सक्छिन् ।

हाल उनले ५० एमजीको भेप प्रयोग गर्ने गरेकी छिन् । उनी भन्छिन्, ‘मलाई हाल २ एमजी निकोटिन भएको भेप त खाएको जस्तो पनि लाग्दैन । भेप मेरो हातमा जतिबेलै पनि भइराख्छ । दिनभरि बेला–बेलामा पफ लिइराख्छु । बरू हातमा नहुँदा के नभएको नभएको महसुस हुन्छ ।’ 

उस्तै अनुभव सुनाउँछन्, २३ वर्षीय सुरज (नाम परिवर्तन) । उनी केही समय अघि चुरोट छोड्न निकै कोसिस गरिरहेका रहेछन् । निकै प्रयास गरे पनि चुरोट छोड्न उनलाई हम्मे परेको रहेछ । त्यही समय उनलाई उनकै एक जना साथीले भेपले चुरोट छोड्न सहयोग गर्ने बताएका रहेछन् । सुरजले त्यसैदिन भेप किने र प्रयोग गर्न थाले । उनी भन्छन्, ‘चुरोट छोड्नलाई सहयोग हुन्छ भनेर भेप प्रयोग गर्न थालेको थिएँ । केही दिन त चुरोट कम पनि भएको थियो तर बिस्तारै भेप नै पटकपटक प्रयोग गर्न थालेँ । अहिले म बेला बेलामा चुरोट खान्छु तर भेप धेरै खाने गरेको छु ।’ 

के हो ई–सिगरेट (भेप) ? कति हानिकारक ?

इलेक्ट्रोनिक चुरोट (ई–सिगरेट) वा भेप भनेको चुरोट पिएको जस्तो अनुभव दिने यन्त्र हो । यसमा हिटर (एटोमाइजर), ब्याट्री र एउटा ट्यांकजस्तो कन्टेनर हुन्छ । यसले धूवाँको सट्टा बाफ दिन्छ । त्यसैले ई–सिगरेट प्रयोग गर्नुलाई ‘भेपिङ’ भनिन्छ । 

हिटरले ‘ई–लिक्विड’ नामक तरललाई तताएर बाफ बनाउँछ । विभिन्न अध्ययनहरूका अनुसार यो बाफमा प्रायः निकोटिन र फ्लेभर दिने पदार्थ हुन्छ । निकोटिन चुरोट र अन्य टोब्याको उत्पादनमा पाइने, अत्यधिक लत लाग्ने, हानिकारक पदार्थ हो । यसमा प्रोपेलिन ग्लाइकोल र ग्लिसेरिन हुन्छ, जुन बाफ बनाउन प्रयोग गरिन्छ । त्यस्तै कति भेपमा थोरै मात्रा क्यान्सर गराउने (कार्सिनोजेनिक) रसायनहरू, जस्तैः एसिटालडिहाइड र फर्मालडिहाइड हुन्छ । फोक्सो रोग गराउने र गहिरो असर पुर्याउने रसायनहरू, एक्रोलिन, डायसिटाइल र डायइथिलीन ग्लाइकोल जस्ता रसायन हुन्छ । मारियोनामा पाइने टीएचसी जस्ता कुराहरू पनि भेपमा हुन्छ, जसले नशा गराउँछ । 

‘एकपटक कुनै कुरामा एडिक्ट भएपछि जे गर्न पनि त्यसमै भर पर्नुपर्ने हुन्छ । अलिकति नकारात्मक अनुभूति हुनेबित्तिकै त्योसँग डिल गर्ने नभइ लत लागेको कुराको प्रयोग गर्ने बानी पर्छ । दुःख, रिस, खुसी जे महसुस गर्दा पनि पदार्थ प्रयोग बढ्छ । एन्जाइटी पनि बढाउँछ । यसमा सबैभन्दा सहज भेपको प्रयोग हुन्छ । त्यसैले यसको प्रयोग बढेको हो ।’

- आदित्य डंगोल, मनोपरामर्शदाता

काठमाडौंमा सन् २०२२ को अप्रिलदेखि डिसेम्बरसम्म ४ सय स्नातक तहका विद्यार्थीलाई लिएर एउटा अध्ययन गरिएको छ । नेसनल लाइब्रेरी अफ मेडिसिनमा प्रकाशित उक्त रिपोर्टका अनुसार २१.२ प्रतिशत विद्यार्थीले भेप एक न एक पटक प्रयोग गरेका छन् । त्यस्तै ५.९ प्रतिशतले सक्रिय रूपमा भेपको प्रयोग गर्ने गरेको पाइएको थियो । 

_{ललितपुरको इमाडोलस्थित एक गोदामबाट बरामद गरिएको भेप}

ती विद्यार्थीहरूको भेपप्रतिको धारणा पनि सोधिएको थियो । जसमा ३४.८ प्रतिशतले भेपले चुरोटको लत छुटाउन सक्ने अनुमान गरेका थिए । त्यस्तै ६४.७ प्रतिशतले भेप चुरोटभन्दा कम हानिकारक हुने धारणा राख्ने गरेको पाइएको थियो । 

फोक्सोसम्बन्धी डा. रक्षा पाण्डेका अनुसार भेपले क्षणिक रूपमा एलर्जी हुने, मुटुको चाल बढाउने, रक्तचाप बढाउने र केमिकल र फ्लेभरहरूले एलर्जिक रियाक्सन गराउँछ । दीर्घकालीन रूपमा भने भेपले फोक्सोको समस्या, जसलाई ‘ईभाली’ भनिन्छ, त्यसको संक्रमण हुन सक्छ । भेपले अन्य फोक्सोका रोगहरू गराउने पनि देखिएको छ । भेपकै अत्यधिक प्रयोगले श्वास–प्रश्वासमा गाह्रो भएर युवाहरूकै ज्यान गएको पनि देखिएको छ । 

बीबीसीले सन् २०२२ मा प्रकाशित गरेको एक लेखका अनुसार भेप पहिलो पटक व्यावसायिक रूपमा चुरोटको लत छोड्नकै लागि बजारमा आएको थियो । यद्यपि भेपले चुरोट छोड्न मद्यत गर्छ भन्नु भ्रम मात्र भएको पाण्डेको भनाइ छ । 

‘निकोटिन प्रयोग गरिएको ६ सेकेन्डमा नै ब्रेनमा पुग्छ । त्यसले आनन्दको महसुस गराउँछ । प्रयोग बढाउँदै गएपछि बिस्तारै थोरैले नपुग्ने हुन्छ । त्यही भएर मात्रा बढाउँदै जान पर्ने हुन्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘त्यही प्रोसेस चुरोट र भेप दुवैमा हुन्छ । भेप पहिला बजारमा आउँदा चुरोटको लत छोड्न मद्दत गर्ने भनेर आएको थियो । यसको ठोस केही प्रमाण छैन ।’

त्यस्तै तर्क गर्छन् मनोचिकित्सक डा. अरुण कुँवर । भन्छन्, ‘तुलनात्मक रूपमा हेर्ने हो भने भेपमा कम निकोटिन भएकाले राम्रो हो भन्ने तर्क आउने गरेका छन् । तर भेपमा पनि निकोटिन हुन्छ र हानि गर्छ । यसरी एउटा डिपेन्डेन्सबाट अर्कोमा स्विच मात्र हुन्छ ।’ 

त्यस्तै भेपमा भएको फ्लेभरका कारण पनि यसले धेरै लत गराउने कुँवर बताउँछन् । फ्लेभरकै कारण पनि भेपको प्रयोग बढ्छ । 

कुनै पनि अन्य लागुपदार्थले जस्तै भेपको प्रयोगले पनि एन्जाइटी बढाउने तर्क राख्छन्, मनोपरामर्शदाता आदित्य डंगोल । ‘एकपटक कुनै कुरामा एडिक्ट भएपछि जे गर्न पनि त्यसमै भर पर्नुपर्ने हुन्छ । अलिकति नकारात्मक अनुभूति हुनेबित्तिकै त्योसँग डिल गर्ने नभइ लत लागेको कुराको प्रयोग गर्ने बानी पर्छ । दुःख, रिस, खुसी जे महसुस गर्दा पनि पदार्थ प्रयोग बढ्छ । एन्जाइटी पनि बढाउँछ,’ भन्छन्, ‘यसमा सबैभन्दा सहज भेपको प्रयोग हुन्छ । त्यसैले यसको प्रयोग बढेको हो ।’

भेपलाई सामाजिक रूपमा पनि स्विकार गरिएकाले पनि यसको प्रयोग बढ्नुमा सहयोग गरेको डंगोलको भनाइ छ ।  ‘यसले हानि गर्दैन भन्ने बुझाइ भएकाले, समाजमा खुल्लमखुला पनि प्रयोग गरिएको छ । यसैबाट किशोरकिशोरीहरूले नै सिकिरहेका छन्, ख्यालठट्टामा पफ तान्ने गर्दागर्दै लत पनि बस्छ,’ डंगोलले बताए ।

_{मुस्ताङबाट बरामद गरिएको ९५ कार्टुन भेप}

बालबालिका र किशोरकिशोरीमा पनि यसको प्रयोग बढिरहेको छ । स्कुले विद्यार्थीका ब्यागमा पनि भेप भेटिने गरेको डा. पाण्डेले सुनाइन् । त्यस्तै भेपको रिसर्च गर्ने क्रममा पाण्डेले अनलाइन पोर्टलबाट भेप खरिद गर्न लागिन् । तर उनलाई उनको उमेर कति हो जस्तो डिस्क्लेमरसमेत नदेखाएकामा आश्चर्य लाग्यो ।

‘कुन उमेर समूहले खरिद गर्न लागेको हो भन्ने डिस्क्लेमर देखाउन पर्ने हो, अर्डरमा क्लिक गरिसक्दा समेत देखाएन,’ उनले कान्तिपुरसँग बताइन्, ‘नेपालमा रेगुलेसन नभएकाले पनि यसको प्रयोग बढेको हो । एक त कस्तो भेप भित्रिरहेको छ, के छ त्यसमा थाहा छैन । के छ भन्ने नै थाहा नभइ कसरी असर गर्छ भन्ने थाहा हुने कुरै भएन । फेरि उमेर पनि नहेरी बिक्री हुने गरिएको देखियो ।’