बिहारमा सेन वंशको श्वेत धरोहर- विश्व - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बिहारमा सेन वंशको श्वेत धरोहर

रमेशकुमार पौडेल

रामनगर, भारत — सेतो रङको अग्लो र भव्य मन्दिर । नेपालको सीमाभन्दा पर भारत बिहार राज्यको पश्चिम चम्पारण रामनगरमा रहेको यो मन्दिर १७९ फिट अग्लो छ । मन्दिर नेपालमा बन्ने प्यागोडा शैलीभन्दा फरक खालको छ । तर पशुपतिनाथ मन्दिरको जस्तो शिवको आकृति यसको अग्रभागमा पनि देखिन्छ । पाँचवटा शिखर रहेको यो ‘नर्मदेश्वर महादेव मन्दिर’ हो । यो मन्दिरको साइनो तनहुँका सेन वंशसँग जोडिएको छ ।

राजा प्रह्लाद सेनले बनाएका हुन् यो मन्दिर । पाल्पाली सेन वंशका नै खलक हुन् प्रह्लाद सेन । मन्दिरको जगको काम सन् १८७९ मा राजा प्रह्लाद सेनले सुरु गरे । ‘मन्दिर नबन्दै उहाँको स्वर्गवास भयो । त्यसपछि उहाँको रानी विन्ध्वासिनीले ६ वर्ष लगाएर यो मन्दिर पूरा गर्नुभएको हो,’ रामनगरका बासिन्दा रञ्जन उपाध्यायले भने । ०७२ सालमा नेपालमा गएको भूकम्पका बेला मन्दिरको गजुरमा नोक्सानी पुगेपछि जीर्णोद्धार गरिएको थियो । भारतीय मुद्रा १ लाख २५ हजार रुपैयाँ खर्च गरेर मन्दिर निर्माण भएको हो ।

रामनगरका राजा मोहनविक्रम शाहका छोरा नारायणविक्रम विहारका विधायक पनि भएका थिए । मन्दिर तयार भएको झन्डै सय वर्षपछि पहिलोपटक जिर्णोद्वार भएको छ । नारायणविक्रम शाहले सन् १९७२ मा भारतीय ८० हजार रुपैयाँ खर्च गरेर पहिलोपटक जीर्णोद्धार गरेको उपाध्यायले बताए । ‘दोस्रो जीर्णोद्धार प्रेमा शाहको अध्यक्षतामा सन् २००२ मा भएको छ । तेस्रो पटकको जीर्णोद्धारमा हामी पनि सामेल भइयो,’ रञ्जनले भने । नर्मदेश्वर नदीबाट शिवलिंग ल्याएर मन्दिरमा राखेको उनले बताए । अमितकुमार उपाध्याय कोइराला मन्दिरका पुजारी हुन् ।

आमाको निधन भएका कारण दुःखमा रहेको हुँदा हाललाई अर्कै पुजारी छन् । ‘शिवरात्रि, साउनको सोमबार धेरै नै भीडभाड हुन्छ । यहाँ उत्तरप्रदेश, मध्यप्रदेशका धेरै नै आउँछन् । नेपालका पनि आउँछन् । वीरगन्ज हेटौंडाबाट आउँछन्,’ अमितकुमारले भने । सेन वंशको राज्य रहेको पाल्पा, तनहुँबाट भने खासै नआउने गरेको उनले बताए । इतिहासकार सूर्यमणि अधिकारीले लेखेको ‘तनहुँ राज्यको इतिहास’ मा उल्लेख भएअनुसार विशाल पाल्पा राज्य टुक्रिएपछि मुकुन्द सेन प्रथमका छोरामध्ये जेठा पाल्पाका, माहिला बुटवलका, साहिँला भृङ्गी सेन तनहुँका र कान्छा मकवानपुरका राजा भए । तनहुँका राजा भृङ्गी सेन र उनीहरूका सन्तानले विसं. १६१० देखि १८३४ सम्म शासन गरेको इतिहास छ । तनहुँ राज्यको सिमाना फैलँदै रामनगरसम्म पुग्यो ।

नेपाल एकीकरणका बेला तनहुँ र चितवन विसं १८३९ मा शाह राजाहरूको नियन्त्रणमा आयो । कुनै बेला तनहुँ राज्यको अंग रहेको रामनगर भारत स्वतन्त्र भएपछि पूर्ण रूपमा बिहार राज्यमा गाभियो । नर्मदेश्वर महामन्दिर बनाउन सुरु गर्ने प्रह्लाद सेनको मृत्युअघि नै उनका तीन भाइ छोराहरूको निधन भइसकेको थियो ।

प्रह्लाद सेनको छोरीको बिहे नेपालका शाह राजाका खलकसँग भएको थियो । प्रह्लाद सेनको मृृत्युपछि मन्दिरको निर्माण सम्पन्न गरेकी विन्ध्यवासिनीले नै राज्य चलाइन् । विन्ध्यवासिनीकी एक मात्र छोरी बोधकुमारीको बिहे नेपालका राजा राजेन्द्रकी कान्छी रानी लक्ष्मीदेवीका कान्छा छोरा वीरेन्द्रविक्रम शाहसँग भयो । विन्ध्यवासिनीको मृत्युपछि बोधकुमारी र वीरेन्द्रका छोरा मोहनविक्रमले रामनगर राज्यको अपुताली पाएको इतिहासकार सूर्यमणि अधिकारीले आफ्नो किताबमा लेखेका छन् ।

सेन वंशले दरबारको राजकाज चलाउन तनहुँबाट नै खनाल, पौडेलहरूलाई लगेका थिए । उनीहरू कोही काजी भए, कोही फौजदार भए । नेपाली भाषा बोल्नेहरूकै माझमा खडा भएको भव्य मन्दिर सेन वंशको सान र प्रतीकका रूपमा रहेको छ । ‘अहिले राजाखलक र यहाँ बस्ने हामी नेपालीभाषीसहित अन्य समुदाय पनि मिलेर यसको रेखदेख संरक्षण गर्दै आएका छौं,’ रञ्जनले भने ।

प्रकाशित : असार १०, २०७९ ०८:३८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बाल सुधारगृह नै अपराध र लागूऔषधको अखडा !

चौबीसै घण्टा सीसीटीभीको निगरानी र प्रहरीको सुरक्षामा रहने सुधारगृहभित्र कसरी छिर्‍यो लागूऔषध र मोबाइल ?
माधव ढुंगाना

भैरहवा — सिद्धार्थनगर नगरपालिका–७ स्थित गार्गीपथका महिला हूल बाँधेरै गत मंगलबार जिल्ला प्रशासन कार्यालय पुगे । उनीहरूको एकसूत्रीय माग थियो– टोलमा रहेको बाल सुधारगृह अन्तै सारियोस् । सुधारगृहमा राखिएका बालक/किशोरबाट स्थानीय किशोरी असुरक्षित रहेको र भित्र अवाञ्छित गतिविधि बढिरहेकाले त्यसको असर समुदायमा देखिएको उनीहरूको भनाइ छ ।

बाल बिज्याइँ गरेका र कानुनी रूपमा १८ वर्षमुनिका बालबालिकालाई पुर्पक्षका लागि, फैसला नहोउन्जेल र कैद भुक्तानका लागि बाल सुधारमा राख्नुपर्ने कानुनी प्रावधान छ । यहीअनुसार अहिले ४० जना अट्ने बालगृहमा १ सय १० जना बालक/किशोरलाई राखिएको छ । तर आवश्यक मनोसामाजिक परामर्शदेखि बालसुलभ गतिविधिअनुसार संरचना नहुँदा बालबालिका ‘उद्दण्ड’ बन्दै गएका छन् । सुधारगृह अपराधदेखि लागूऔषधको जोखिममा धकेल्ने कारखाना जस्तै बनिरहेको स्थानीय बताउँछन् । मुद्दा फैसलामा ढिलाइ हुँदा सुधारगृहमा कतिपय २४/२५ वर्षसम्मका पनि रहेका छन् ।

सुधारगृह व्यवस्थापनका लागि कर्मचारी दुई जनामात्रै छन् । त्यो पनि अधिकृतस्तरको कार्यालय प्रमुख र करारका कार्यालय सहयोगी । सुधारगृह प्रमुख सुभद्रा गौतम भौतिक संरचनाको कमीले गर्दा व्यवस्थापनमा समस्या भइरहेको बताउँछिन् । ‘ठूला खेल मैदानसहितको खुला ठाउँमा सुधारगृह हुनुपर्ने हो,’ उनले भनिन्, ‘एउटै पलङमा चार/चार जनासम्म पालो मिलाएर सुत्नुपर्ने बाध्यता छ ।’ उनका अनुसार छ–सात जनामा क्षयरोगको संक्रमण छ । लुतो र जन्डिसबाट पनि केही पीडित छन् । दिनहुँ चार/पाँच जनालाई उपचार गराउन अस्पताल लैजानुपर्छ ।

सुधारगृहभित्र मोबाइल फोन प्रयोग गर्न नपाउनुपर्ने हो तर यहाँका बालक/किशोरसँग मोबाइल देखिन्छ । केही दिनअघि सुधारगृहनजिकै घरको छतमा कपडा सुकाइरहेकी १८ वर्षीया किशोरीको फोटो सुधारगृहका किशोरले खिचेको थाहा पाएपछि अभिभावकले ती किशोरीलाई मामाघर पठाइदिए । किशोरीको आमाले भनिन्, ‘त्यतिबेला छोरीका बुबा घरमा हुनुहुन्थेन । सुधारगृहका किशोरले मोबाइलबाट आफ्नो तस्बिर खिचेको थाहा पाएपछि छोरी बेस्सरी रुन थाली ।’

सुधारगृहमा सईको नेतृत्वमा ११ प्रहरी खटिएका छन् । जिल्ला प्रहरी कार्यालयका डीएसपी नवरत्न पौडेलका अनुसार एउटै सिफ्टमा बाहिर चार जना र भित्र चार जनाको ड्युटी छ । सुधारगृहनजिकै घर भएकी मुना आचार्यले अगाडिको बाटोबाट विद्यालय हिँडेका छात्रा र नजिक घरमा रहेका युवतीलाई भित्रबाट सिट्ठी बजाउने, जिब्रो पड्काउने, छतबाट जिस्क्याउने र अश्लील बोल्ने गरेको बताइन् । ‘हिजोआज त सुधारगृहअघिको बाटोबाट विद्यार्थी र छोरीचेली हिँड्नै छाडेका छन्,’ उनले भनिन् ।

सुधारगृहभित्र लागूऔषध, चुरोट, मादक पदार्थको सेवन हुने गरेको स्थानीय बताउँछन् । बालक तथा किशोरले बाहिरबाट सेटिङ मिलाएर नशालु पदार्थ भित्र्याउने गरेको प्रत्यक्ष देखेको एक स्थानीयले दाबी गरे । सबै सामान सुरक्षा जाँचपछि भित्रिने गरे पनि मोबाइल प्रयोग हुने गरेको र नशालु पदार्थ भेटिने गरेको सुधारगृहका कर्मचारी पीताम्बर न्यौपाने बताउँछन् । ‘सात महिनाअघि सुधारगृह परिसरमा गाँजा र प्रतिबन्धित औषधि नाइट्रोसन ट्याब्लेट सीसीक्यामेराबाट देखिएपछि जलाएर नष्ट गर्‍यौं,’ उनले भने, ‘सुधारगृहमा रहेका किशोर र बालक बेलाबेला निकै उत्तेजित हुन्छन् र अराजक ढंगले प्रस्तुत हुन्छन् ।’

सुधारगृहभित्र विकृति बढेको गुनासोपछि दुई साताअघि जिल्ला सुरक्षा समितिका पदाधिकारीसहित प्रहरी यहाँ पुगेका थिए । सरकारी टोलीले छानबिन गर्ने बुझेपछि सुधारगृहका एक किशोरले आफ्नो टाउको भित्तामा ठोकेर रगताम्य बनाए । केहीले भने टोली भित्र छिर्ने हो भने आत्महत्या गर्ने धम्की दिए । केहीले भने ग्यास सिलिन्डर सलाई कोरेर पड्काइदिने पनि बताए । अराजक गतिविधि देखेपछि आफूहरू भित्र नछिरी फर्किएको डीएसपी नवरत्न पौड्यालले बताए ।

सुधारगृहभित्र क्षमताभन्दा धेरै बालबालिका राखिएको भन्दै कारागार व्यवस्थापन विभागले १७ जनालाई बाँके, कास्की र भक्तपुरका सुधारगृहमा स्थानान्तरण गर्न असार १ मा पत्राचार गरेको थियो । यही निर्णय कार्यान्वयन गर्न गत मंगलबार जिल्ला प्रहरी कार्यालय रूपन्देहीका एसपी रवीन्द्र रेग्मी नेतृत्वको टोली सुधारगृह पुग्यो । त्यसपछि सुधारगृहका बालबालिकाले सुरुमा चर्को नाराबाजी गरे भने केही किशोरले सुरक्षाकर्मीमाथि आक्रमणको प्रयास गरे । उनीहरूले भित्रबाट ताला लगाउनुका साथै सुरक्षाकर्मीलाई किलाकाँटी, चक्कु, छाताको डन्डी, सिसालगायतले प्रहार गरेको स्थानीयले बताए । यस्तै, भित्रबाट करेन्टसहितको तार ल्याएर फलामे गेटमा जोडिदिए । आफूले पढ्ने किताब–कापी र सुत्ने बिस्तरामा आगजनी गरे । स्थिति नियन्त्रणमा लिन थप सुरक्षाकर्मी परिचालन गर्नुपर्‍यो भने आगलागी रोक्न दमकल नै बोलाउनुपर्ने अवस्था आयो । डीएसपीसहित दुई सुरक्षाकर्मी घाइते भए । लामो रस्साकसीपछि प्रहरीले १७ जनालाई सरुवा गर्‍यो । सुधारगृहकी प्रमुख गौतमले मंगलबारपछि भने स्थिति शान्त भएको बताइन् ।

स्थानान्तरणपछि प्रहरीले सुधारगृहमा अनुगमन गरेको थियो । त्यस क्रममा करिब २० ग्राम गाँजा, एक दर्जनभन्दा धेरै मोबाइल, फलामे डन्डा, किलाकाँटा बरामद भएका थिए । सुधारगृह प्रमुख गौतम नै कतिपय अभिभावकले आफ्ना छोरा भेट्न आउँदा नशालु पदार्थ लुकाएर दिने गरेको बताउँछिन् ।

सुधारगृहभित्र नशालु पदार्थलगायतका प्रतिबन्धित सामान पुग्नुमा मोबाइलकै प्रयोग भएको एसपी रवीन्द्र रेग्मीले बताए । ‘मोबाइल पहिल्यैदेखि उनीहरूको हातमा कसरी पुग्यो भन्ने खोजीको विषय हो,’ उनले भने, ‘मोबाइलबाट सम्पर्क गरेर नै त्यहाँ रहेका किशोरले नशालु पदार्थलगायतका प्रतिबन्धित सामान बाहिरबाट मगाउने गरेका हुन् ।’ बाहिरबाट कसैले सामान पोको पारेर फ्याँकिदिने गरेको दृश्य सीसीक्यामेरामा देखिएको उनको भनाइ छ ।

यहाँका किशोरले सामान मगाउँदा सुरक्षाकर्मीले धेरै पैसा लिने र पैसा फिर्ता नगर्ने गरेको भन्दै होहल्लासमेत भएको सुनेको एक स्थानीयले बताए । एसपी रेग्मी पनि प्रतिबन्धित सामान सुधारगृहभित्र पुग्नुमा सुरक्षाकर्मीको कमजोरी होइन भन्न नमिल्ने बताउँछन् । ‘पछिल्लोपटक सुरक्षाकर्मीले कडाइ गरेकाले आफूअनुकूल नभएपछि उनीहरू उत्तेजित हुन थालेका हुन्,’ उनले भने, ‘अब यो सुधारगृह पहिलाजस्तो अवस्थामा रहने छैन ।’

प्रकाशित : असार १०, २०७९ ०८:३५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×