नेपालको विज्ञान प्रविधि क्षेत्रमा ९० हजार जनशक्ति !- विज्ञान र प्रविधि - कान्तिपुर समाचार
साइन्स एन्ड टेक्नोलोजी रिपोर्ट

नेपालको विज्ञान प्रविधि क्षेत्रमा ९० हजार जनशक्ति !

कतिले रोजगारी पाए भन्नेमा अध्ययन प्रतिवेदन मौन
गोविन्द पोखरेल

काठमाडौँ — विज्ञान तथा प्रविधि क्षेत्रमा अहिलेसम्म करिब ९० हजार जनशक्ति उत्पादन भएका छन् । नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि संकाय (नास्टको) ३९ औं वार्षिकोत्सवको अवसरमा सोमवार सार्वजनिक ‘नेपाल साइन्स एन्ड टेक्नोलोजी रिपोर्ट’ अनुसार सन् २०१८ सम्म ८९ हजार ५४२ जनशक्ति उत्पादन भएका हुन् । यो भनेको हरेक १० लाख जनामा विज्ञान तथा प्रविधि पढ्नेको संख्या ३ हजार १ सय ९८ हो । २०६८ को जनगणनाअनुसार नेपालको जनसंख्या २ करोड ६६ लाख छ ।

विज्ञान तथा प्रविधि क्षेत्रमा उत्पादित कूल जनशक्तिमध्ये भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, कम्प्युटर, आईटी, गणित, पृथ्वी र वातावरणका ९ हजार ९ सय २५ जना जनशक्ति छन् । प्रतिवेदनअनुसार वनस्पतिशास्त्र, जीवशास्त्र र माइक्रो बायोलोजीका ७ हजार ५० जना जनशक्ति नेपालका विश्वविद्यालयहरुबाट उत्पादन भएका छन् । तर, तीमध्ये कति स्वदेशमा छन् भन्नेबारे प्रतिवेदन मौन छ । नेपाल जैविक विविधताको धनी र कृषिमा आश्रित अर्थतन्त्र भएको मुलुक हो । तर, यीनै क्षेत्रको जनशक्ति उत्पादन कम रहेको प्रतिवेदनले औंल्याएको छ । कृषि विज्ञानमा कूल जनशक्ति ६ हजार ९ सय ३१ र वन विज्ञान र प्रकृति विज्ञानको कूल जनशक्ति संख्या २ हजार ४ सय ३० छ । तर, तीमध्ये कतिले स्वदेशमै रोजगारी रोजे वा कति विदेसिए भन्नेमा प्रतिवेदनमा उल्लेख छैन ।

प्रतिवेदन अनुसार इन्जिनियरिङ र प्रविधि क्षेत्रमा रहेको कूल जनशक्ति ४४ हजार ८ सय ३६, चिकित्सा तथा स्वास्थ्य क्षेत्रमा २० हजार १ सय २ छ । बायोटेक्नोलोजीमा उत्पादित जनशक्तिको संख्या १ सय ९८ रहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । तथ्यांकमा नेपालका विश्वविद्यालयहरुबाट विज्ञान तथा प्रविधि विषय लिएर स्नातक, स्नातकोत्तर र विद्यावारिधी गरेकाहरुलाई मात्रै समावेश गरिएको छ । टीएसएलसी र प्राविधिक विषयमा डिप्लोमा गरेकाहरुलाई भने यो अध्ययनमा समावेश गरिएको छैन ।

मुलुकको विकासअनुसार वैज्ञानिक जनशक्तिको माग भएपनि उत्पादन क्षमता, दक्षता र सीपबीचको सन्तुलन कायम हुन नसकेको विज्ञहरु बताउँछन् । अनुसन्धानकर्ता डा. उत्तमबाबु श्रेष्ठ प्राथमिकता क्षेत्र निर्धारण गरेर यस्ता जनशक्तिहरुको राज्यले सही सदुपयोग गर्नुपर्ने बताउँछन् । नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् नार्कको उदाहरण दिँदै उनी भन्छन्, ‘नार्कमा स्थापनाकालभन्दा अहिले जनशक्ति कम छन् । जनशक्ति पर्याप्त छैन तर भइरहेको जनशक्तिले पनि रोजगारमा योगदान गर्न सकिरहेका छैनन् ।’

नेपाल डेभलोभ्मेन्ट रिर्सच इन्स्टिट्युटका अध्यक्ष डा. नवराज खतिवडा मुलुकलाई चाहिने जनशक्ति र आवश्यकतातर्फ राज्यको ध्यान नगएको बताउँछन् । उत्पादित जनशक्तिको पनि सही ठाउँमा सदुपयोग हुन नसकेको उनको भनाइ छ । प्रतिवेदनका मुख्य लेखकसमेत रहेका नास्टका प्राज्ञ डा दिनेशराज भुजु भने प्रतिवेदनले नेपालको विज्ञान तथा प्रविधिको क्षेत्रको समग्र पक्षलाई समेटेको र यसले मुलुकको समग्र नीति निर्माणमा सहयोग गर्ने दाबी गर्छन् ।

त्यस्तै शिक्षा विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयका सचिव सुरेश आचार्य विज्ञान तथा प्रविधि क्षेत्रका जनशक्तिहरुलाई स्वदेशमा रोजगारीको ग्यारेन्टी गराउन सरकारले ठूला योजना निर्माण र त्यहाँ खपत गराउन सकिने बताउँछन् । उनले हालै मन्त्रालयले कार्यदल गठन गरेर उत्पादित प्राविधिक तथा वैज्ञानिक जनशक्तिहरुको अवस्थाबारे अध्ययन गरिरहेको बताए ।

प्रतिवेदनले विज्ञान प्रविधिको क्षेत्रमा भएको लगानी बढाउनु पर्ने पनि औंल्याएको छ । मुलुकमा विज्ञान तथा प्रविधिका लागि कुल बजेटको एक प्रतिशत पनि खर्च नहुने गरेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । सन् २००१ मा कुल बजेटको ०.०४५ अंश यस क्षेत्रमा खर्च भएकोमा सन् २०१० मा आइपुग्दा त्यो थोरै बढे पनि ०.३५ प्रतिशत मात्र छ । प्रतिवेदनमा बायोटेक्नोलोजी र बायो सेफ्टी, जैविक विविधता अध्ययन र प्रयोग, सूचना तथा प्रविधि, विज्ञान शिक्ष र प्रवद्र्धन, ऊर्जा र जलवायु परिवर्तन अध्ययन क्षेत्रमा देखिएका समस्या,चुनौती र मुद्दाहरुको विषयमा पनि उल्लेख छ ।

रिर्सोस हिमालयले तयार गरेको उक्त प्रतिवेदन शिक्षा विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय र नास्टलाई बुझाइएको थियो । शिक्षा विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्री देवेन्द्र पौडेलले प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेका थिए ।

विज्ञान तथा प्रविधिको विकासका लागि राज्यले कूल बजेटको १ प्रतिशत अनुसन्धानको क्षेत्रमा लगाउनुपर्नेमा नेपाली वैज्ञानिकहरुले भन्दै आएपनि त्यसतर्फ ध्यान जाने गरेको छैन ।

प्रकाशित : मंसिर २५, २०७८ ०९:३१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अनि भक्तबहादुरले पाए नागरिकता

पछिल्ला ५ दिनमा उनले भोगेको दुःख र हैरानीको फेहरिस्त लामै छ तर श्रीमतीकोनागरिकता र छोराछोरीको जन्मदर्ता बनाउन बाटो खुलेकाले बोझ हल्का भएको ठानेका छन्
रमेशकुमार पौडेल

चितवन — २०३३ मा जन्मेका भक्तबहादुर चेपाङ ४५ वर्ष पुगे । कानुनले १६ वर्ष पुगे नेपाली नागरिकताको प्रमाणपत्र लिन मिल्छ । भक्तबहादुर भने अझैसम्म नागरिकताविहीन थिए । पटकपटक हैरानी र झन्झट बेहोरेकै कारण उनी नागरिकता नबनाउने निष्कर्षमा पुगिसकेका थिए । तर छोराछोरीको जन्मदर्ता बनाउनुपर्ने भएपछि उनी करैले भरतपुर आउन बाध्य भए ।

जेठा छोराछोरी चन्द्र र एलिसा कक्षा ८ मा पढ्छन्, कान्छा छोरा ७ र कान्छी छोरी ४ मा । कक्षा ८ को परीक्षा फाराम भर्न जन्मदर्ता चाहिन्छ । त्यसका लागि बाबुआमाको नागरिकता अनिवार्य भइहाल्यो । तर भक्तबहादुर र उनकी श्रीमती नीरमाया दुवैको नागरिकता थिएन । छोराछोरीको पढाइ नै रोकिने भएपछि राप्ती नगरपालिका–१३ स्थित पहाडी गाउँ लोथर कान्दाको पखेरो ज्यारबाङबाट उनी प्रशासन हानिएका हुन् । जसमा सहजीकरण गरिदिए भक्तका छोराछोरी पढ्ने कान्देश्वरी विद्यालयका प्रधानाध्यापक बालकृष्ण थपलियाले ।

भक्तबहादुरका बाबु सेतुलाल २०५८ मा बिते । तर उनले नागरिकता निकालेका थिए । २०६१ मा घरमा आगो लाग्दा घरसँगै सेतुलालको नागरिकता पनि जलेको थियो । सेतुलालबाहेक वंशजको नाता खुल्ने भक्तबहादुरका आफन्त अरू कोही छैनन् । भक्तबहादुरले नागरिकता बनाउने प्रयास गर्दा बाबुको नागरिकता ल्याउन भन्थे । नागरिकता भने जलिसकेको थियो । अब के गर्ने ? कसैले उपाय लगाइदियो, ‘बाबुको नागरिकता लिएको विवरण प्रशासनको ढड्डामा खोज्ने । रेकर्ड निकालेर त्यही आधारमा प्रक्रिया अघि बढाउने ।’

सदरमुकाम खासै नटेकेका, प्रशासन कार्यालयमा पुगेर कसलाई भनेर, कहाँ ढड्डा खोज्ने मेसो नभएका भक्तबहादुर उक्त झन्झट मोल्न अघि सरेनन् । अन्ततः अहिले आफ्ना लागि नभए पनि सन्तानका लागि त चाहिने नै भयो । भक्तबहादुरका बाबु सेतुलालले कहिले नागरिकता बनाएका थिए ? गाउँका रत्नबहादुर चेपाङले सम्झिए, ‘मैले र भक्तको बाले सँगै नागरिकता बनाएको हो । त्यो बेला लोथरमा टोली आएको थियो । यो २०४६ जेठको कुरा हो ।’ यही सूचना बोकेर प्रअ थपलिया गत मंसिर १७ मा प्रशासन कार्यालय पुगेर भक्तबहादुरको समस्या राखे । केही बेरपछि कर्मचारीले ढड्डा पल्टाउन थाले । सेतुलालले नागरिकता लिएको रेकर्ड भेटियो । निरक्षर भक्तबहादुरलाई ‘ल बाबु चिन’ भनियो । पाना पल्टाउँदै जाँदा सेतुलालको फोटो देखेर भक्त खुसीले उफ्रिए ।

बाबुले नागरिकता लिएको रेकर्ड भेटिए पनि अन्य प्रक्रिया, सर्जमिन, मुचुल्का र प्रहरी प्रतिवेदनबिना नागरिकता पाउन सम्भव थिएन । सबै कागजात तयार गरेर बुधबार बिहानै उनी प्रशासन छिरे । अझै पनि कर्मचारीले नागरिकता दिन अप्ठ्यारो पर्ने बताए । अब के गर्ने मेसो नपाएका भक्तबहादुरले प्रमुख जिल्ला अधिकारी अस्मान तामाङलाई आफ्नो समस्या सुनाए । सबै कागजात हेरेपछि तामाङले निवेदनमाथि लेखिदिए, ‘वडाध्यक्षबाट सनाखत गराएर नागरिकता दिनू ।’ धन्न वडाध्यक्ष सूर्यबहादुर चेपाङ भण्डारामै रहेछन् ।

भण्डारा राप्ती नगरपालिकाको केन्द्र हो । भण्डारा भरतपुरबाट करिब २५ किमिको दूरीमा पर्छ । त्यहाँबाट भक्तबहादुरको घर ज्यारबाङ पुग्न गाडी र पैदल गरी कम्तीमा ६ घण्टा लाग्छ । वडाध्यक्ष सूर्यबहादुर आएर सनाखत गरेलगत्तै गत बुधबार दिनको ४ बजे भक्तबहादुरको हातमा नागरिकता पर्‍यो । नागरिकता झिक्न भक्तबहादुरले पछिल्ला ५ दिनमा भोगेको दुःख र हैरानीको फेहरिस्त लामै छ । प्रअ थपलिया नै पछि लागेर नआएको भए यति कसरतले मात्रै नागरिकता पाउने थिइनँ भन्ने भक्तबहादुर सुनाउँछन् । ‘अब नीरमायाको नागरिकता सजिलै बन्ने भयो । छोराछोरीको जन्मदर्तामा पनि बाधा परेन,’ नागरिकता हात परेपछि भक्तबहादुरले कार्यालयबाट बाहिरिँदै भने ।

जिल्लाको पहाडी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने चेपाङहरू अहिले हूल बाँधेरै जिल्ला प्रशासन कार्यालय आइरहेका छन् । यो हूलमा नागरिकता बनाउने उमेर भर्खर पुगेकाहरू मात्रै हैन, उमेरले कपाल फुलाइसकेका ज्येष्ठ नागरिकसमेत छन् । नागरिकता फाँटका कर्मचारीले निवेदन बुझेपछि एकएक गर्दै माइकबाट नाम बोलाउँछन् र बाँकी प्रक्रिया बताउँछन् । यसरी नाम आउनेमा प्रायः चेपाङ नै छन् ।

फोटोसहितको मतदाता नामावली संकलन गर्ने सूचना आएपछि नागरिकता फाँटमा एकाएक चाप बढेको हो । नागरिकता नबनाएका चेपाङ समुदायलाई राजनीतिक दलका स्थानीय नेताहरूले नै गाडी चढाएर प्रशासन कार्यालय ल्याउने गरेका छन् । नागरिकता बनाएपछि मतदाता नामावलीका लागि फोटो खिचाएर नेताहरूले नै उनीहरूलाई घरसम्म पुर्‍याउने व्यवस्था गरेका छन् । यसैले गर्दा भीडभाड भएको हो ।

प्रजिअ तामाङका अनुसार कार्यालयबाट प्रायः दिनमा ७०/८० जनाले नागरिकता बनाउँथे । केही दिनयता यो संख्या दोब्बरभन्दा बढी हुने गरेको छ । अशक्त, पिठ्यूँमा शिशु च्यापेका महिला, गर्भवती, ज्येष्ठ नागरिकहरूको समेत उपस्थिति उल्लेख्य हुन थालेपछि सोहीअनुसार प्राथमिकता दिइएको उनले बताए । ‘गाह्रो अप्ठ्यारो के कसो छ बुझिरहेको छु, असहज भए–नभएको सेवाग्राहीबाट बुझेको छु । आफैं नागरिकता फाँटमा बसेर सेवामा सहजीकरण पनि गरिरहेको छु,’ उनले भने ।

प्रकाशित : मंसिर २५, २०७८ ०९:२३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×